सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)

भार्या-विलापः ] षष्ठः सर्गः ११९
व्यकरोत्, वक्त्रम् = आननम्, चकर्त्त = अकर्त्तीत्, वस्त्रम् = वसनम्, विचकर्प = व्यकृ-
पत्। अत्र सुन्दरी अत्यावेगेन विक्षिप्ताऽभवत्। येन प्रकारेण तस्याः क्रियाकलापे
न काऽपि सङ्गतिः किं वा औचित्यम् अस्ति, तेनैव प्रकारेण कविनाऽपि बहुविध-
समानार्थकक्रियायाः प्रयोगं कृतम्, यस्यौचित्यापेक्षया सुन्दर्याः विक्षिप्तावस्थायाः
प्रदर्शनस्य भावः अधिकोऽस्ति । अस्मिन् श्लोके—'रुद' 'म्लै' 'हृ' 'ग्लै' 'भ्रम्' 'स्था'
'ल्यप्' 'ध्यै' 'कृञ्' 'कृती' एवं 'कृष्' धातूनां लिट्लकारस्य प्रथमपुरुषैकवचने प्रयोगाः
कृताः सन्ति ॥ ३४ ॥
हिन्दी—वह सुन्दरी पागल हो गई। वह रोई, कुम्हलाई, चिल्लाई, निराश हुई,
चहलकदमी की, रुकी, विलाप किया, चिन्ता किया, क्रोध किया, माले को बिखेर
दिया, मुँह को दाँतों से काटा, कपड़े को चीर डाला ॥ ३४ ॥
तां चारुदन्तीं प्रसभं रुदन्तीं संश्रुत्य नार्यः परमाभितप्ताः ।
अन्तर्गृहादारुरुहुर्विमानं त्रासेन किन्नर्य इवाद्रिपृष्ठम् ॥ ३५ ॥
अन्वयः—तां चारुदन्तीं प्रसभं रुदन्तीं संश्रुत्य परमाभितप्ताः नार्यः त्रासेन
अद्रिपृष्ठं किन्नर्यः इव अन्तर्गृहात् विमानम् आरुरुहुः ॥ ३५ ॥
व्याख्या—ताम् = नन्दपत्नीम्, चारुदन्तीम्—चारवः = मनोहराः, दन्ताः =
दशनाः, यस्याः सा ताम्, प्रसभम् = शीघ्रम्, रुदन्तीम् = विलपन्तीम्, संश्रुत्य = श्रुत्वा,
परमाभितप्ताः = अत्यधिकसन्तप्ताः, नार्यः = स्त्रियः, त्रासेन = भीत्या, अद्रिपृष्ठम् =
गिरिशिखरम्, किन्नर्यः = किन्नरजातेर्नार्यः, इव = यथा, अन्तर्गृहात् = गृहमध्यात्,
विमानम् = प्रासादम्, आरुरुहुः = आरुरुक्षन् ॥ ३५ ॥
हिन्दी—उस सुदन्ती की जोर-जोर से रुलाई सुनकर महल के भीतरी भाग से
बहुत सारी महिलाएँ घबड़ाकर महल पर चढ़ गईं, जैसे कभी-कभी डर कर
किन्नरियाँ पहाड़ की चोटी पर चढ़ जाती हैं ॥ ३५ ॥
बाष्पेण ताः क्लिन्नविषण्णवक्त्रा वर्षेण पद्मिन्य इवार्द्रपद्माः ।
स्थानानुरूपेण यथाभिमानं निलिल्यिरे तामनुदह्यमानाः ॥ ३६ ॥
अन्वयः—ताः वर्षेण आर्द्रपद्माः इव बाष्पेण क्लिन्नविषण्णवक्त्राः ताम् अनुदह्य-
मानाः स्थानानुरूपेण यथाभिमानं निलिल्यिरे ॥ ३६ ॥
व्याख्या—ताः = नार्यः, वर्षेण = वर्षाजलेन, आर्द्रपद्माः = क्लिन्नकमलानि,
इव = यथा, बाष्पेण = अश्रुजलेन, क्लिन्नविषण्णवक्त्राः—क्लिन्नानि = दुःखितानि,
विषण्णानि = म्लानानि, वक्त्राणि = मुखानि, यासां ताः, ताम् = सुन्दरीम्, अनुदह्य-
माना = प्रज्वाल्यमाना, स्थानानुरूपेण = परिस्थित्यनुसारेण, यथाभिमानम्=मानानु-
रूपम्, निलिल्यिरे = न्यलीयन्त ॥ ३६ ॥
हिन्दी—वर्षा-जल से भींगे कमल की तरह आंसू से तरबतर मुखवाली औरतें
दुःखी एवं उदास मन से अपने-अपने पद-मर्यादा के अनुसार बैठ गई ॥ ३६ ॥