सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)

पञ्चमः सर्गः
नन्ददीक्षा
सोच-समझ प्रिय अनुज नन्द को गुरु ने दे दी दीक्षा।
बिना विचार किए ही उसने दे दी अग्नि-परीक्षा॥
अथावतीर्याश्वरथद्विपेभ्यः शाक्या यथास्वर्द्धिगृहीतवेषाः।
महापणेभ्यो व्यवहारिणश्च महामुनौ भक्तिवशात् प्रणेमुः ॥ १ ॥
अन्वयः—अथ अश्वरथद्विपेभ्यः अवतीर्य यथास्वर्द्धिगृहीतवेषाः शाक्याः महापणेभ्यः
व्यवहारिणश्च महामुनौ भक्तिवशात् प्रणेमुः ॥ १ ॥
व्याख्या—अथ = तत्पश्चात्, अश्वरथद्विपेभ्यः—अश्वाश्च = घोटकाश्च, रथाश्च =
स्यन्दनाश्च, द्विपाश्च = गजाश्चेति तेभ्यः = वाजिरथहस्तिभ्यः, अवतीर्य = अधोऽवगम्य,
यथास्वर्द्धिगृहीतवेषाः—स्वस्य ऋद्धिः स्वर्द्धिः, स्वर्द्धिमनतिक्रम्य गृहीताः वेषाः यैः
ते = निजसम्पदनुसारं धृतवेषाः, शाक्याः = शाक्यकुलोत्पन्नाः, महापणेभ्यः = उत्तम-
विपणिभिः, व्यवहारिणश्च = व्यापारिणः, महामुनौ = गौतमे, भक्तिवशात् = निष्ठा-
वशात्, प्रणेमुः = अनमन् ॥ १ ॥
हिन्दी—इसके बाद घोड़े, हाथी और रथों से उतर कर अपनी-अपनी सम्पत्ति के
अनुसार वेश-भूषा धारण किये शाक्यों तथा नगरसेठों ने बुद्ध को निष्ठापूर्वक प्रणाम
किया ॥ १ ॥
केचित् प्रणम्यानुययुर्मुहूर्तं केचित् प्रणम्यार्थवशेन जग्मुः।
केचित् स्वकेष्वावसथेषु तस्थुः कृत्वाऽञ्जलीन् वीक्षणतत्पराक्षाः ॥ २ ॥
अन्वयः—केचित् प्रणम्य मुहूर्त्तं अनुययुः, केचित् प्रणम्य अर्थवशेन जग्मुः, केचित्
अञ्जलीन् कृत्वा स्वकेषु आवसथेषु वीक्षणतत्पराक्षाः तस्थुः ॥ २ ॥
व्याख्या—केचित् = कतिपयजनाः, प्रणम्य = नत्वा, मुहूर्त्तम् = क्षणम्, अनुययुः =
अनुचचाल, केचित् = कतिचिदन्याः, प्रणम्य = प्रणामं कृत्वा, अर्थवशेन = प्रयोजनाधी-
नेन, जग्मुः = ययुः, केचित् = केऽपि, अञ्जलीन् = करसम्पुटम्, कृत्वा = विधाय,
स्वकेषु = स्वकीयेषु, आवसथेषु = निवासस्थानेषु, वीक्षणतत्पराक्षाः—वीक्षणे = अव-
लोकने, तत्परे = निरते, अक्षिणी = नेत्रे, येषां ते = दर्शननिरतनयनाः, तस्थुः = तत्रैव
जडवदतिष्ठन् ॥ २ ॥
हिन्दी—कुछ लोग मन्त्रमुग्ध की तरह उन्हें प्रणाम कर क्षण भर उनका अनुसरण
किया, कुछ लोग प्रणाम कर कार्यवश लोट गये और कुछ लोग हाथ जोड़कर अपने
घरों में ही स्थिर रहे ॥ २ ॥