सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)

भार्या-याचितकम् ] चतुर्थः सर्गः ८१
निपीडितश्च = आश्लेषितश्च, सः = नन्दः, जगाद = उवाच, चण्डि = हे कोपशीले !
एवम् = अनेनैव प्रकारेण, करिष्यामि = सम्पादयिष्यामि, विमुञ्च = त्यज, यावत् =
यावत्कालपर्यन्तम्, मे=मम, गुरुः = उपदेष्टा, न = नहि, दूरगतः = दूरं गच्छेत् ॥३७॥
हिन्दी—थरथराती आवाज में उसकी ऐसी बातें सुनकर महाराज नन्द ने
कहा—हे चण्डि ! ऐसा ही होगा, मुझे अपने आलिङ्गन से मुक्त तो करो, कहीं ऐसा
न हो कि मेरे गुरु दूर निकल जाएँ ॥ ३७ ॥
ततः स्तनोद्वर्त्तितचन्दनाभ्यां मुक्तो भुजाभ्यां न तु मानसेन ।
विहाय वेषं मदनानुरूपं सत्कारयोग्यं स वपुर्बभार ॥ ३८ ॥
अन्वयः—ततः स्तनोद्वर्त्तितचन्दनाभ्यां भुजाभ्यां न तु मानसेन मुक्तः सः मदनानु-
रूपं सत्कारयोग्यं वपुः बभार ॥ ३८ ॥
व्याख्या—ततः = तदनन्तरम्, स्तनोद्वर्त्तितचन्दनाभ्याम्—स्तनाभ्याम्=कुचाभ्याम्,
उद्वर्त्तितम्=परिमृष्टम्, चन्दनम्=मलयजम्, ययोः ताभ्याम्, भुजाभ्याम् = करा-
भ्याम्, न तु मानसेन = मनसा, मुक्तः = परित्यक्तः, सः=नृपः, मदनानुरूपम्—मदनस्य
= कामस्य, अनुरूपम्=योग्यम्, वेषम् = परिधानम्, विहाय=परित्यज्य, सत्कार-
योग्यम् = समादरानुरूपम्, वपुः = शरीरम्, बभार=दधार ॥ ३८ ॥
हिन्दी—तब उरोजों की रगड़ से जिनका चन्दन-लेप मिट गया हो ऐसी बाहों से,
न कि मन से, अपने को उसने मुक्त किया । फिर कामीजन के अनुरूप वेशभूषा का
त्याग कर बुद्ध के सत्कार योग्य वेश धारण किया ॥ ३८ ॥
सा तं प्रयान्तं रमणं प्रदध्यौ प्रध्यानशून्यस्थितनिश्चलाक्षी ।
स्थितोच्चकर्णा व्यपविद्धशष्पा भ्रान्तं मृगं भ्रान्तमुखी मृगीव ॥ ३९ ॥
अन्वयः—प्रध्यानशून्यस्थितनिश्चलाक्षी सा तं रमणं प्रयान्तम् स्थितोच्चकर्णा-
व्यपविद्धशष्पा भ्रान्तमुखी मृगीव भ्रान्तं मृगम् इव प्रदध्यौ ॥ ३९ ॥
व्याख्या—प्रध्यानेन = प्रकृष्टचिन्तनेन, शून्ये = रिक्ते, स्थिता = वर्त्तमाना, निश्चले
=अचञ्चले, अक्षिणी=नयने, यस्याः सा, प्रध्यानशून्यस्थिता या निश्चलाक्षी, सा=चिन्ता-
मुक्तस्थिताऽचञ्चलनयना, सा=नन्दपत्नी, तम् = पूर्वोक्तम्, रमणम् = प्रियनन्दम्,
प्रयान्तम्=गच्छन्तम्, उच्चैः=ऊर्ध्वस्थितैः, कर्णौ = श्रवणौ, यस्याः सा, स्थिता चासौ
उच्चकर्णा इति स्थितोच्चकर्णा=ऊर्ध्वश्रवणा, व्यपविद्धम् = परित्यक्तम्, शष्पम्=तृणम्,
यया सा व्यपविद्धशष्पा = परित्यक्ततृणा, भ्रान्तमुखी—भ्रान्तम्=परिवर्त्तितम्, मुखम्
=आननम्, यस्याः सा आवर्त्तितानना, मृगी=हरिणी, भ्रान्तम् = परिभ्रमितम्,
मृगम् = हरिणम्, इव = यथा, प्रदध्यौ = ध्यानं कृतवती ॥ ३९ ॥
हिन्दी—चिन्ता के कारण उदास एवं स्थिर आँखों वाली वह सुन्दरी दूर जाते
हुए तथा पलट कर देखते हुए पति को उसी तरह देखा जैसे दूर जाते हिरण को कोई
हिरणी मुँह के निवाले को छोड़कर, मुँह घुमाकर कान खड़ा कर देखती है ॥ ३९ ॥