सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)

भार्या-विलापः ] षष्ठः सर्गः १०९
दुकूलस्य = वस्त्रस्य, अन्तम् = उपान्तम्, अचिन्तयन्तीम् = अविचारयन्तीम्, सोपान-
कुक्षिम् = पथ-पङ्क्तिमध्ये, प्रससार = प्रययौ ॥ ८ ॥
हिन्दी -- वह सुन्दरी अपने पायल की आवाज से छत की खोंप में पलने वाले
कबूतरों को डराती हुई, आनन्दविभोर होने के कारण सिर से सरक कर नीचे गिरे
आँचल का ख्याल किये बिना तेजी से सीढ़ी पर पहुँच गई ॥ ८ ॥
तामङ्गनां प्रेक्ष्य च विप्रलब्धा निःश्वस्य भूयः शयनं प्रपेदे ।
विवर्णवक्त्रा न रराज चाशु विवर्णचन्द्रेव हिमागमे द्यौः ॥ ९ ॥
अन्वयः—ताम् अङ्गनां प्रेक्ष्य विप्रलब्धा च निःश्वस्य भूयः शयनं प्रपेदे, हिमागमे
विवर्णचन्द्रा द्यौः इव विवर्णवक्त्रा आशु न रराज ॥ ९ ॥
व्याख्या—ताम् = पूर्वोक्ताम्, अङ्गनाम् = नारीम्, प्रेक्ष्य = अवलोक्य, विप्रलब्धा =
प्रवञ्चिता, च = पुनः, निःश्वस्य = उच्छ्वासं परित्यज्य, भूयः = पुनः, शयनम् =
पर्यङ्कम्, प्रपेदे = प्राप, हिमागमे = हेमन्ततौ, विवर्णचन्द्रा = विद्रूपसुधाकरा, द्यौः =
आकाशः, इव = यथा, विवर्णवक्त्रा—विवर्णम् = कान्तिहीनम्, वक्त्रम् = मुखम्,
यस्याः सा, आशु = त्वरितम्, न = नहि, रराज = शुशुभे ॥ ९ ॥
हिन्दी—पति की जगह उस महिला को देखकर वह सुन्दरी अत्यन्त निराश हुई,
लम्बी साँस खींचकर पुनः अपने पलंग पर लेट गई। हेमन्त ऋतु के आगमन पर
मन्द प्रकाश वाले चन्द्रमा से जैसे आकाश नहीं शोभित होता, वैसे ही आभाहीन मुख-
वाली वह सुशोभित नहीं हुई ॥ ९ ॥
सा दुःखिता भर्तुरदर्शनेन कामेन कोपेन च दह्यमाना ।
कृत्वा करे वक्त्रमुपोपविष्टा चिन्तानदीं शोकजलां ततार ॥ १० ॥
अन्वयः—सा दुःखिता भर्तुः अदर्शनेन कामेन कोपेन च दह्यमाना करे वक्त्रं
कृत्वा उपोपविष्टा शोकजलां चिन्तानदीं ततार ॥' १० ॥
व्याख्या—सा = नन्दभार्या, दुःखिता = पीडिता, भर्तुः = स्वामिनः, अदर्शनेन =
दर्शनाभावेन, कामेन = मन्मथेन, कोपेन = क्रोधेन, च = पुनः, दह्यमाना = प्रज्ज्वल-
न्तीम्, करे = हस्ते, वक्त्रम् = आननम्, कृत्वा = निधाय, उपोपविष्टा = समीपे समु-
पस्थिता सती, शोकजलाम् = प्रियविरहजन्यपीडासलिलम्, चिन्तानदीम् = औत्सुक्यतर-
ङ्गिणीम्, ततार = तरति स्म ॥ १० ॥
हिन्दी—पति के दर्शन नहीं होने के कारण अत्यन्त दुःखी वह सुन्दरी हाथ पर
मुख रखकर बैठी-बैठी शोकरूपी जलवाली नदी में तैरने लगी ॥ १० ॥
तस्या मुखं पद्म सपत्नभूतं पाणौ स्थितं पल्लवरागताम्रे ।
छायामयस्याम्भसि पङ्कजस्य बभौ न तं पद्ममिवोपरिष्टात् ॥ ११ ॥
अन्वयः—तस्याः पल्लवरागताम्रे पाणौ स्थितं पद्मसपत्नभूतं मुखम् अम्भसि
छायामयस्य पङ्कजस्य उपरिष्टात् नतं पद्ममिव बभौ ॥ ११ ॥
सौ०-11