सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)

८६ सौन्दरनन्दं महाकाव्यम्
बुद्धस्ततस्तत्र नरेन्द्रमार्गे स्रोतो महद्भक्तिमतो जनस्य ।
जगाम दुःखेन विगाहमानो जलागमे स्रोत इवापगायाः ॥ ३ ॥
अन्वयः—ततः बुद्धः तत्र नरेन्द्रमार्गे महद्भक्तिमतः जनस्य स्रोतः जलागमे अप-
गायाः स्रोत इव दुःखेन विगाहमानः जगाम ॥ ३ ॥
व्याख्या—ततः = तदनन्तरम्, बुद्धः = तथागतः, तत्र = तस्मिन् स्थाने, नरेन्द्रमार्गे =
राजपथि, महद्भक्तिमतः = महती = अत्यधिका, भक्तिः = श्रद्धा, यस्मिन् तस्य,
जनस्य = लोकस्य, स्रोतः = प्रवाहः, जलागमे = प्रावृट्काले, अपगायाः = नद्याः, स्रोतः
= प्रबलधारा, इव = यथा, दुःखेन = पीडया, विगाहमानः = प्रवेशं कुर्वन्, जगाम =
अगमत् ॥ ३ ॥
हिन्दी—इसके बाद उस राजमार्ग पर श्रद्धावनत उन भक्तों की उमड़ती भीड़ को
दुःख के साथ चीरते हुए आगे बढ़ते गये, मानो वर्षागम में नदी की धारा में प्रवेश
कर रहे हो ॥ ३ ॥
अथो महद्भिः पथि सम्पतद्भिः सम्पूज्यमानाय तथागताय ।
कर्तुं प्रणामं न शशाक नन्दस्तेनाभिरेमे तु गुरोर्महिम्ना ॥ ४ ॥
अन्वयः—अथ पथि महद्भिः सम्पतद्भिः सम्पूज्यमानाय तथागताय नन्दः प्रणामं
कर्तुं न शशाक, तु तेन गुरोः महिम्ना अभिरेमे ॥ ४ ॥
व्याख्या—अथ = अनन्तरम्, पथि = मार्गे, महद्भिः = अतिशयैः, सम्पतद्भिः =
समागतजनैः, सम्पूज्यमानाय = सम्यक्प्रकारेण पूजिताय, तथागताय = सुगताय,
नन्दः = बुद्धानुजः, प्रणामम् = प्रणतिम्, कर्तुम् = विधातुम्, न = नहि, शशाक =
अशक्नोत्, तु = किन्तु, तेन = एतेन, गुरोः = तथागतस्य, महिम्ना = गौरवेण, अभि-
रेमे = आनन्दितो बभूव ॥ ४ ॥
हिन्दी—तब उस राजमार्ग पर बुद्ध को प्रणाम करने के लिए उमड़ती भीड़ को
चीर कर राजा नन्द गुरु को प्रणाम नहीं कर सका। फिर भी गुरु के इस गौरव से
उसे प्रसन्नता ही हुई ॥ ४ ॥
स्वं चावसङ्गं पथि निर्मुमुक्षुर्भक्तिं जनस्यान्यमतेश्च रक्षन् ।
नन्दं च गेहाभिमुखं जिघृक्षन् मार्गं ततोज्यं सुगतः प्रपेदे ॥ ५ ॥
अन्वयः—ततः पथि स्वम् अवसङ्गं च निर्मुमुक्षुः अन्यमतेः जनस्य च भक्तिं रक्षन्
गेहाभिमुखं च नन्दं जिघृक्षन् सुगतः अन्यं मार्गं प्रपेदे ॥ ५ ॥
व्याख्या—ततः = तत्पश्चात्, पथि = मार्गे, स्वम् = निजम्, अवसङ्गम् = अनुगच्छन्तं
जनम्, च = पुनः, निर्मुमुक्षुः = मोचितुमिच्छुः, अन्यमतेः = अन्या मतिर्यस्य सः,
तस्य = भिन्नसम्प्रदायाश्रितस्य, जनस्य = लोकस्य, च = पुनः, भक्तिम् = निरतिम्,
रक्षन् = रक्षां कुर्वन्, गेहाभिमुखम् = सदनगमनोत्सुकम्, च नन्दम् = स्वानुजम्,
जिघृक्षन् = ग्रहीतुमिच्छन्, सुगतः = बुद्धः, अन्यम् = अपरम्, मार्गम् = पथम्, प्रपेदे =
प्राप्तवान् ॥ ५ ॥