सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)

९८ सौन्दरनन्द महाकाव्यम्
व्याख्या—अथ =अनन्तरम्, च = इति पादपूर्त्यर्थम्, प्रमादात् = अनवधानात्,
उज्जहीर्षन् = उद्धारकर्त्तुमभिलपन्, तम् = नन्दम्, आगमस्यैव=वैराग्यस्यैव, पात्रभूतम्=
भाजनस्वरूपम्, च, मत्वा = ज्ञात्वा, मैत्रमना = सौहृच्चेता, महर्षिः = गौतमबुद्धः,
आनन्द = एतदाख्यपट्टशिष्यं प्रति सम्बुद्धौ, नन्दम् = नृपम्, शमाय = वैराग्याय,
प्रव्राजय = प्रव्रजितं कुरु, इति अब्रवीत् = आदिष्टवान् ॥ ३४ ॥
हिन्दी—अज्ञान में डूबने से बचाने के लिए, उन्हें संन्यास ग्रहण करने योग्य
समझ कर भगवान् बुद्ध ने मैत्रीभाव से अपने शिष्य आनन्द को इन्हें प्रव्रजित करने का
आदेश दिया ॥ ३४ ॥
नन्दं ततोऽन्तर्मनसा रुदन्तमेहीति वैदेहमुनिर्जगाद ।
शनैस्ततस्तं समुपेत्य नन्दो न प्रव्रजिष्याम्यहमित्युवाच ॥ ३५ ॥
अन्वयः—ततः अन्तर्मनसा रुदन्तं नन्दं वैदेहमुनिः जगाद—'एहि इति' तत
शनैः नन्दः तं समुपेत्य 'अहं न प्रव्रजिष्यामि' इति उवाच ॥ ३५ ॥
व्याख्या—ततः = तत्पश्चात्, अन्तर्मनसा = अन्तःकरणेन, रुदन्तम् = विलपन्तम्,
नन्दम् = नृपम्, वैदेहमुनिः = आनन्दः, जगाद = उवाच, एहि = समागम्यताम्, इति =
एवम्, ततः = तदा, शनैः = मदं मन्दम्, नन्दः = गौतमानुजः, तम् = आनन्दम्,
समुपेत्य = समीपं गत्वा, अहम् = राजानन्दः' न प्रव्रजिष्यामि = सन्यासग्रहणं न
करिष्यामि, इति = इत्थम्, उवाच = अकथयत् ॥ ३५ ॥
हिन्दी—तब अन्तर्मन से कलपते नन्द को आनन्द ने अपने पास बुलाया, फिर
धीरे-धीरे उनके पास पहुँच कर नन्द ने कहा—मैं संन्यास ग्रहण नहीं करूँगा ॥ ३५ ॥
श्रुत्वाथ नन्दस्य मनीषितं तद्बुद्धाय वैदेहमुनिः शशंस ।
संश्रुत्य तस्मादपि तस्य भावं महामुनिर्नन्दमुवाच भूयः ॥ ३६ ॥
अन्वयः—अथ नन्दस्य तत् मनीषितं श्रुत्वा वैदेहमुनिः बुद्धाय शशंस, तस्मादपि
तस्य भावं संश्रुत्य महामुनिः नन्दं भूयः उवाच ॥ ३६ ॥
व्याख्या—अथ = अनन्तरम्, नन्दस्य = गौतमानुजस्य, तत् = पूर्वोक्तम्, मनीषि-
तम् = अभिलषितम्, श्रुत्वा = आकर्ण्य, वैदेहमुनिः = आनन्दः, बुद्धाय = तथागताय,
शशंस = कथयामास, तस्मादपि = आनन्दादपि, तस्य = नन्दस्य, भावम् = अभिप्रायम्,
संश्रुत्य = आकर्ण्य, महामुनिः = बुद्धः, नन्दम् = स्वानुजम्, भूयः = पुनः, उवाच =
जगादेति ॥ ३६ ॥
हिन्दी—नन्द के अभिप्राय को जानकर आनन्द ने तत्र बुद्ध को इससे अवगत
कराया । उनसे नन्द का विचार जानकर बुद्ध ने पुनः नन्द से कहा ॥ ३६ ॥
मय्यग्रजे प्रव्रजितेऽजितात्मन्
भ्रातृष्वनुप्रव्रजितेषु चास्मान् ।
ज्ञातींश्च दृष्ट्वा व्रतिनो गृहस्थान्
संविग्न किं तेऽस्ति न वास्ति चेतः ॥ ३७ ॥