सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)

११० सौन्दरनन्दं महाकाव्यम्
व्याख्या—तस्याः = नन्दपत्न्याः, पल्लवरागताम्रे—( 'पाणौ' पदस्य विशेषण-
मिदम् ) पल्लवस्य = किसलयस्य, रागः = लोहितवर्णः, इव = तद्वत्, ताम्रः = ताम्र-
वर्णकः, तस्मिन्, पाणौ = हस्ते, स्थितम् = उपस्थितम्, पद्मसपत्नभूतम्—पद्मस्य =
कमलस्य, सपत्नमिव—सह एकार्थे पतति ( पत् + न, सहस्य सः ), तम् = प्रतिद्वन्द्वी-
मिव, भूतम् = वर्तमानम्, मुखम् = आननम्, अम्भसि = सलिले, छायामयस्य—छायायाः
विकारः तस्य ( छाया + मयट् ) = प्रतिबिम्बस्य, पङ्कजस्य = पद्मस्य, उपरिष्टात् =
उपरि, नतम् = आपतितम्, पद्ममिव = पङ्कजमिव, बभौ = शोभयामास ॥ ११ ॥
हिन्दी—लाल-लाल तांबे के रंग के कोंपल की तरह उसकी हथेली पर कमल की
तरह उसका सुन्दर मुख ठीक वैसा ही लग रहा था, जैंसे पानी में पड़ने वाली कमल
की परछाईं पर झुका हुआ कमल हो ॥ ११ ॥
सा स्त्रीस्वभावेन विचिन्त्य तत्तद् दृष्टानुरागेऽभिमुखेऽपि पत्यौ ।
धर्माश्रिते तत्त्वमविन्दमाना सङ्कल्प्य तत्तद्विललाप तत्तत् ॥ १२ ॥
अन्वयः—सा स्त्रीस्वभावेन तत्तत् विचिन्त्य दृष्टानुरागे अभिमुखेऽपि पत्यौ धर्मा-
श्रिते तत्त्वम् अविन्दमाना तत्तत् सङ्कल्प्य तत्तत् विललाप ॥ १२ ॥
व्याख्या—सा = सुन्दरी, स्त्रीस्वभावेन = प्रमदाप्रकृत्या, तत्तत् = अनेकविधम्,
विचिन्त्य = विचार्य, दृष्टानुरागे—दृष्टः = प्रकटः, अनुरागः = प्रणयः, यस्य सः
तस्मिन्, अभिमुखेऽपि = अनुकूले सत्यपि, पत्यौ = भर्त्तरि, धर्माश्रिते—ध्रियते
लोकोऽनेन, धरति लोकं वा ( धृ + मन् ), धर्मस्य == नैतिकाचरणस्य, आश्रितः == अव-
लम्बितः, तस्मिन्, तत्त्वम् = याथार्थ्यम्, अविन्दमाना = अमन्यमाना, तत्तत् = बहुविधम्,
सङ्कल्प्य = अनेकविधं विचार्य, तत्तत् = विविधम्, विललाप = रुरोदेति ॥ १२ ॥
हिन्दी—नारी-स्वभाव की दुर्बलता के कारण अनेक दुश्चिन्ताओं से आक्रान्त
होकर, अपने प्रति अनुरक्त एवं अनुकूल पति के संन्यस्त होने की बात नकारती हुई
उस सुन्दरी ने बहुविध विलाप किया ॥ १२ ॥
एष्याम्यनाश्यानविशेषकायां त्वयीति कृत्वा मयि तां प्रतिज्ञाम् ।
कस्मान्नु हेतोर्दयितप्रतिज्ञः सोऽद्य प्रियो मे वितथप्रतिज्ञः ॥ १३ ॥
अन्वयः—त्वयि अनाश्यानविशेषकायाम् एष्यामि इति मयि तां प्रतिज्ञां कृत्वा
कस्मात् नु हेतोः अद्य दयितप्रतिज्ञः सः मे प्रियः वितथप्रतिज्ञः ॥ १३ ॥
व्याख्या—त्वयि = भवति, अनाश्यानविशेषकायाम्—अनाश्यानः = अशुष्कः,
विशेषकः = अङ्गरागः, यस्याः तस्याम्, एष्यामि = अत्रागमिष्यामि, इति = इत्थम्,
मयि = सुन्दर्याम्, प्रतिज्ञाम् = दृढसङ्कल्पम्, कृत्वा = विधाय, कस्मात् = केन, नु = इति
निश्चयेन, हेतोः = कारणेन, अद्य = सम्प्रति, दयितप्रतिज्ञः—दयिता = प्रिया, प्रतिज्ञा=
प्रतिवचनं, यस्य सः, सः = असौ, मे = मम, प्रियः = पतिः, वितथप्रतिज्ञः—वितथा=
मिथ्या, प्रतिज्ञा = सङ्कल्पः, यस्य सः, अभवत् ॥ १३ ॥