सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)

नन्ददीक्षा ] पञ्चमः सर्गः ९७
शोकः=चिन्ता, तदेव भुजङ्गमः=सर्पस्तेन=चिन्तासर्पेण, न दश्यते=न दष्टो
भवति ॥ ३१ ॥
हिन्दी—सर्पौषधि हाथ में लिए सर्पविद्या-ज्ञाता जैसे सांप से डँसा नहीं जाता,
उसी प्रकार संसार के मोह को जीत लेनेवाला निरपेक्ष व्यक्ति चिन्तारूपी सांप से
डँसा नहीं जाता ॥ ३१ ॥
आस्थाय योगं परिगम्य तत्त्वं न त्रासमागच्छति मृत्युकाले ।
आबद्धवर्मा सुधनुः कृतास्त्रो जिगीषया शूर इवाहवस्थः ॥ ३२ ॥
अन्वयः—योगम् आस्थाय तत्त्वं परिगम्य मृत्युकाले त्रासं न समागच्छति
आबद्धवर्मा सुधनुः कृतास्त्रः शूरः जिगीषया आहवस्थः शूरः इव ॥ ३२ ॥
व्याख्या—योगम् = मोक्षोपायम्, आस्थाय = आश्रित्य, तत्त्वम् = मूलकारणम्,
परिगम्य=अधिगम्य, मृत्युकाले=अन्तसमये, त्रासम् = भयम्, न = नहि, समागच्छति =
समायाति, आबद्धवर्मा—आबद्धम् = निगृहीतम्, वर्म = कवचं, येन सः आबद्धवर्मा =
धृतकवचः, सुधनुः = सुष्ठुचापम्, कृतास्त्रः—कृतम् = निर्मितम्, अस्त्रम् = आयुधम्,
येन सः कृतास्त्रः = धृतप्रहरणम्, शूरः = वीरः, जिगीषया = जेतुमिच्छया, आहवस्थः
—आहवे = सङ्ग्रामे, तिष्ठतीति = निवसतीति, शूरः = वीरः, इव = यथेति ॥ ३२ ॥
हिन्दी—योगाभ्यास और तत्त्वज्ञान से मनुष्य मौत से भी नहीं डरता। जैसे
रणभूमि में कोई वीर कवच पहन कर हाथों में सुन्दर आयुध लेकर किसी से भय नहीं
खाता ॥ ३२ ॥
इत्येवमुक्तः स तथागतेन सर्वेषु भूतेष्वनुकम्पकेन ।
धृष्टं गिरान्तर्हृदयेन सीदंस्तथेति नन्दः सुगतं बभाषे ॥ ३३ ॥
अन्वयः—सर्वेषु भूतेषु अनुकम्पकेन तथागतेन सः इत्येवम् उक्तः अन्तर्हृदयेन
सीदन् नन्दः धृष्टं गिरा 'तथेति' सुगतं बभाषे ॥ ३३ ॥
व्याख्या—सर्वेषु = सकलेषु, भूतेषु = जीवेषु, अनुकम्पकेन = कृपालुना, तथागतेन =
बुद्धेन, इत्येवम् = अनेन प्रकारेण, सः = असौ, उक्तः = उपदिष्टः, अन्तर्हृदयेन = अन्त-
मनसा, सीदन् = क्लिशन्, नन्दः = गौतमानुजः, धृष्टम् = साहसपूर्वकम्, गिरा =
वचनम् 'तथेति' = यथा भगवन् आदिशति तथैव, सुगतम् = बुद्धम्, बभाषे =
उवाच ॥ ३३ ॥
हिन्दी—सभी जीवों पर दया करने वाले बुद्ध का आदेश सुनकर अपना साहस
एकत्रित कर दुःखी मन से नन्द ने 'ऐसा ही होगा' इस प्रकार बुद्ध को कहा ॥ ३३ ॥
अथ प्रमादाच्च तमुज्जिहीर्षन्मत्वाऽऽगमस्यैव च पात्रभूतम् ।
प्रव्राजयानन्द शमाय नन्दमित्यब्रवीन्मैत्रमना महर्षिः ॥ ३४ ॥
अन्वयः—अथ च प्रमादात् उज्जिहीर्षन् आगमस्यैव पात्रभूतं च मत्वा मैत्रमना
महर्षिः आनन्द ! नन्दं शमाय प्रव्राजय इति अब्रवीत् ॥ ३४ ॥