सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)

११२ सौन्दरनन्दं महाकाव्यम्
व्याख्या—ततः = तत्पश्चात्, नियतम् = ध्रुवम्, रूपेण = आकृत्या, भावेन = गुण-
शीलेन, च = पुनः, मद्विशिष्टा = मत्तः उत्कृष्टतमा, अन्या = काऽप्यपरा, दृष्टा =
अवलोकिता, तथा हि = यतो हि, मयि = सुन्दर्याम्, मोघसान्त्वम् = व्यर्थसान्त्वम्,
कृत्वा = विधाय, लग्नाम् = अनुरक्ताम्, सतीम् = पतिव्रताम्, माम् = सुन्दरीम्, विहाय
= परित्यज्य, अगमत् = अगच्छत् ॥ १६ ॥
हिन्दी—निश्चय ही मेरे पति ने रूप और गुण में मुझसे विशिष्ट किसी अन्य
नायिका को देखा है, अन्यथा मेरी तरह अनुरक्ता पतिव्रता को झूठी सान्त्वना देकर
इस तरह छोड़कर नहीं जाते ॥ १६ ॥
भक्तिं स बुद्धं प्रति यामवोचत् तस्य प्रयातुं मयि सोऽपदेशः ।
मुनौ प्रसादो यदि तस्य हि स्यान्मृत्योरिवोग्रादनृताद् बिभीयात् ॥ १७ ॥
अन्वयः—सः बुद्धं प्रति यां भक्तिम् अवोचत् सः तस्य प्रयातुं मयि अपदेशः यदि
हि तस्य प्रसादः मुनौ स्यात् मृत्योः इव उग्रात् अनृतात् बिभीयात् ॥ १७ ॥
व्याख्या—सः = नन्दः, बुद्धं प्रति = तथागतम्प्रति, याम् = पूर्वोक्ताम्, भक्तिम् =
आत्मनिष्ठाम्, अवोचत् = उवाच, सः = असौ ( तत्कथनम् ), तस्य = मम प्रियस्य,
प्रयातुम् = गन्तुम्, मयि = सुन्दर्याम्, अपदेशः = व्याजमात्रम्, यदि हि = चेद्धि, तस्य =
मम प्रियस्य, नन्दस्य, प्रसादः = भक्तिः, मुनौ = तथागते, स्यात् = भवेत्, मृत्योः =
अन्तकस्य, इव = यथा, उग्रात् = प्रचण्डाद्, अनृतात् = असत्यात्, बिभीयात् = भय-
माप्नुयात् ॥ १७ ॥
हिन्दी—उन्होंने बुद्ध के प्रति जो अपनी भक्ति मेरे सामने व्यक्त की थी, वह तो
मुझे ठगने का मात्र एक बहाना था, अन्यथा मौत से भी प्रचण्ड असत्य भाषण का
भय उन्हें क्यों नहीं हुआ ? ॥ १७ ॥
सेवार्थमादर्शनमन्यचित्तो विभूषयन्त्या मम धारयित्वा ।
बिभर्ति सोऽन्यस्य जनस्य तं चेन्नमोऽस्तु तस्मै चलसौहृदाय ॥ १८ ॥
अन्वयः—विभूषयन्त्याः मम सेवार्थम् अन्यचित्तः आदर्शनं धारयित्वा चेत् सः
अन्यस्य जनस्य तं बिभर्त्ति तस्मै चलसौहृदाय नमोऽस्तु ॥ १८ ॥
व्याख्या—विभूषयन्त्याः = प्रसाधयन्त्याः, मम = सुन्दर्याः, सेवार्थम् = सहाय्यार्थम्,
अन्यचित्तः -- अनस्याम् = अपरस्याम्, चित्तम् = हृदयम्, यस्य सः, आदर्शनम्—दृश्यते
अनेन इति ( दृश्+ल्युट् ) = दर्पणम्, धारयित्वा = धारणं कृत्वा, चेत् = यदि, सः =
नन्दः, अन्यस्य = अपरस्य, जनस्य = नारीजनस्य, तम् = आदर्शनम्, बिभर्ति = धार-
यति, तस्मै = एवम्भूताय, चलसौहृदाय = अस्थिरप्रेमाय, नमोऽस्तु = दूरादेव नमस्कारः
अस्तु ॥ १८ ॥
हिन्दी—शृङ्गार करते समय मेरी सहायता के लिए, मन में किसी दूसरी औरत
को रखकर मुझे आइना दिखलाते रहे हैं तो ऐसे चपल प्रेम को नमस्कार है ॥ १८ ॥