सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)

८० सौन्दरनन्दं महाकाव्यम्
शीघ्रम् = सत्वरम्, एहि = समागम्यताम्, यावत् = यावत्कालपर्यन्तम्, अयम् = एषः,
विशेषकः = अङ्गरागः, शुष्कः = आर्द्रतारहितः, न = नहि भवेत् ॥ ३४ ॥
हिन्दी--गुरु-दर्शन तो आपके धार्मिक अनुष्ठान हैं, ऐसे काम में मैं आपको
बाधा नहीं डाल सकती। अतः हे आर्यपुत्र ! आप वहाँ अवश्य जाएँ, किन्तु जब तक
यह अङ्गराग सूख न जाय-इसके पहले आप लौट आएँ ॥ ३४ ॥
स चेद्भवेस्त्वं खलु दीर्घसूत्रो दण्डं महान्तं त्वयि पातयेयम् ।
मुहुर्मुहुस्त्वां शयितं कुचाभ्यां विबोधयेयं च न चालपेयम् ॥ ३५ ॥
अन्वयः-स चेत् त्वं दीर्घसूत्रः भवेः खलु त्वयि महान्तं दण्डं पातयेयं शयितं
त्वां मुहुर्मुहुः कुचाभ्यां विबाधयेयं न च आलपेयम् ॥ ३५ ॥
व्याख्या-स चेत् = एवम्भूतश्चेत्, त्वम् = भवान्, दीर्घसूत्रः = विलम्बकरः,
भवेः = स्याः, खलु = तर्हि, त्वयि = भवति, महान्तम् = कठिनम्, दण्डम् = शासनम्,
पातयेयम् = देयासम्, शयितम् = प्रसुप्तम्, त्वाम् = भवन्तम्, मुहुर्मुहुः = वारं-वारम्,
कुचाभ्याम् = स्तनाभ्याम्, विबोधयेयम् = जागरणं कारयेयम्, न च = नहि तु, आल-
पेयम् = वदेयम् ॥ ३५ ॥
हिन्दी-अगर तुमने देर की तो तुम्हें मैं भारी दण्ड दूंगी। जब तुम सोये रहोगे,
तो तुम्हें अपने कुचों से बार-बार जगाऊँगी, परन्तु बोलूंगी नहीं ॥ ३५ ॥
अथाप्यनाश्यानविशेषकायां मय्येष्यसि त्वं त्वरितं ततस्त्वाम् ।
निपीडयिष्यामि भुजद्वयेन निर्भूषणेनार्द्रविलेपनेन ॥ ३६ ॥
अन्वयः-अथाऽपि अनाश्यानविशेषकायां मयि त्वं त्वरितम् एष्यसि, ततः त्वां
निर्भूषणेनार्द्रविलेपनेन भुजद्वयेन निपीडयिष्यामि ॥ ३६ ॥
व्याख्या-अथाऽपि = अथ च, अनाश्यानविशेषकायाम्—न = नहि, आश्यानः =
शुष्कः, विशेषकः = अङ्गरागः, यस्याः सा तस्याम्, मयि = सुन्दर्याम्, त्वम् = भवान्,
त्वरितम् = शीघ्रम्, एष्यसि = आगमिष्यसि, ततः = तदनन्तरम्, त्वाम् = भवन्तम्,
निर्भूषणेन = निर्गतानि = निःसृतानि, भूषणानि = अलङ्करणानि, यस्मात् सः तेन,
आर्द्रविलेपनेन = आर्द्रम् = सिक्तम्, विलेपनम्=देहलेपनम्, तेन, भुजद्वयेन=करोभयेन,
निपीडयिष्यामि = आलिङ्गनं करिष्यामि ॥ ३६ ॥
हिन्दी-और यदि मेरे अङ्गराग सूखने से पहले तुम आ गये तो आभूषण रहित
गीले लेप सनी अपनी बाँहों में तुम्हें जकड़ लूंगी ॥ ३६ ॥
इत्येवमुक्तश्च निपीडितश्च तयासवर्णस्वनया जगाद ।
एवं करिष्यामि विमुञ्च चण्डि यावद् गुरुर्दूरगतो न मे सः ॥ ३७ ॥
अन्वयः-तया असवर्णस्वनया इत्येवम् उक्तः च निपीडितश्च सः जगाद-
चण्डि ! एवं करिष्यामि विमुञ्च यावत् मे गुरुः दूरगतः न (स्यात्) ॥ ३७ ॥
व्याख्या-तया = नन्दभार्यया, असवर्णस्वनया-न सवर्णं स्वनं यस्याः सा,
तया असवर्णस्वनया = प्रकम्पितगिरा, इत्येवम् = इत्थम्, उक्तः = कथितः च = पुनः,

भार्या-याचितकम् ] चतुर्थः सर्गः ८१
निपीडितश्च = आश्लेषितश्च, सः = नन्दः, जगाद = उवाच, चण्डि = हे कोपशीले !
एवम् = अनेनैव प्रकारेण, करिष्यामि = सम्पादयिष्यामि, विमुञ्च = त्यज, यावत् =
यावत्कालपर्यन्तम्, मे=मम, गुरुः = उपदेष्टा, न = नहि, दूरगतः = दूरं गच्छेत् ॥३७॥
हिन्दी—थरथराती आवाज में उसकी ऐसी बातें सुनकर महाराज नन्द ने
कहा—हे चण्डि ! ऐसा ही होगा, मुझे अपने आलिङ्गन से मुक्त तो करो, कहीं ऐसा
न हो कि मेरे गुरु दूर निकल जाएँ ॥ ३७ ॥
ततः स्तनोद्वर्त्तितचन्दनाभ्यां मुक्तो भुजाभ्यां न तु मानसेन ।
विहाय वेषं मदनानुरूपं सत्कारयोग्यं स वपुर्बभार ॥ ३८ ॥
अन्वयः—ततः स्तनोद्वर्त्तितचन्दनाभ्यां भुजाभ्यां न तु मानसेन मुक्तः सः मदनानु-
रूपं सत्कारयोग्यं वपुः बभार ॥ ३८ ॥
व्याख्या—ततः = तदनन्तरम्, स्तनोद्वर्त्तितचन्दनाभ्याम्—स्तनाभ्याम्=कुचाभ्याम्,
उद्वर्त्तितम्=परिमृष्टम्, चन्दनम्=मलयजम्, ययोः ताभ्याम्, भुजाभ्याम् = करा-
भ्याम्, न तु मानसेन = मनसा, मुक्तः = परित्यक्तः, सः=नृपः, मदनानुरूपम्—मदनस्य
= कामस्य, अनुरूपम्=योग्यम्, वेषम् = परिधानम्, विहाय=परित्यज्य, सत्कार-
योग्यम् = समादरानुरूपम्, वपुः = शरीरम्, बभार=दधार ॥ ३८ ॥
हिन्दी—तब उरोजों की रगड़ से जिनका चन्दन-लेप मिट गया हो ऐसी बाहों से,
न कि मन से, अपने को उसने मुक्त किया । फिर कामीजन के अनुरूप वेशभूषा का
त्याग कर बुद्ध के सत्कार योग्य वेश धारण किया ॥ ३८ ॥
सा तं प्रयान्तं रमणं प्रदध्यौ प्रध्यानशून्यस्थितनिश्चलाक्षी ।
स्थितोच्चकर्णा व्यपविद्धशष्पा भ्रान्तं मृगं भ्रान्तमुखी मृगीव ॥ ३९ ॥
अन्वयः—प्रध्यानशून्यस्थितनिश्चलाक्षी सा तं रमणं प्रयान्तम् स्थितोच्चकर्णा-
व्यपविद्धशष्पा भ्रान्तमुखी मृगीव भ्रान्तं मृगम् इव प्रदध्यौ ॥ ३९ ॥
व्याख्या—प्रध्यानेन = प्रकृष्टचिन्तनेन, शून्ये = रिक्ते, स्थिता = वर्त्तमाना, निश्चले
=अचञ्चले, अक्षिणी=नयने, यस्याः सा, प्रध्यानशून्यस्थिता या निश्चलाक्षी, सा=चिन्ता-
मुक्तस्थिताऽचञ्चलनयना, सा=नन्दपत्नी, तम् = पूर्वोक्तम्, रमणम् = प्रियनन्दम्,
प्रयान्तम्=गच्छन्तम्, उच्चैः=ऊर्ध्वस्थितैः, कर्णौ = श्रवणौ, यस्याः सा, स्थिता चासौ
उच्चकर्णा इति स्थितोच्चकर्णा=ऊर्ध्वश्रवणा, व्यपविद्धम् = परित्यक्तम्, शष्पम्=तृणम्,
यया सा व्यपविद्धशष्पा = परित्यक्ततृणा, भ्रान्तमुखी—भ्रान्तम्=परिवर्त्तितम्, मुखम्
=आननम्, यस्याः सा आवर्त्तितानना, मृगी=हरिणी, भ्रान्तम् = परिभ्रमितम्,
मृगम् = हरिणम्, इव = यथा, प्रदध्यौ = ध्यानं कृतवती ॥ ३९ ॥
हिन्दी—चिन्ता के कारण उदास एवं स्थिर आँखों वाली वह सुन्दरी दूर जाते
हुए तथा पलट कर देखते हुए पति को उसी तरह देखा जैसे दूर जाते हिरण को कोई
हिरणी मुँह के निवाले को छोड़कर, मुँह घुमाकर कान खड़ा कर देखती है ॥ ३९ ॥

८२ सौन्दरनन्दं महाकाव्यम्
दिदृक्षयाक्षिप्तमना मुनेस्तु नन्दः प्रयाणं प्रति तत्त्वरे च ।
विवृत्तदृष्टिश्च शनैर्ययौ तां करीव पश्यन् स लडत्करेणुम् ॥ ४० ॥
अन्वयः—मुनेः दिदृक्षया आक्षिप्तमनाः तु नन्दः प्रयाणं प्रति च तत्त्वरे, विवृत्तदृष्टिः
च तां लडत्करेणुं करी इव पश्यन् शनैः ययौ ॥ ४० ॥
व्याख्या—मुनेः=बुद्धस्य, दिदृक्षया=द्रष्टुमिच्छया, आक्षिप्तमनाः-आक्षिप्तम्=
उत्कण्ठितम्, मनः=चित्तम्, यस्य सः, तु=किन्तु, नन्दः=नृपः, प्रयाणं प्रति=
गमनं प्रति, च=पुनः, तत्त्वरे==सत्वरे, विवृत्तदृष्टिः-विवृत्ताः=परिवर्तिताः, दृष्टिः
=दृक्शक्तिः, यस्य सः, च ताम्=सुन्दरीम्, लडत्करेणुम्-लडन्तीम्=विलसन्तीम्,
करेणुः=हस्तिनी ताम्, करी=गजः, इव=यथा, पश्यन्=अवलोकयन्, शनैः=मन्दं
मन्दम्, ययौ = अव्रजन् । उपमालङ्कारोऽत्र ॥ ४० ॥
हिन्दी—बुद्ध-दर्शन की प्रबल उत्कण्ठा के कारण यद्यपि राजा नन्द ने प्रस्थान में
शीघ्रता की, किन्तु आँखें घुमाते ही जब उसकी दृष्टि सुन्दरी पर गई तो उसकी चाल
उसी तरह धीमी हो गई जैसे विलासिनी हथिनी को देखकर हाथी की चाल धीमी हो
जाती है ॥ ४० ॥
छातोदरीं पीनपयोधरोरुं स सुन्दरीं रुक्मदरीमिवाद्रेः ।
काक्षेण पश्यन्न ततर्प नन्दः पिवन्निवैकेन जलं करेण ॥ ४१ ॥
अन्वयः—सः नन्दः अद्रेः रुक्मदरीम् इव छातोदरीं पीनपयोधरोरुं सुन्दरीं काक्षेण
पश्यन् एकेन करेण जलं पिबन् इव न ततर्प ॥ ४१ ॥
व्याख्या—सः=असौ, नन्दः=नृपतिः, अद्रेः=पर्वतस्य, रुक्मदरीमिव-रुक्मस्य=
कनकस्य, दरी=कन्दरा, ताम्=स्वर्णगह्वराम्, इव=यथा, छातोदरीम्-छात्ः=क्षीणः,
उदरः=कुक्षिः, यस्याः सा ताम्=कृशोदरीम्, पीनपयोधरोरुम्-पीनौ=स्थूलौ, पयो-
धरौ=कुचौ, ऊरू=प्रसृते, यस्याः सा ताम्=विशालकुचजङ्घाम्, सुन्दरीम् =
स्वपत्नीम्, काक्षेण=वक्रदृष्टया, पश्यन्=अवलोकयन्, एकेन=एकमात्रेण, करेण=
हस्तेन, जलम्=सलिलम्, पिवन्=गृह्णन्, इव=यथा, न=नहि, ततर्प=तृप्ति गतः ॥४१॥
हिन्दी—पहाड़ की सोने की कन्दरा की तरह अतिक्षीण पेट वाली तथा स्थूल स्तन
और जांघों वाली उस सुन्दरी को तिरछी आंख से देखता हुआ वह राजा नन्द उसी
तरह संतुष्ट नहीं हुआ जैसे कोई व्यक्ति एक हाथ से पानी पीकर नहीं अघाता ॥४१॥
तं गौरवं बुद्धगतं चकर्ष भार्यानुरागः पुनराचकर्ष ।
सोऽनिश्चयान्नापि ययौ न तस्थौ तुरंस्तरङ्गेष्विव राजहंसः ॥ ४२ ॥
अन्वयः—बुद्धगतं गौरवं तं चकर्ष भार्यानुरागः पुनः आचकर्ष सः अनिश्चयन्
तरङ्गेषु तुरन् राजहंस इव नाऽपि ययौ न तस्थौ ॥ ४२ ॥
व्याख्या—बुद्धगतम्=सुगतसम्बन्धिनम्, गौरवम् = भक्तिः, तम्=पूर्वोक्तं नृपम्,
चकर्ष = आकृष्टवान्, च=पुनः, भार्यानुरागः = पत्नीप्रेम, आचकर्ष=समन्तादाकृष्ट-

भार्या-याचितकम् ] चतुर्थः सर्गः ८३
वान्। सः=नन्दः, अनिश्चयन्=निश्चयमकुर्वन्, तरङ्गेषु=ऊर्मिषु, तुरन्=व्रजन्,
राजहंस इव=कलहंसवत्, नाऽपि=न तु, ययौ=चचाल, न=नहि, तस्थौ=अतिष्ठत् ।
हिन्दी-एक ओर उसे गुरुगत गौरव अपनी ओर खींच रहा था तो दूसरी ओर
पत्नी का प्रेम। बेचारा नन्द तरङ्ग पर उत्तोलित राजहंस की तरह न तो आगे बढ़
पा रहा था और न रुक ही पाता था ॥ ४२ ॥
अदर्शनं तूपगतश्च तस्या हर्म्यात् ततश्चावततार तूर्णम् ।
श्रुत्वा ततो नूपुरनिस्वनं स पुनर्ललम्बे हृदये गृहीतः ॥ ४३ ॥
अन्वयः—ततः सः तस्याः अदर्शनम् उपगतः तु हर्म्यात् तूर्णम् अवततार च ततः
नूपुरनिस्वनं श्रुत्वा हृदये गृहीतः पुनः ललम्बे ॥ ४३ ॥
व्याख्या-ततः=तदनन्तरम्, सः=नन्दः, तस्याः=सुन्दर्यः, अदर्शनम्=अनव-
लोकनम्, उपगतः=सम्प्राप्तः, तु हर्म्यात्=प्रासादपृष्ठात्, तूर्णम्=शीघ्रम्, अवततार
=नीचैः आगमत्, च=पुनस्ततः=तत्पश्चात्, नूपुरनिःस्वनम्=मञ्जीररवम्, श्रुत्वा
=आकर्ण्य, हृदये=चित्ते, गृहीतः=समाविष्टः, पुनः=भूयः, ललम्बे=तस्थौ ॥४३॥
हिन्दी-उसके बाद उसकी आँखों से ओझल होते ही वह कोठे पर से शीघ्र ही
नीचे उतर गया, किन्तु उसके पायल की आवाज सुनते ही मन में बसी उसकी
तस्वीर आँखों के सामने आते ही उसकी गति फिर रुक गई ॥ ४३ ॥
स कामरागेण निगृह्यमाणो धर्मानुरागेण च कृष्यमाणः ।
जगाम दुःखेन विवर्त्यमानः प्लवः प्रतिस्रोत इवापगायाः ॥ ४४ ॥
अन्वयः-सः कामरागेण निगृह्यमाणः च धर्मानुरागेण कृष्यमाणः अपगायाः
प्रतिस्रोतः प्लवः इव विवर्त्यमानः दुःखेन जगाम ॥ ४४ ॥
व्याख्या-सः=नृपतिनन्दः, कामरागेण=मदनासक्त्या, निगृह्यमाणः=बध्य-
मानः, च=पुनः, धर्मानुरागेण=धर्मंप्रति प्रेम्णा, कृष्यमाणः=आकृष्टः सन्, अपगायाः
=नद्याः, प्रतिस्रोतः=प्रतिकूलम्=विपरीतम्, स्रोतम्=धारा यस्या सा विपरीत-
धारः, प्लवः=नौः, इव=यथा, विवर्त्यमानः=परिवृत्तः सन्, दुःखेन=पीडया,
जगाम=अगमत् ॥ ४४ ॥
हिन्दी-राजा नन्द एक ओर कामजन्य आसक्ति में बँधता तो दूसरी ओर धर्म के
प्रति अनुराग उसे अपनी ओर खींचता। विपरीत धारा में फँसी नाव की तरह वह
बेचारा बड़ी पीड़ा के साथ अपने आपको घसीटता आगे की ओर बढ़ रहा था ॥४४॥
ततः क्रमैर्दीर्घतमैः प्रचक्रमे कथं नु यातो न गुरुर्भवेदिति ।
स्वजेय तां चैव विशेषकप्रियां कथं प्रियामार्द्रविशेषकामिति ॥ ४५ ॥
अन्वयः-ततः कथं गुरुः न यातः न भवेत् इति विशेषकप्रियाम् आर्द्रविशेषकां
प्रियां कथं चैव स्वजेय इति दीर्घतमैः क्रमैः प्रचक्रमे ॥ ४५ ॥
व्याख्या-ततः =तत्पश्चात्, कथं=केन प्रकारेण, गुरुः=मुनीन्द्रः, न=नहि,
यातः=गतं, भवेत्=स्यादिति, विशेषकप्रियाम्-विशेषकः=अङ्गरागः, प्रियः=

८४ सौन्दरनन्दं महाकाव्यम्
रुचिकरः, यस्याः सा, ताम् = अङ्गरागप्रियाम्, आर्द्रविशेषकाम् = आर्द्रः = जलसिक्तः,
विशेषकः = अङ्गरागः, यस्याः सा, ताम् = जलसिक्ताङ्गरागाम्, प्रियाम् = सुन्दरीम्,
कथम् = केन प्रकारेण, चैव, स्वजेय = आजुषेय, इति = अस्मात् कारणात्, दीर्घतमैः =
अतिविस्तृतैः, क्रमैः = पदसञ्चलनैः, प्रचक्रमे = अक्रामत् ॥ ४५ ॥
हिन्दी—तब देर होने पर गुरु कहीं चले न जांय तथा शीघ्र लौटकर अङ्गराग
से प्रेम करने वाली, भीगे लेप देह में लगाने वाली का शीघ्र लौटकर आलिङ्गन करूँ,
ऐसा सोचते हुए, लम्बा-लम्बा डग भरते नन्द आगे बढ़ चला ॥ ४५ ॥
अथ स पथि ददर्श मुक्तमानं पितृनगरेऽपि तथागताभिमानम् ।
दशबलमभितो विलम्बमानं ध्वजमनुयान इवेन्द्रमर्च्यमानम् ॥ ४६ ॥
सौन्दरनन्दे महाकाव्ये भार्यायाचितको नाम चतुर्थः सर्गः ॥ ४ ॥
अन्वयः—अथ सः पथि पितृनगरे अपि तथागताभिमानं मुक्तमानं दशबलम्
अभितः विलम्बमानम् ऐन्द्रं ध्वजम् अनुयानः इव अर्च्यमानं ददर्श ॥ ४६ ॥
व्याख्या—अथ = अनन्तरम्, सः = नृपतिः, पथि = मार्गे, पितृनगरे = स्वपुरे,
अपि = चेत्, तथागताभिमानम्—तथा = तेन प्रकारेण, गताभिमानम्—गतम् =
विनष्टम्, अभिमानम् = अहङ्कारम्, यस्य सः, तम् = अभिमानशून्यं, मुक्तमानम् =
मानशून्यम्, अभितः = सर्वतः, अर्च्यमानम् = पूज्यमानम्, विलम्बमानम् = स्थैर्यमानम्,
दशबलम् = बुद्धम्, ऐन्द्रम् = इन्द्रसम्बन्धिनम्, ध्वजम् = पताकाम्, अनुयानः =
अनुगम्यमानः, इव = यथा, ददर्श = अपश्यत् ॥ ४६ ॥
हिन्दी—इसके बाद राजा नन्द ने भगवान् बुद्ध को राह में जाते हुए देखा ।
अपने पिता के नगर में भी उन्हें मान और अभिमान छू नहीं पा रहा था, चारो
ओर जनता से पूजित होने के कारण वे रुक-रुक कर आगे बढ़ रहे थे । उनकी पूजा
रास्ते में इन्द्रध्वज की तरह की जा रही थी ॥ ४६ ॥
सौन्दरनन्दमहाकाव्य में 'भार्या-याचितक' नामक चतुर्थ सर्ग समाप्त ।

पञ्चमः सर्गः
नन्ददीक्षा
सोच-समझ प्रिय अनुज नन्द को गुरु ने दे दी दीक्षा।
बिना विचार किए ही उसने दे दी अग्नि-परीक्षा॥
अथावतीर्याश्वरथद्विपेभ्यः शाक्या यथास्वर्द्धिगृहीतवेषाः।
महापणेभ्यो व्यवहारिणश्च महामुनौ भक्तिवशात् प्रणेमुः ॥ १ ॥
अन्वयः—अथ अश्वरथद्विपेभ्यः अवतीर्य यथास्वर्द्धिगृहीतवेषाः शाक्याः महापणेभ्यः
व्यवहारिणश्च महामुनौ भक्तिवशात् प्रणेमुः ॥ १ ॥
व्याख्या—अथ = तत्पश्चात्, अश्वरथद्विपेभ्यः—अश्वाश्च = घोटकाश्च, रथाश्च =
स्यन्दनाश्च, द्विपाश्च = गजाश्चेति तेभ्यः = वाजिरथहस्तिभ्यः, अवतीर्य = अधोऽवगम्य,
यथास्वर्द्धिगृहीतवेषाः—स्वस्य ऋद्धिः स्वर्द्धिः, स्वर्द्धिमनतिक्रम्य गृहीताः वेषाः यैः
ते = निजसम्पदनुसारं धृतवेषाः, शाक्याः = शाक्यकुलोत्पन्नाः, महापणेभ्यः = उत्तम-
विपणिभिः, व्यवहारिणश्च = व्यापारिणः, महामुनौ = गौतमे, भक्तिवशात् = निष्ठा-
वशात्, प्रणेमुः = अनमन् ॥ १ ॥
हिन्दी—इसके बाद घोड़े, हाथी और रथों से उतर कर अपनी-अपनी सम्पत्ति के
अनुसार वेश-भूषा धारण किये शाक्यों तथा नगरसेठों ने बुद्ध को निष्ठापूर्वक प्रणाम
किया ॥ १ ॥
केचित् प्रणम्यानुययुर्मुहूर्तं केचित् प्रणम्यार्थवशेन जग्मुः।
केचित् स्वकेष्वावसथेषु तस्थुः कृत्वाऽञ्जलीन् वीक्षणतत्पराक्षाः ॥ २ ॥
अन्वयः—केचित् प्रणम्य मुहूर्त्तं अनुययुः, केचित् प्रणम्य अर्थवशेन जग्मुः, केचित्
अञ्जलीन् कृत्वा स्वकेषु आवसथेषु वीक्षणतत्पराक्षाः तस्थुः ॥ २ ॥
व्याख्या—केचित् = कतिपयजनाः, प्रणम्य = नत्वा, मुहूर्त्तम् = क्षणम्, अनुययुः =
अनुचचाल, केचित् = कतिचिदन्याः, प्रणम्य = प्रणामं कृत्वा, अर्थवशेन = प्रयोजनाधी-
नेन, जग्मुः = ययुः, केचित् = केऽपि, अञ्जलीन् = करसम्पुटम्, कृत्वा = विधाय,
स्वकेषु = स्वकीयेषु, आवसथेषु = निवासस्थानेषु, वीक्षणतत्पराक्षाः—वीक्षणे = अव-
लोकने, तत्परे = निरते, अक्षिणी = नेत्रे, येषां ते = दर्शननिरतनयनाः, तस्थुः = तत्रैव
जडवदतिष्ठन् ॥ २ ॥
हिन्दी—कुछ लोग मन्त्रमुग्ध की तरह उन्हें प्रणाम कर क्षण भर उनका अनुसरण
किया, कुछ लोग प्रणाम कर कार्यवश लोट गये और कुछ लोग हाथ जोड़कर अपने
घरों में ही स्थिर रहे ॥ २ ॥

८६ सौन्दरनन्दं महाकाव्यम्
बुद्धस्ततस्तत्र नरेन्द्रमार्गे स्रोतो महद्भक्तिमतो जनस्य ।
जगाम दुःखेन विगाहमानो जलागमे स्रोत इवापगायाः ॥ ३ ॥
अन्वयः—ततः बुद्धः तत्र नरेन्द्रमार्गे महद्भक्तिमतः जनस्य स्रोतः जलागमे अप-
गायाः स्रोत इव दुःखेन विगाहमानः जगाम ॥ ३ ॥
व्याख्या—ततः = तदनन्तरम्, बुद्धः = तथागतः, तत्र = तस्मिन् स्थाने, नरेन्द्रमार्गे =
राजपथि, महद्भक्तिमतः = महती = अत्यधिका, भक्तिः = श्रद्धा, यस्मिन् तस्य,
जनस्य = लोकस्य, स्रोतः = प्रवाहः, जलागमे = प्रावृट्काले, अपगायाः = नद्याः, स्रोतः
= प्रबलधारा, इव = यथा, दुःखेन = पीडया, विगाहमानः = प्रवेशं कुर्वन्, जगाम =
अगमत् ॥ ३ ॥
हिन्दी—इसके बाद उस राजमार्ग पर श्रद्धावनत उन भक्तों की उमड़ती भीड़ को
दुःख के साथ चीरते हुए आगे बढ़ते गये, मानो वर्षागम में नदी की धारा में प्रवेश
कर रहे हो ॥ ३ ॥
अथो महद्भिः पथि सम्पतद्भिः सम्पूज्यमानाय तथागताय ।
कर्तुं प्रणामं न शशाक नन्दस्तेनाभिरेमे तु गुरोर्महिम्ना ॥ ४ ॥
अन्वयः—अथ पथि महद्भिः सम्पतद्भिः सम्पूज्यमानाय तथागताय नन्दः प्रणामं
कर्तुं न शशाक, तु तेन गुरोः महिम्ना अभिरेमे ॥ ४ ॥
व्याख्या—अथ = अनन्तरम्, पथि = मार्गे, महद्भिः = अतिशयैः, सम्पतद्भिः =
समागतजनैः, सम्पूज्यमानाय = सम्यक्प्रकारेण पूजिताय, तथागताय = सुगताय,
नन्दः = बुद्धानुजः, प्रणामम् = प्रणतिम्, कर्तुम् = विधातुम्, न = नहि, शशाक =
अशक्नोत्, तु = किन्तु, तेन = एतेन, गुरोः = तथागतस्य, महिम्ना = गौरवेण, अभि-
रेमे = आनन्दितो बभूव ॥ ४ ॥
हिन्दी—तब उस राजमार्ग पर बुद्ध को प्रणाम करने के लिए उमड़ती भीड़ को
चीर कर राजा नन्द गुरु को प्रणाम नहीं कर सका। फिर भी गुरु के इस गौरव से
उसे प्रसन्नता ही हुई ॥ ४ ॥
स्वं चावसङ्गं पथि निर्मुमुक्षुर्भक्तिं जनस्यान्यमतेश्च रक्षन् ।
नन्दं च गेहाभिमुखं जिघृक्षन् मार्गं ततोज्यं सुगतः प्रपेदे ॥ ५ ॥
अन्वयः—ततः पथि स्वम् अवसङ्गं च निर्मुमुक्षुः अन्यमतेः जनस्य च भक्तिं रक्षन्
गेहाभिमुखं च नन्दं जिघृक्षन् सुगतः अन्यं मार्गं प्रपेदे ॥ ५ ॥
व्याख्या—ततः = तत्पश्चात्, पथि = मार्गे, स्वम् = निजम्, अवसङ्गम् = अनुगच्छन्तं
जनम्, च = पुनः, निर्मुमुक्षुः = मोचितुमिच्छुः, अन्यमतेः = अन्या मतिर्यस्य सः,
तस्य = भिन्नसम्प्रदायाश्रितस्य, जनस्य = लोकस्य, च = पुनः, भक्तिम् = निरतिम्,
रक्षन् = रक्षां कुर्वन्, गेहाभिमुखम् = सदनगमनोत्सुकम्, च नन्दम् = स्वानुजम्,
जिघृक्षन् = ग्रहीतुमिच्छन्, सुगतः = बुद्धः, अन्यम् = अपरम्, मार्गम् = पथम्, प्रपेदे =
प्राप्तवान् ॥ ५ ॥

नन्ददीक्षा ] पञ्चमः सर्गः ८७
हिन्दी—तब रास्ते में आत्मीय जनों से छुटकारा पाने के इच्छुक, भिन्न सम्प्रदाय
वालों की भक्ति का संरक्षण करने वाले तथा अपने छोटे भाई नन्द से मिलने को
इच्छुक भगवान् बुद्ध ने दूसरी राह पकड़ ली ॥ ५ ॥
ततो विविक्तं च विविक्तचेताः सन्मार्गविन्मार्गमभिप्रतस्थे ।
गत्वाऽग्रतश्चाग्रचतमाय तस्मै नान्दीविमुक्ताय ननाम नन्दः ॥ ६ ॥
अन्वयः—ततः विविक्तचेताः सन्मार्गवित् च विविक्तम् मार्गम् अभिप्रतस्थे, नन्दः
अग्रतः गत्वा अग्रचतमाय नान्दीविमुक्ताय तस्मै ननाम ॥ ६ ॥
व्याख्या—ततः = तत्पश्चात्, विविक्तचेताः = विविक्तम् = शान्तम्, चेतः = चित्तं,
यस्य सः = शान्तचेताः, सन्मार्गवित् = सन्मार्गम् = पवित्रपथम्, वेत्ति = जानाति, यः
असौ = सत्पथवेत्ता, च = पुनः, विविक्तम् = जनशून्यम्, मार्गम् = पथम्, अभिप्रतस्थे =
जगाम, नन्दः = सुगतानूजः, अग्रतः = पुरतः, गत्वा = उपगम्य, अग्रचतमाय = पूज्य-
तमाय, नान्दीविमुक्ताय—नन्दन्ति देवाः अत्र इति नान्दीः, नान्द्याः = आनन्दः,
विमुक्तः = रहितः, तस्मै नान्दीविमुक्ताय = आनन्दरहिताय, तस्मै = बुद्धाय, ननाम =
नमश्चकार ॥ ६ ॥
हिन्दी—इसके बाद जब शान्तचित्त तथा पुण्य-पथ को जानने वाले बुद्ध उस
एकान्त पथ पर चले आये, तब राजा नन्द ने आगे बढ़कर उस आनन्दशून्य सुगत को
प्रणाम किया ॥ ६ ॥
शनैर्व्रजन्नेव स गौरवेण पटावृतांसो विनतार्धकायः ।
अधोनिवद्धाञ्जलिरूर्ध्वनेत्रः सगद्गदं वाक्यमिदं बभाषे ॥ ७ ॥
अन्वयः—पटावृतांसः विनतार्धकायः सः शनैः व्रजन्नेव अधोनिवद्धाञ्जलिरूर्ध्वनेत्रः
गौरवेण सगद्गदम् इदं वाक्यं बभाषे ॥ ७ ॥
व्याख्या—पटावृतांसः—पटेन = उत्तरीयेण, आवृतः = परिवेष्टितः, अंसः =
स्कन्धः, यस्य सः = वस्त्रावेष्टितस्कन्धः, विनतार्धकायः—विनतः = अवनतः, अर्द्ध-
कायः = शरीरार्द्धभागः, यस्य सः, सः = नन्दः, शनैः = मन्दम्, व्रजन्नेव = गच्छन्नेव,
अधोनिवद्धाञ्जलिः = अधोकृतकरसम्पुटः, ऊर्ध्वनेत्रः = उद्गतनयनः, सः = नन्दः,
गौरवेण = ससम्मानेन, सगद्गदं = अस्पष्टवाचा सहितं, इदं = वक्ष्यमाणम्, वाक्यं =
वचनं, बभाषे = जगाद ॥ ७ ॥
हिन्दी—जिसका कन्धा वस्त्र से ढँका हुआ था, उस नन्द ने सम्मानपूर्वक धीरे-
धीरे जाते हुए आधा शरीर झुकाकर नीचे की ओर हाथ जोड़कर और ऊपर की ओर
नेत्र उठाकर गद्गद स्वर से यह वचन कहा ॥ ७ ॥
प्रासादसंस्थो भगवन्तमन्तःप्रविष्टमश्रौषमनुग्रहाय ।
अतस्त्वरावानहमभ्युपेतो गृहस्य कक्ष्यामहतोऽभ्यसूयन् ॥ ८ ॥
अन्वयः—प्रासादसंस्थः अहम् अनुग्रहाय भगवन्तम् अन्तःप्रविष्टम् अश्रौषम्, अतः
कक्ष्यामहतः गृहस्य अभ्यसूयन् त्वरावान् अभ्युपेतः ( अस्मि ) ॥ ८ ॥

८८ सौन्दरनन्दं महाकाव्यम्
व्याख्या—प्रासादसंस्थः—प्रासादे = राजभवने, सन्तिष्ठति = निवसति, इति =
राजभवने स्थितः, अहम् = नन्दः, अनुग्रहाय = अनुकम्पार्थम्, भगवन्तम् = श्रीमन्तम्,
अन्तःप्रविष्टम् = राजभवने समागतम्, अश्रौषम् = शुश्राव, अतः = अत एव, कक्ष्या-
महतः = अन्तःपुरदीर्घस्य, गृहस्य = राजभवनस्य, अभ्यसूयन् = क्रुध्यन्, त्वरावान् =
त्वरायुक्तः, अभ्युपेतः = समागतः, अस्मीति भावः ॥ ८ ॥
हिन्दी—अपने राजमहल में स्थित मैंने सुना कि मुझ पर अनुग्रह कर श्रीमान्
राजभवन में पधारे थे, अतः उस विशाल भवन के परिचारकों को डांटकर मैं श्रीमान्
के सामने उपस्थित हूँ ॥ ८ ॥
तत्साधु साधुप्रिय मत्प्रियार्थं तत्रास्तु भिक्षूत्तम भैक्षकालः ।
असौ हि मध्यं नभसो यियासुः कालं प्रतिस्मारयतीव सूर्यः ॥ ९ ॥
अन्वयः—तत् साधु साधुप्रियः भिक्षूत्तमः मत्प्रियार्थं भैक्षकालः तत्रास्तु, असौ हि
नभसः मध्यं यियासुः सूर्यः काले प्रतिस्मारयति इव ॥ ९ ॥
व्याख्या—तत् = तस्माद् हेतोः, साधुप्रियः = साधूनां प्रियः अथवा साधवः
प्रियाः यस्य सः = परिव्राजकप्रियः, भिक्षूत्तमः = परिव्राजकश्रेष्ठः, मत्प्रियार्थम् = मदीय-
हितसाधनाय, भैक्षकालः = भिक्षासमयः, अत्रास्तु = मद्गृहे भवतु, असौ = अयम्, हि =
यतः, नभसः = आकाशस्य, मध्यम् = मध्यस्थानम्, यियासुः = गमनेच्छुः, सूर्यः =
दिनकरः, कालम् = समयम्, प्रतिस्मारयति = प्रतिबोधयति, इव = यथा ॥ ९ ॥
हिन्दी—अतः हे साधुप्रिय भिक्षुश्रेष्ठ ! मेरे हित-साधन की दृष्टि से आज आप
के भिक्षाटन का समय मेरे घर पर हों, क्योंकि भुवन-भास्कर अब आकाश के मध्य
भाग में पहुँचना ही चाह रहे हैं ॥ ९ ॥
इत्येवमुक्तः प्रणतेन तेन स्नेहाभिमानोन्मुखलोचनेन ।
तादृङ् निमित्तं सुगतश्चकार नाहारकृत्यं स यथा विवेद ॥ १० ॥
अन्वयः—प्रणतेन स्नेहाभिमानोन्मुखलोचनेन तेन इत्येवम् उक्तः सुगतः तादृग्
निमित्तं चकार यथा सः नाहारकृत्यं विवेद ॥ १० ॥
व्याख्या—प्रणतेन = वन्दमानेन, स्नेहाभिमानोन्मुखलोचनेन—स्नेहश्च = अनु-
रागश्च, अभिमानश्च = गर्वश्च, ताभ्याम् उन्मुखे = उत्कण्ठिते, लोचने = नयने, यस्य
सः तेन = अनुरागगर्वोत्कण्ठितनयनेन, तेन = राज्ञा, इत्येवम् = एवंविधम्, उक्तः =
निवेदितः, सुगतः = तथागतः, तादृग् = तेन प्रकारकम्, निमित्तम् = कारणम्, चकार =
कृतवान्, यथा = येन प्रकारेण, सः = नन्दः, आहारकृत्यम्—आहारस्य = भोजनस्य,
कृत्यम् = कार्यम्, न विवेद = नहि ज्ञातवान् ॥ १० ॥
हिन्दी—प्रेम, गर्व और सम्मान के साथ उन्मुख आँखों वाले राजा नन्द ने इस
प्रकार जब निवेदित किया तब भगवान् बुद्ध ने कुछ ऐसा संकेत किया, जिससे नन्द ने
समझा कि इन्हें भोजन नहीं करना है ॥ १० ॥

नन्ददीक्षा ] पञ्चमः सर्गः ८९
ततः स कृत्वा मुनये प्रणामं गृहप्रयाणाय मतिं चकार ।
अनुग्रहार्थं सुगतस्तु तस्मै पात्रं ददौ पुष्करपत्रनेत्रः ॥ ११ ॥
अन्वयः—ततः सः मुनये प्रणामं कृत्वा गृहप्रयाणाय मतिं चकार तु पुष्करपत्रनेत्रः
सुगतः अनुग्रहार्थं तस्मै पात्रं ददौ ॥ ११ ॥
व्याख्या—ततः = तत्पश्चात्, सः = राजा, मुनये = गौतमाय, प्रणामं कृत्वा =
प्रणतिं विधाय, गृहप्रयाणाय = गृहे गमनाय, मतिम् = बुद्धिम्, चकार = अकरोत्, तु =
किन्तु, पुष्करपत्रनेत्रः—पुष्करस्य = पद्मस्य, पत्रमिव = दलवत्, नेत्रम् = नयनम्, यस्य
सः = कमलदलचक्षुः, सुगतः = तथागतः, अनुग्रहार्थम् = अनुकम्पितुम्, तस्मै = नृपनन्दाय,
पात्रम् = भिक्षापात्रम्, ददौ = अदात् ॥ ११ ॥
हिन्दी—तब राजा नन्द ने बुद्ध के चरणों में प्रणाम कर घर लौट जाना चाहा,
परन्तु उस कमलनयन ने नन्द पर अनुग्रह करते हुए अपना भिक्षापात्र उनके हाथों में
थमा दिया ॥ ११ ॥
ततः स लोके ददतः फलार्थं पात्रस्य तस्याप्रतिमस्य पात्रम् ।
जग्राह चापग्रहणक्षमाभ्यां पद्मोपमाभ्यां प्रयतः कराभ्याम् ॥ १२ ॥
अन्वयः—ततः लोके फलार्थं ददतः तस्य अप्रतिमस्य पात्रस्य पात्रं प्रयतः सः
चापग्रहणक्षमाभ्यां पद्मोपमाभ्यां कराभ्यां जग्राह ॥ १२ ॥
व्याख्या—ततः = तदनन्तरम्, लोके = संसारे, फलार्थम् = लाभाय, ददतः = पात्रं
प्रयच्छतः, तस्य = सुगतस्य, अप्रतिमस्य = अतुल्यस्य, पात्रस्य = लोकस्य, पात्रम् =
भिक्षापात्रम्, प्रयतः = संयतः, सः = राजा नन्दः, चापग्रहणक्षमाभ्याम् = चापस्य = धनुषः,
ग्रहणाय = अङ्गीकरणाय, क्षमौ = समर्थौ ताभ्याम्, पद्मोपमाभ्याम् पद्मम् = कमलम्,
उपमा = तुलना, यस्य ताभ्याम्, कराभ्याम् = हस्ताभ्याम्, जग्राह = गृहीतवान् ॥ १२ ॥
हिन्दी—इसके बाद संसार में जन्म-ग्रहण के उद्देश्य की संपूर्ति हेतु उस अतुलनीय
व्यक्ति के भिक्षापात्र को उस संयमी ने अपने धनुष ग्रहण करने योग्य कमल के सदृश
हाथों से ग्रहण किया ॥ १२ ॥
पराङ्मुखन्त्वन्यमनस्कमाराद्विज्ञाय नन्दः सुगतं गतास्थम् ।
हस्तस्थपात्रोऽपि गृहं यियासुः ससार मार्गान्मुनिमीक्षमाणः ॥ १३ ॥
अन्वयः—सुगतं तु पराङ्मुखम् अन्यमनस्कं गतास्थं विज्ञाय हस्तस्थपात्रोऽपि गृहं
यियासुः नन्दः मुनिम् ईक्षमाणः मार्गात् ससार ॥ १३ ॥
व्याख्या—सुगतम् = तथागतम्, तु = किन्तु, पराङ्मुखम् = विमुखम्, अन्यमनस्कम्
—अन्यस्मिन् = अपरस्मिन्, मनः = चित्तम्, यस्य तम्, गतास्थम् = उदासीनम्,
विज्ञाय = ज्ञात्वा, हस्तस्थपात्रोऽपि = हस्ते = करे, तिष्ठति = धृतः, पात्रम् = भाजनम्,
यस्य सः = करधृतभिक्षाभाजनोऽपि, गृहम् = सदनम्, यियासुः = जिगमिषुः, नन्दः =
बुद्धानुजः, मुनिम् = बुद्धम्, ईक्षमाणः = अवलोकयन्, मार्गात् = पथात्, ससार =
पृथग्बभूव ॥ १३ ॥

९० सौन्दरनन्दं महाकाव्यम्
हिन्दी — भगवान् बुद्ध को अन्यमनस्क, विमुख एवं उदास जानकर हाथ में भिक्षा-
पात्र रहने के बावजूद घर जाने की इच्छा से नन्द बुद्ध को देखते हुए उनकी राह से
हट गये ॥ १३ ॥
भार्यानुरागेण यदा गृहं स पात्रं गृहीत्वापि यियासुरेव ।
विमोहयामास मुनिस्ततस्तं रथ्यामुखस्यावरणेन तस्य ॥ १४ ॥
अन्वयः—यदा सः पात्रं गृहीत्वाऽपि भार्यानुरागेण गृहं यियासुः एव ततः मुनिः
तस्य रथ्याभिमुखस्य आवरणेन तं विमोहयामास ॥ १४ ॥
व्याख्या—यदा = यस्मिन् काले, सः = राजा, पात्रम् = भिक्षाभाजनम्, गृहीत्वा-
ऽपि = धृत्वाऽपि, भार्यानुरागेण = प्रियाप्रेम्णा, गृहम् = राजभवनम्, यियासुः = जिग-
मिषुः, एवेति निर्धारणे, ततः = तदा, मुनिः = बुद्धः, तस्य = नन्दस्य, रथ्याभिमुखस्य =
राजपथाभिमुखस्य, आवरणेन = अवरोधेन, तम् = नन्दम्, विमोहयामास = मोहग्रस्तं
चकार ॥ १४ ॥
हिन्दी — जब नन्द भिक्षापात्र हाथ में लेने के बावजूद पत्नी-प्रेम के कारण घर
की ओर लौट जाना चाह रहा था, तब भगवान् बुद्ध ने मार्गावरोध से उसे विमोहित
कर दिया ॥ १४ ॥
निर्मोक्षबीजं हि ददर्श तस्य ज्ञानं मृदुः क्लेशरजश्च तीव्रम् ।
क्लेशानुकूलं विषयात्मकं च नन्दं यतस्तं मुनिराचकर्ष ॥ १५ ॥
अन्वयः—मुनिः तस्य ज्ञानं मृदुः क्लेशानुकूलं विषयात्मकं क्लेशरजः तीव्रं
च हि निर्मोक्षबीजं च ददर्श, यतः तं नन्दम् आचकर्ष ॥ १५ ॥
व्याख्या—मुनिः = सुगतः, तस्य = निजानुजस्य, ज्ञानम् = प्रतीतिः, मृदुः = मन्दम्,
क्लेशानुकूलम् = क्लेशस्य = कष्टस्य, अनुकूलम् = सहायकम्, विषयात्मकम् = मोहा-
सक्तम्, क्लेशरजः = पीडारजः, तीव्रम् = अत्यधिकम्, हि = तथाऽपि, निर्मोक्षबीजम्—
निर्मोक्षस्य = मोक्षस्य, बीजम् = कारणम्, यस्मिन्, च = पुनः, ददर्श = अवलोकया-
मास, यतः = यस्मात्, तम् = पूर्वोक्तम्, नन्दम् = बुद्धानुजम्, आचकर्ष = आकृष्ट-
वान् ॥ १५ ॥
हिन्दी—बुद्ध ने नन्द के ज्ञान को मन्द, क्लेशानुकूल, विषयासक्त तथा दुःखरूपी
रज को अधिक बढ़ाने वाला—फिर भी मोक्ष के बीज को अपने आप में छिपाये देख-
कर उन्हें अपनी ओर आकृष्ट किया ॥ १५ ॥
सङ्क्लेशपक्षो द्विविधश्च दृष्टस्तथा द्विकल्पो व्यवदानपक्षः ।
आत्माश्रयो हेतुबलाधिकस्य बाह्याश्रयः प्रत्ययगौरवस्य ॥ १६ ॥
अन्वयः—सङ्क्लेशपक्षः द्विविधः तथा व्यवदानपक्षः द्विकल्पः दृष्टः हेतुबलाधि-
कस्य आत्माश्रयः प्रत्ययगौरवस्य च बाह्याश्रयः (दृष्टः ) ॥ १६ ॥
व्याख्या—सङ्क्लेशपक्षः = कष्टकरभागः, द्विविधः = द्विधा, तथा व्यवदानपक्षः =
पवित्रतायाः अथवा पराक्रमशीलतायाः स्वरूपम्, द्विकल्पः = द्विप्रकारकः, दृष्टः =

नन्ददीक्षा ] पञ्चमः सर्गः ९१
अवलोकितः, हेतुबलाधिकस्य—हेतोः बलं हेतुबलम्, अधिकं यस्मिन् तस्य =
कुशलमूलातिशयस्य, हेतुः = मूलम्, बलम् = शक्तिः, यस्मिन् मूलशक्तिर्निहिता भवति
तथा तस्यैव प्रधानता भवति, सः स्वाश्रितो भवति । आत्माश्रयः—आत्मा आश्रयः
यस्य सः = निजाधारः, प्रत्ययगौरवस्य = बाह्यवस्तुप्रधानस्य, प्रत्ययस्य = कारणस्य,
गौरवं = प्रधानता, यस्मिन् तस्येति । यंस्मिन् जने कारणस्य किं वा कस्याप्याश्रयस्य
प्रधानता भवति, सः पराश्रितो भवति । च = पुनः, बाह्याश्रयः—बाह्यः, बहिःस्थ—
व्यक्तिः, अथवा वस्तु अस्ति आश्रयः यस्य सः = पराश्रयः ॥ १६ ॥
हिन्दी—जैसे क्लेश दो प्रकार के देखे जाते हैं, उसी तरह पवित्रता भी दो तरह
की देखी जाती है । जिस व्यक्ति में हेतुबल की अधिकता होती है, वह व्यक्ति आत्मा-
श्रित होता है तथा जिसमें बाहरी वस्तुओं की प्रधानता होती है, वह पराश्रित
होता है ॥ १६ ॥
अयत्नतो हेतुबलाधिकस्तु निर्मुच्यते घट्टितमात्र एव ।
यत्नेन तु प्रत्ययनेयबुद्धिर्विमोक्षमाप्नोति पराश्रयेण ॥ १७ ॥
अन्वयः—हेतुबलाधिकः तु घट्टितमात्र एव अयत्नतः निर्मुच्यते, प्रत्ययनेयबुद्धिः
पराश्रयेण यत्नेन विमोक्षम् आप्नोति ॥ १७ ॥
व्याख्या—हेतुबलाधिकः = बीजशौर्यप्रधानः, तु = किन्तु, घट्टितमात्र एव = केवल-
प्रोत्साहित एव, अयत्नतः = अनुद्योगतः, निर्मुच्यते = मुक्तो भवति, प्रत्ययनेयबुद्धिः =
प्रत्ययनेयाः पराश्रिताः, बुद्धिः = मतिर्यस्य सः, पराश्रयेण = अन्याधीनेन, यत्नेन =
सायासेन, विमोक्षम् = मुक्तिम्, आप्नोति = लभते ॥ १७ ॥
हिन्दी—जिस व्यक्ति में मूलशक्ति की प्रधानता होती है वह सामान्य प्रेरणा पाते
ही मुक्त हो जाते हैं, किन्तु जिनकी बुद्धि बाहरी कारणों पर आश्रित होती है, वह
दूसरों की पकड़ से बड़ी कठिनाई से मुक्त होते हैं ॥ १७ ॥
नन्दः स च प्रत्ययनेयचेता यं शिश्रिये तन्मयतामवाप ।
यस्मादिमं तत्र चकार यत्नं तं स्नेहपङ्कान्मुनिरुज्जिहीर्षन् ॥ १८ ॥
अन्वयः—प्रत्ययनेयचेताः सः नन्दः यं शिश्रिये तन्मयताम् अवाप, यस्मात् मुनिः तं
स्नेहपङ्कात् उज्जिहीर्षन् तत्र इमं यत्नं चकार ॥ १८ ॥
व्याख्या—प्रत्ययनेयचेताः = प्रत्ययनेयम् = पराधीनम्, चेतः = बुद्धिर्यस्यासौ, सः =
पूर्वोक्तः, नन्दः = बुद्धानुजः, यम् = किञ्चिदपि, शिश्रिये = आश्रयत्, तन्मयताम् = दत्त-
चित्तताम्, अवाप = प्राप, यस्मात् = येन कारणेन, मुनिः = बुद्धः, तम् = नन्दम्, स्नेह-
पङ्कात् = स्नेहः = भार्यानुरागः, एव पङ्कः = कर्दमः तस्मात्, उज्जिहीर्षन् = उद्धार-
यितुमिच्छन्, तत्र = तस्मिन् स्थाने, इमम् = एनम्, यत्नम् = प्रयासं, चकार = अकरोत् ।
हिन्दी—पराश्रित बुद्धि वाला नन्द जिसका आश्रय ग्रहण करता उसी का हो
जाता था, अतः बुद्ध ने उसे वासनारूपी कीचड़ से निकालने का प्रयास किया ॥

९२ सौन्दरनन्दं महाकाव्यम्
नन्दस्तु तु दुःखेन विचेष्टमानः शनैरगत्या गुरुमन्वगच्छत् ।
भार्यामुखं वीक्षणलोलनेत्रं विचिन्तयन्नार्द्रविशेषकं तत् ॥ १९ ॥
अन्वयः—नन्दस्तु दुःखेन विचेष्टमानः वीक्षणलोलनेत्रम् आर्द्रविशेषकं तत् भार्या-
मुखं विचिन्तयन् अगत्या शनैः गुरुम् अन्वगच्छत् ॥ १९ ॥
व्याख्या—नन्दः=गौतमानुजः, तु=किन्तु, दुःखेन=कष्टेन, विचेष्टमावः =
तीव्रोत्कण्ठायमानः, वीक्षणलोलनेत्रम्—विशेषेण=विलक्षणेन, ईक्षणम्=अवलोकनम्,
तस्मिन् लोले=चञ्चले, नेत्रे=नयने यस्य सः=दर्शनोत्सुकचपलेक्षणः, आर्द्रविशेषकम्
=सिक्ताङ्गरागम्, तत् = पूर्ववर्णितम्, भार्यामुखम्—भार्यायाः = स्त्रियाः, मुखम् =
आननम्, विचिन्तयन् = ध्यायन्, अगत्या = विवशं भूत्वा, शनैः-शनैः = मन्दम्-मन्दम्,
गुरुम् = बुद्धम्, अन्वगच्छत् = अनुससार ॥ १९ ॥
हिन्दी—बेचारा नन्द दुःख से छटपटाता हुआ, गीले अंगराग लपेटे प्रतीक्षारत
चंचल आँखों वाली पत्नी का ध्यान करता हुआ विवश होकर बुद्ध के पीछे-पीछे चलने
लगा ॥ १९ ॥
ततो मुनिस्तं प्रियमाल्यहारं वसन्तमासेन कृताभिहारम् ।
निनाय भग्नप्रमदाविहारं विद्याविहाराभिमतं विहारम् ॥ २० ॥
अन्वयः—ततः मुनिः तं प्रियमाल्यहारं वसन्तमासेन कृताभिहारं भग्नप्रमदा-
विहारम् विद्याविहाराभिमतम् विहारं निनाय ॥ २० ॥
व्याख्या—ततः = तत्पश्चात्, मुनिः = बुद्धः, तम् = नन्दम्, प्रियमाल्यहारम्-
माल्यम् = स्रग्, च हारश्च = कण्ठाभरणञ्च, माल्यहारौ, प्रियौ = रुचिकरौ, माल्यहारौ
यस्य सः, तं प्रियमाल्यहारम् = प्रियस्रग्ग्रैवेयकम्, वसन्तमासेन = वसन्तर्तुना,
कृताभिहारम्—कृतः=सम्पादितः, अभिहारः यस्मिन् सः, तम्=आक्रान्तम्, भग्नप्रमदा-
विहारम्—भग्नः=विनष्टः, प्रमदायाः = सुन्दर्याः, विहारः = सम्भोगः, यस्य तम् =
विनष्टसुन्दरीसुरतम्, विद्याविहाराभिमतम्—विद्यायाः=आध्यात्मिकज्ञानस्य, विहारः=
परिक्रमः, अभिमतः = अभीप्सितः, यस्य तम् = विद्याविहाराभीष्टम्, विहारम् =
सङ्घारामम्, निनाय = अनयत् ॥ २० ॥
हिन्दी—तब भगवान् बुद्ध ने नन्द को, जिन्हें माला और कण्ठहार प्रिय थे, जिन
पर वसन्तऋतु ने आक्रमण किया था, जिनका प्रमदा-विहार नष्ट हो गया था, उन्हें
उस विहार में लाया गया जो विद्या में विहार करने वाले को प्रिय थे ॥ २० ॥
दीनं महाकारुणिकस्ततस्तं दृष्ट्वा मुहूर्तं करुणायमानः ।
करेण चक्राङ्कतलेन मूर्ध्नि पस्पर्श चैवेदमुवाच चैनम् ॥ २१ ॥
अन्वयः—ततः महाकारुणिकः तं मुहूर्तं दीनं दृष्ट्वा करुणायमानः च
चक्राङ्कतलेन करेण मूर्ध्नि पस्पर्श एनम् इदं च उवाच ॥ २१ ॥
व्याख्या—ततः = तदनन्तरम्, महाकारुणिकः = अतिशयकृपालुः, तम् = नन्दम्,
मुहूर्तम् = क्षणम्, दीनम् = आर्तम्, दृष्ट्वा = अवलोक्य, करुणायमानः = करुणायुक्तः

नन्ददीक्षा ] पञ्चमः सर्गः ९३
सन्, च = पुनः, चक्राङ्किततलेन -- चक्रस्य = विष्णोः अस्मभेदस्य, अङ्कः = चिह्नम्, तेन
युक्तं तलम् = प्रहस्तम्, तेन = चक्रचिह्नितकराग्रेण, करेण = हस्तेन, मूर्ध्नि = शिरसि,
पस्पर्श = स्पृष्टवान्, एनम् = नन्दम्, इदम् = एतत्, उवाच = जगाद ॥ २१ ॥
हिन्दी — तब परम दयालु बुद्ध ने उस तरह दुःखी नन्द को पल भर देखकर
दयापूर्वक चक्रचिह्नित अपनी हथेली उसके शिर पर रख दिया ॥ २१ ॥
यावन्न हिंस्रः समुपैति कालः शमाय तावत् कुरु सौम्य ! बुद्धिम् ।
सर्वास्ववस्थास्विह वर्तमानं सर्वाभिसारेण निहन्ति मृत्युः ॥२२॥
अन्वयः-सौम्य ! यावत् हिंस्रः कालः न समुपैति तावत् बुद्धिं शमाय कुरु, इह
सर्वासु अवस्थासु वर्त्तमानं मृत्युः सर्वाभिसारेण निहन्ति ॥ २२ ॥
व्याख्या-सौम्य = हे प्रियदर्शन ! यावत् = यावत्कालपर्यन्तम्, हिंस्रः = घातकः,
कालः = समयः, न = नहि, समुपैति = सम्यक्प्रकारेणायाति, तावत् = तावदेव कालम्,
बुद्धिम् = मतिम्, शमाय = शान्तये, कुरु = विधेहि, यतो हि-इह = संसारे, सर्वासु =
सकलासु, अवस्थासु = दशासु, वर्त्तमानम् = विद्यमानाम्, मृत्युः = अन्तकः,
सर्वाभिसारेण-सर्वः = सकलश्चासौ, अभिसारः = निश्चितस्थाने गमनम्, तेन निहन्ति =
हिनस्ति । अस्मिन् मर्त्यलोके सर्वेषां मृत्युर्निश्चितमेवेत्यस्मिन् विषये नन्दस्य ध्यानाकृष्टं
करोति भगवान् बुद्ध इति ॥ २२ ॥
हिन्दी-हे प्रियदर्शन ! जब तक यह घातक काल पास नहीं आ टपकता तब
तक अपनी बुद्धि को शान्ति में संलग्न करो, क्योंकि इस संसार में हर स्थिति में
रहने वाले लोगों को मौत हर तरह से दबोच लेती है ॥ २२ ॥
साधारणात् स्वप्ननिभादसारेल्लोलं मनः कामसुखान्नियच्छ ।
हव्यैरिवाग्नेः पवनेरितस्य लोकस्य कामैर्न हि तृप्तिरस्ति ॥ २३ ॥
अन्वयः-स्वप्ननिभात् असारात् साधारणात् कामसुखात् लोलं मनः नियच्छ, हि
पवनेरितस्य अग्नेः हव्यैः इव लोकस्य कामैः तृप्तिः नास्ति ॥ २३ ॥
व्याख्या-स्वप्ननिभात्-स्वप्नस्य = स्वापस्य, निभः = समानः, तस्मात्
प्रसुप्तज्ञानसदृशात्, असारात् = सारहीनात्, साधारणात् = सर्वसाधारणोपभोग्यात्,
कामसुखात् = विषयानन्दात्, लोलम् = चपलम्, मनः = चित्तम्, नियच्छ = निवारणं
कुरु, हि=यतः, पवनेरितस्य-पवनेन = वायुना, ईरितः = प्रेरितस्तस्य वातेनोत्तेजितस्य,
अग्नेः = वह्नेः, हव्यैः = घृतादि आहवनीयद्रव्यैः, इव = यथा, लोकस्य = संसारस्य,
कामैः = विषयोपभोगैः, तृप्तिः = सन्तुष्टिः, नास्ति = न भवति । भगवद्गीतायामपि
अस्य श्लोकस्य भावसाम्यं दर्शनीयमस्ति-
'न जातु कामः कामानामुपभोगेन शाम्यति ।
हविषा कृष्णवर्त्मव भूय एवाभिवर्द्धते ॥'
हिन्दी-सपने की तरह सारहीन तथा सर्वसाधारणोपभोग्य इस विषयानन्द की
ओर भटकते अपने इस चंचल मन को रोको, क्योंकि पवन-प्रेरित आग की तृप्ति घ
सौ०-10

Here is the complete transcription of the text from the image, line by line:

९४ सौन्दरनन्दं महाकाव्यम्
की आहुति से कभी नहीं होती, ठीक उसी प्रकार विषयानन्द से मन सन्तुष्ट नहीं
होता ॥ २३ ॥
श्रद्धाधनं श्रेष्ठतमं धनेभ्यः प्रज्ञारसस्तृप्तिकरो रसेभ्यः ।
प्रधानमध्यात्मसुखं सुखेभ्योऽविद्यारतिर्दुःखतमारतिभ्यः ॥ २४ ॥
अन्वयः—धनेभ्यः श्रद्धाधनं श्रेष्ठतमं रसेभ्यः प्रज्ञारसः तृप्तिकरः सुखेभ्यः
अध्यात्मसुखं प्रधानम् अरतिभ्यः अविद्ययारतिः दुःखतमा ॥ २४ ॥
व्याख्या—धनेभ्यः = सम्पद्भ्यः, श्रद्धाधनम् = आस्थाधनम्, श्रेष्ठतमम् = सर्वोत्कृ-
ष्टम्, रसेभ्यः = आस्वादेभ्यः, प्रज्ञारसः = ज्ञानरसः, सदसद्विवेकिनी बुद्धिरेव प्रज्ञा भवति,
प्रज्ञातत्त्वेनोत्पन्नरस एव तृप्तिकरो भवति। तृप्तिकरः = आनन्ददायको भवति, सुखेभ्यः =
आनन्देभ्यः, अध्यात्मसुखम् = आत्मसुखम्, प्रधानम् = मुख्यम्, अरतिभ्यः = दुःखेभ्यः,
अविद्ययारतिः = अज्ञानजन्यदुःखम्, दुःखतमा = सर्वातिशयकष्टप्रदा भवति ॥ २४ ॥
हिन्दी—धनों में श्रद्धा रूपी धन ही सर्वोत्कृष्ट है। रसों में प्रज्ञारस ही तृप्तिकर
है। सुखों में अध्यात्म सुख ही मुख्य सुख है और दुःखों में अविद्यारूपी दुःख ही
सर्वाधिक दुःखदायी है ॥ २४ ॥
हितस्य वक्ता प्रवरः सुहृद्भ्यो धर्माय खेदो गुणवान् श्रमेभ्यः ।
ज्ञानाय कृत्यं परमं क्रियाभ्यः किमिन्द्रियाणामुपगम्य दास्यम् ॥ २५ ॥
अन्वयः—हितस्य वक्ता सुहृद्भ्यः प्रवरः धर्माय खेदः श्रमेभ्यः गुणवान् ज्ञानाय
कृत्यं क्रियाभ्यः परमम् इन्द्रियाणां दास्यम् उपगम्य किम् ? ॥ २५ ॥
व्याख्या—हितस्य = लाभदायकस्य, वक्ता = उपदेष्टा, सुहृद्भ्यः = सखिभ्यः,
प्रवरः = श्रेष्ठः, धर्माय खेदः = धर्माय कृतश्रमः, श्रमेभ्यः = परिश्रमेभ्यः, गुणवान् = दक्षः,
ज्ञानाय = बोधाय, कृत्यम् = कार्यम्, क्रियाभ्यः = कर्मेभ्यः, परमम् = उत्तमम्,
इन्द्रियाणाम् = विषायिणाम्, दास्यम् = सेवकत्वम्, उपगम्य = समीपमागत्य, किम् = न
किमपि भवतीति भावः । बुद्धस्य कथनमिदं नीतिपरकमध्यात्मकोन्मुखञ्चास्ति ॥२५॥
हिन्दी—हितकर उपदेष्टा मित्रों में उत्कृष्ट है, धर्म के लिए किया गया श्रम ही
सार्थक है, ज्ञानार्जन के लिए की गई क्रिया सारी क्रियाओं में श्रेष्ठ है; इसके अतिरिक्त,
इन्द्रियों का गुलाम बनने से क्या लाभ ? ॥ २५ ॥
तन्निश्चितं भीक्लमशुग्वियुक्तं परेष्वनायत्तसहार्यमन्यैः ।
नित्यं शिवं शान्तिसुखं वृणीष्व किमिन्द्रियार्थार्थमनर्थमूढ्वा ॥ २६ ॥
अन्वयः—तत् निश्चितं भीक्लमशुग्वियुक्तं परेषु अनायत्तम् अन्यैः अहार्यं नित्यं
शिवं शान्तिसुखं वृणीष्व इन्द्रियार्थार्थम् अनर्थम् ऊढ्वा किम् ? ॥ २६ ॥
व्याख्या—तत् = तेन, निश्चितम् = मुक्तचित्तम्, भीक्लमशुग्वियुक्तम् = त्रास-खेद-
परितापशून्यम्, परेषु = अपरेषु, अनायत्तम् = अनधीनम्, अन्यैः = अपरैः, अहार्यम् =
आहरणीयम्, नित्यम् = अनश्वरम्, शिवम् = शुभदम्, शान्तिसुखम् = वैराग्य-सुखम्,

नन्ददीक्षा ] पञ्चमः सर्गः ९५
वृणीष्व = आप्नुहि, इन्द्रियार्थार्थम् = विषयभोगनिमित्तम्, अनर्थम् = अनिष्टम्, ऊढ्वा =
वहित्वा, किम् = किमित्याक्षेपे, न किमपीत्यर्थः ॥ २६ ॥
हिन्दी—अतः मुक्तचित्त होकर डर, थकान और शोकरहित, स्वाधीन, दूसरों के
द्वारा न छीने जाने वाला, अविनाशी, कल्याणप्रद वैराग्य-सुख का वरण करो, विषय-
सुख के लिए विपत्ति मोल लेने से क्या फायदा ? ॥ २६ ॥
जरासमा नास्त्यमृजा प्रजानां व्याधेः समो नास्ति जगत्यनर्थः ।
मृत्योः समं नास्ति भयं पृथिव्यामेतत्रयं खल्ववशेन सेव्यम् ॥ २७ ॥
अन्वयः—प्रजानां जरासमा अमृजा जगति व्याधेः समः अनर्थः नास्ति मृत्योः समं
भयं नास्ति पृथिव्याम् एतत्त्रयम् अवशेन सेव्यं खलु ॥ २७ ॥
व्याख्या - प्रजानाम् = जनानाम्, जरासमा = वृद्धावस्थासदृशा, अमृजा = अस्व-
च्छता, नास्ति = न भवति, जगति = संसारे, व्याधेः = रोगस्य, समः = तुल्यः, अनर्थः =
अनिष्टम्, नास्ति, मृत्योः = अन्तकस्य, समम् = सदृशम्, भयम् = त्रासम्, नास्ति = न
विद्यते, एतत् = पूर्वोक्तम्, त्रयम् = जरा रुज्-मरणत्रयम्, खलु = निश्चयेन, अवशेन =
विवशभावेन, सेव्यम् = सेवनीयं भवति ॥ २७ ॥
हिन्दी—लोगों में बुढ़ौती की तरह कोई गन्दगी नहीं है, संसार में रोग की तरह
कोई बड़ा अनर्थ नहीं है और मृत्यु की तरह कोई दूसरा डर नहीं है। उस पर भी
तुर्रा यह कि संसार में सम्पूर्ण लोग इन तीनों को लाचार होकर स्वीकार करते हैं ॥
स्नेहेन कश्चिन्न समोऽस्ति पाशः स्रोतो न तृष्णासममस्ति हारि ।
रागाग्निना नास्ति समस्तथाग्निस्तच्चेत्रयं नास्ति सुखं च तेऽस्ति ॥ २८॥
अन्वयः—स्नेहेन समः कश्चित् पाशः नास्ति, तृष्णासमं हारि स्रोतः नास्ति, तथा
रागाग्निना समः अग्निः नास्ति, चेत् तत् त्रयं च नास्ति ते सुखम् अस्ति ॥ २८ ॥
व्याख्या - स्नेहेन = प्रेम्णा, समः = तुल्यः, कश्चित् = कोऽपि, पाशः = बन्धनम्,,
नास्ति = न भवति, तृष्णा = भोगेच्छा, समम् = सदृशम्, हारि = प्रवाहि, स्रोतः =
प्रवाहः, नास्ति = न विद्यते, तथा = अपि च, रागाग्निना समः = स्नेहानिलेन सदृशः,
अग्निः = ज्वालकः, नास्ति = न विद्यते, चेत् = यदि, तत् = पूर्वोक्तम्, त्रयम् = त्रिसङ्ख्य-
कम्, च = पुनः, नास्ति = न विद्यते, तर्हि, ते = तव, सुखम् = हर्षम्, अस्ति = विद्यते ।
अत्र हारि—हर्तृशीलमस्येति ( √ हृ+णिनि ) ‘स्रोतः’ इत्यस्य पदस्य विशेषणम् ।
अध्यात्ममुखीनीतिपरकोऽयं श्लोकः । ‘स्नेहेन’ तथा ‘रागाग्निना’ इत्यत्र तुल्यार्थकस्य
योगे तृतीयाविभक्तिर्भवति । रूपकाऽलङ्कारश्चेति ॥ २८ ॥
हिन्दी—प्रेम की तरह कोई बन्धन नहीं है, तृष्णा की तरह बहा ले जानेवाली
कोई तेज धारा नहीं है, अनुराग की आग की तरह जलाने वाली कोई आग नहीं है,
यदि ये तीनों नहीं है तो तुम्हारा जीवन सुखी है ॥ २८ ॥
अवश्यभावी प्रियविप्रयोगस्तस्माच्च शोको नियतं निषेव्यः ।
शोकेन चोन्मादमुपेयिवांसो राजर्षयोऽन्येऽप्यवशा विचेलुः ॥ २९ ॥

९६ सौन्दरनन्दं महाकाव्यम्
अन्वयः—प्रियविप्रयोगः अवश्यभावी तस्मात् च शोकः नियतं निषेव्यः शोकेन
उन्मादम् उपेयिवांसः राजर्षयः अन्येऽपि च अवशाः विचेलुः ॥ २९ ॥
व्याख्या—प्रियविप्रयोगः—प्रियस्य=दयितस्य, विप्रयोगः=विप्रलम्भः,
अवश्यभावी—अवश्यम्=नियतम्, भवतीति अवश्यभावी=अपरिहार्यम्, तस्मात् =
तेन कारणेन, च=पुनः, शोकः=कष्टम्, नियतम्=निश्चितम्, निषेव्यः=सेवितव्यः,
शोकेन=दुःखेन, उन्मादम्=चित्तविभ्रमम्, उपेयिवांसः=लब्धवन्तः, राजर्षयः=
नृपमुनयः, अन्येऽपि=अपरेऽपि, च=पुनः, अवशाः=विवशाः, विचेलुः=व्यचलन् ।
हिन्दी—प्रिय का वियोग अनिवार्य है, अतः दुःख तो झेलना ही पड़ेगा । ऐसे
शोक से विवश सामान्य जन को कौन पूछे, जब कि राजर्षि भी इससे विचलित हुए
हैं ? ॥ २९ ॥
प्रज्ञामयं वर्म बधान तस्मान्नो क्षान्तिनिघ्नस्य हि शोकबाणाः ।
महच्च दग्धुं भवकक्षजालं सन्धुक्षयाल्पानिमिवात्मतेजः ॥ ३० ॥
अन्वयः—तस्मात् प्रज्ञामयं वर्म बधान, हि क्षान्तिनिघ्नस्य नो शोकबाणाः महत्
भवकक्षजालं च दग्धुम् अल्पानिमिव तेजः सन्धुक्षय ॥ ३० ॥
व्याख्या—तस्मात् =कारणात्, प्रज्ञामयम्=ज्ञानमयम्, वर्म=कवचम्, बधान=
धारय, हि=इति निश्चयेन, क्षान्तिनिघ्नस्य=धैर्यायत्तस्य, नो=नहि, शोकबाणाः =
दुःखशराः, महत्=विशालः, भवकक्षजालम् =संसारजालम्, च=पुनः, दग्धुम् =
भस्मीभूतकर्तुम्, अल्पानिमिव=स्तोकज्वलनमिव, तेजः=आत्मज्योतिः, सन्धुक्षय =
प्रज्वलितं कुरु । भवकक्षजालम्—भवः =संसारः, एव कक्षः =काष्ठादिस्तेषाञ्जालः=
समूह इति ॥ ३० ॥
हिन्दी—अतः प्रज्ञारूपी कवच पहन लो, क्योंकि जो धैर्य के आश्रित है, उस पर
शोक रूपी तीरों का वश नहीं चलता । महाभवजाल को जलाने के लिए अपने तेज
को प्रदीप्त करो; जैसे बड़े तृण-समूह को जलाने के लिए थोड़ी-सी आग को प्रज्वलित
किया जाता है ॥ ३० ॥
यथौषधैर्हस्तगतैः सविद्यो न दश्यते कश्चन पन्नगेन ।
तथानपेक्षो जितलोकमोहो न दश्यते शोकभुजङ्गमेन ॥ ३१ ॥
अन्वयः—यथा हस्तगतैः औषधैः सविद्यः कश्चन पन्नगेन न दश्यते तथा अनपेक्षः
जितलोकमोहः शोकभुजङ्गमेन न दश्यते ॥ ३१ ॥
व्याख्या—यथा=येन प्रकारेण, हस्तगतैः=करस्थैः, औषधैः = औषधिभिः,
सविद्यः—विद्यया सहितः = सर्पविद्यायाः ज्ञाता, कश्चन =कोऽपि जनः, पन्नगेन=सर्पेण,
पतन् गच्छतीति पन्नगः=सर्पः, न=नहि, दश्यते=दष्टो भवति, तथा =तेन प्रकारेण,
अनपेक्षः—न विद्यते अपेक्षा यस्य सः =अपेक्षाशून्यः, जितलोकमोहः—जितः=परा-
जितः, लोकस्य=संसारस्य, मोहः=भ्रमः, येन सः संसारासङ्गशून्यः, शोकभुजङ्गमेन—

नन्ददीक्षा ] पञ्चमः सर्गः ९७
शोकः=चिन्ता, तदेव भुजङ्गमः=सर्पस्तेन=चिन्तासर्पेण, न दश्यते=न दष्टो
भवति ॥ ३१ ॥
हिन्दी—सर्पौषधि हाथ में लिए सर्पविद्या-ज्ञाता जैसे सांप से डँसा नहीं जाता,
उसी प्रकार संसार के मोह को जीत लेनेवाला निरपेक्ष व्यक्ति चिन्तारूपी सांप से
डँसा नहीं जाता ॥ ३१ ॥
आस्थाय योगं परिगम्य तत्त्वं न त्रासमागच्छति मृत्युकाले ।
आबद्धवर्मा सुधनुः कृतास्त्रो जिगीषया शूर इवाहवस्थः ॥ ३२ ॥
अन्वयः—योगम् आस्थाय तत्त्वं परिगम्य मृत्युकाले त्रासं न समागच्छति
आबद्धवर्मा सुधनुः कृतास्त्रः शूरः जिगीषया आहवस्थः शूरः इव ॥ ३२ ॥
व्याख्या—योगम् = मोक्षोपायम्, आस्थाय = आश्रित्य, तत्त्वम् = मूलकारणम्,
परिगम्य=अधिगम्य, मृत्युकाले=अन्तसमये, त्रासम् = भयम्, न = नहि, समागच्छति =
समायाति, आबद्धवर्मा—आबद्धम् = निगृहीतम्, वर्म = कवचं, येन सः आबद्धवर्मा =
धृतकवचः, सुधनुः = सुष्ठुचापम्, कृतास्त्रः—कृतम् = निर्मितम्, अस्त्रम् = आयुधम्,
येन सः कृतास्त्रः = धृतप्रहरणम्, शूरः = वीरः, जिगीषया = जेतुमिच्छया, आहवस्थः
—आहवे = सङ्ग्रामे, तिष्ठतीति = निवसतीति, शूरः = वीरः, इव = यथेति ॥ ३२ ॥
हिन्दी—योगाभ्यास और तत्त्वज्ञान से मनुष्य मौत से भी नहीं डरता। जैसे
रणभूमि में कोई वीर कवच पहन कर हाथों में सुन्दर आयुध लेकर किसी से भय नहीं
खाता ॥ ३२ ॥
इत्येवमुक्तः स तथागतेन सर्वेषु भूतेष्वनुकम्पकेन ।
धृष्टं गिरान्तर्हृदयेन सीदंस्तथेति नन्दः सुगतं बभाषे ॥ ३३ ॥
अन्वयः—सर्वेषु भूतेषु अनुकम्पकेन तथागतेन सः इत्येवम् उक्तः अन्तर्हृदयेन
सीदन् नन्दः धृष्टं गिरा 'तथेति' सुगतं बभाषे ॥ ३३ ॥
व्याख्या—सर्वेषु = सकलेषु, भूतेषु = जीवेषु, अनुकम्पकेन = कृपालुना, तथागतेन =
बुद्धेन, इत्येवम् = अनेन प्रकारेण, सः = असौ, उक्तः = उपदिष्टः, अन्तर्हृदयेन = अन्त-
मनसा, सीदन् = क्लिशन्, नन्दः = गौतमानुजः, धृष्टम् = साहसपूर्वकम्, गिरा =
वचनम् 'तथेति' = यथा भगवन् आदिशति तथैव, सुगतम् = बुद्धम्, बभाषे =
उवाच ॥ ३३ ॥
हिन्दी—सभी जीवों पर दया करने वाले बुद्ध का आदेश सुनकर अपना साहस
एकत्रित कर दुःखी मन से नन्द ने 'ऐसा ही होगा' इस प्रकार बुद्ध को कहा ॥ ३३ ॥
अथ प्रमादाच्च तमुज्जिहीर्षन्मत्वाऽऽगमस्यैव च पात्रभूतम् ।
प्रव्राजयानन्द शमाय नन्दमित्यब्रवीन्मैत्रमना महर्षिः ॥ ३४ ॥
अन्वयः—अथ च प्रमादात् उज्जिहीर्षन् आगमस्यैव पात्रभूतं च मत्वा मैत्रमना
महर्षिः आनन्द ! नन्दं शमाय प्रव्राजय इति अब्रवीत् ॥ ३४ ॥

९८ सौन्दरनन्द महाकाव्यम्
व्याख्या—अथ =अनन्तरम्, च = इति पादपूर्त्यर्थम्, प्रमादात् = अनवधानात्,
उज्जहीर्षन् = उद्धारकर्त्तुमभिलपन्, तम् = नन्दम्, आगमस्यैव=वैराग्यस्यैव, पात्रभूतम्=
भाजनस्वरूपम्, च, मत्वा = ज्ञात्वा, मैत्रमना = सौहृच्चेता, महर्षिः = गौतमबुद्धः,
आनन्द = एतदाख्यपट्टशिष्यं प्रति सम्बुद्धौ, नन्दम् = नृपम्, शमाय = वैराग्याय,
प्रव्राजय = प्रव्रजितं कुरु, इति अब्रवीत् = आदिष्टवान् ॥ ३४ ॥
हिन्दी—अज्ञान में डूबने से बचाने के लिए, उन्हें संन्यास ग्रहण करने योग्य
समझ कर भगवान् बुद्ध ने मैत्रीभाव से अपने शिष्य आनन्द को इन्हें प्रव्रजित करने का
आदेश दिया ॥ ३४ ॥
नन्दं ततोऽन्तर्मनसा रुदन्तमेहीति वैदेहमुनिर्जगाद ।
शनैस्ततस्तं समुपेत्य नन्दो न प्रव्रजिष्याम्यहमित्युवाच ॥ ३५ ॥
अन्वयः—ततः अन्तर्मनसा रुदन्तं नन्दं वैदेहमुनिः जगाद—'एहि इति' तत
शनैः नन्दः तं समुपेत्य 'अहं न प्रव्रजिष्यामि' इति उवाच ॥ ३५ ॥
व्याख्या—ततः = तत्पश्चात्, अन्तर्मनसा = अन्तःकरणेन, रुदन्तम् = विलपन्तम्,
नन्दम् = नृपम्, वैदेहमुनिः = आनन्दः, जगाद = उवाच, एहि = समागम्यताम्, इति =
एवम्, ततः = तदा, शनैः = मदं मन्दम्, नन्दः = गौतमानुजः, तम् = आनन्दम्,
समुपेत्य = समीपं गत्वा, अहम् = राजानन्दः' न प्रव्रजिष्यामि = सन्यासग्रहणं न
करिष्यामि, इति = इत्थम्, उवाच = अकथयत् ॥ ३५ ॥
हिन्दी—तब अन्तर्मन से कलपते नन्द को आनन्द ने अपने पास बुलाया, फिर
धीरे-धीरे उनके पास पहुँच कर नन्द ने कहा—मैं संन्यास ग्रहण नहीं करूँगा ॥ ३५ ॥
श्रुत्वाथ नन्दस्य मनीषितं तद्बुद्धाय वैदेहमुनिः शशंस ।
संश्रुत्य तस्मादपि तस्य भावं महामुनिर्नन्दमुवाच भूयः ॥ ३६ ॥
अन्वयः—अथ नन्दस्य तत् मनीषितं श्रुत्वा वैदेहमुनिः बुद्धाय शशंस, तस्मादपि
तस्य भावं संश्रुत्य महामुनिः नन्दं भूयः उवाच ॥ ३६ ॥
व्याख्या—अथ = अनन्तरम्, नन्दस्य = गौतमानुजस्य, तत् = पूर्वोक्तम्, मनीषि-
तम् = अभिलषितम्, श्रुत्वा = आकर्ण्य, वैदेहमुनिः = आनन्दः, बुद्धाय = तथागताय,
शशंस = कथयामास, तस्मादपि = आनन्दादपि, तस्य = नन्दस्य, भावम् = अभिप्रायम्,
संश्रुत्य = आकर्ण्य, महामुनिः = बुद्धः, नन्दम् = स्वानुजम्, भूयः = पुनः, उवाच =
जगादेति ॥ ३६ ॥
हिन्दी—नन्द के अभिप्राय को जानकर आनन्द ने तत्र बुद्ध को इससे अवगत
कराया । उनसे नन्द का विचार जानकर बुद्ध ने पुनः नन्द से कहा ॥ ३६ ॥
मय्यग्रजे प्रव्रजितेऽजितात्मन्
भ्रातृष्वनुप्रव्रजितेषु चास्मान् ।
ज्ञातींश्च दृष्ट्वा व्रतिनो गृहस्थान्
संविग्न किं तेऽस्ति न वास्ति चेतः ॥ ३७ ॥

नन्ददीक्षा ] पञ्चमः सर्गः ९९
अन्वयः—अजितात्मन् ! अग्रजे अपि प्रव्रजिते अस्मान् भ्रातृषु च अनुप्रव्रजितेषु
ज्ञातीन् च गृहस्थान् व्रतिनः दृष्ट्वा किं ते संवित् नास्ति चेतः वा नास्ति ॥ ३७ ॥
व्याख्या—अजितात्मन् = न = नहि, जितः = पराजितः, आत्मा = चित्तम्, येन
सः तत्सम्बुद्धौ अजितात्मन् = अवशिन्, अग्रजे = ज्येष्ठभ्रातरि, अपि बुद्धे, प्रव्रजिते =
प्रव्रज्यामुपगते, अस्मान् भ्रातृषु = सहोदरेषु, च = पुनः, अनुप्रव्रजितेषु = अनुसृत्य
संन्यस्तेषु, ज्ञातीन् = विदितान्, च = पुनः, गृहस्थान् = गृहे = सदने, तिष्ठतीति =
निवसतीति गृहस्थास्तान् = गृहिणः, व्रतिनः—व्रतमस्ति अस्य व्रती, ते = नियमवन्तः,
दृष्ट्वा = अवलोक्य, किं ते=तव, संवित्—सम्यक् वेत्तीति संवित् = ज्ञानम्, नास्ति =
न विद्यते, वा = आहोस्वित्, चेतः = चित्तम्, नास्ति = न विद्यते ॥ ३७ ॥
हिन्दी—हे अवशिन् ! मुझ अग्रज के संन्यास ग्रहण करने पर तथा हमारे छोटे
भाइयों के संन्यासी बन जाने पर तथा अपने परिचितों को घर में रहते हुए भी व्रत
पालन करते देखकर भी क्या तुम्हारी आँख नहीं खुलती अथवा तुम्हारे पास चित्त है
ही नहीं ॥ ३७ ॥
राजर्षयस्ते विदिता न नूनं वनानि ये शिश्रियिरे हसन्तः ।
निष्ठीव्य कामानुपशान्तिकामः कामेषु नैवं कृपणेषु सक्ताः ॥ ३८ ॥
अन्वयः—नूनं ते राजर्षयः न विदिताः ये हसन्तः वनानि शिश्रियिरे उपशान्ति-
कामाः कामान् निष्ठीव्य कृपणेषु कामेषु नैवं सक्ताः ॥ ३८ ॥
व्याख्या—नूनम् = निश्चयेन, ते = पुरातनाः, राजर्षयः = नृपमुनयः, न = नहि,
विदिताः = परिचिताः, ये = मुनयः, हसन्तः = मुदिताः सन्तः, वनानि = अरण्यानि,
शिश्रियिरे = सिषेविरे, उपशान्तिकामः = उपशमनम्, कामयन्ते = अभिलषन्ते, ये ते
शमप्राप्तकामाः, कामान् = विषयोपभोगान्, निष्ठीव्य = तिरस्कारं कृत्वा, कृपणेषु = तुच्छ-
विषयेषु, कामेषु = विषयेषु, न = नहि, एवम् = अनेन प्रकारेण, सक्ताः = आसक्ताः
भवन्ति ॥ ३८ ॥
हिन्दी—निश्चय ही तुम उन राजर्षियों को नहीं जानते, जिन्होंने हँसते हुए वन
गमन किये। उन्होंने तुच्छ वासना का तिरस्कार किया तथा कभी भी विषयोपभोग
में इस तरह आसक्त नहीं हुए ॥ ३८ ॥
भूयः समालोक्य गृहेषु दोषान्निशाम्य तत्त्यागकृतं च शर्म ।
नैवास्ति मोक्तुं मतिरालयं ते देशं मुमूर्षोरिव सोपसर्गम् ॥ ३९ ॥
अन्वयः—भूयः गृहेषु दोषान् निशाम्य तंत्त्यागकृतं शर्मं च समालोक्य ते सोपसर्गं
देशं मुमूर्षोः इव आलयं मोक्तुं मतिः नैव अस्ति ॥ ३९ ॥
व्याख्या—भूयः = पुनः, गृहेषु = गेहेषु, दोषान् = अवगुणान्, निशाम्य = अवलोक्य,
तत्त्यागकृतं = तेषाम् = दोषाणाम्, त्यागेन = मोचनेन, कृतं शर्म = शान्तिम्, च
समालोक्य = आलोक्य, ते = तव नन्दस्य, सोपसर्गम् = उपद्रवयुक्तम्, देशं = स्थानम्,