सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)

नन्ददीक्षा ] पञ्चमः सर्गः ९१
अवलोकितः, हेतुबलाधिकस्य—हेतोः बलं हेतुबलम्, अधिकं यस्मिन् तस्य =
कुशलमूलातिशयस्य, हेतुः = मूलम्, बलम् = शक्तिः, यस्मिन् मूलशक्तिर्निहिता भवति
तथा तस्यैव प्रधानता भवति, सः स्वाश्रितो भवति । आत्माश्रयः—आत्मा आश्रयः
यस्य सः = निजाधारः, प्रत्ययगौरवस्य = बाह्यवस्तुप्रधानस्य, प्रत्ययस्य = कारणस्य,
गौरवं = प्रधानता, यस्मिन् तस्येति । यंस्मिन् जने कारणस्य किं वा कस्याप्याश्रयस्य
प्रधानता भवति, सः पराश्रितो भवति । च = पुनः, बाह्याश्रयः—बाह्यः, बहिःस्थ—
व्यक्तिः, अथवा वस्तु अस्ति आश्रयः यस्य सः = पराश्रयः ॥ १६ ॥
हिन्दी—जैसे क्लेश दो प्रकार के देखे जाते हैं, उसी तरह पवित्रता भी दो तरह
की देखी जाती है । जिस व्यक्ति में हेतुबल की अधिकता होती है, वह व्यक्ति आत्मा-
श्रित होता है तथा जिसमें बाहरी वस्तुओं की प्रधानता होती है, वह पराश्रित
होता है ॥ १६ ॥
अयत्नतो हेतुबलाधिकस्तु निर्मुच्यते घट्टितमात्र एव ।
यत्नेन तु प्रत्ययनेयबुद्धिर्विमोक्षमाप्नोति पराश्रयेण ॥ १७ ॥
अन्वयः—हेतुबलाधिकः तु घट्टितमात्र एव अयत्नतः निर्मुच्यते, प्रत्ययनेयबुद्धिः
पराश्रयेण यत्नेन विमोक्षम् आप्नोति ॥ १७ ॥
व्याख्या—हेतुबलाधिकः = बीजशौर्यप्रधानः, तु = किन्तु, घट्टितमात्र एव = केवल-
प्रोत्साहित एव, अयत्नतः = अनुद्योगतः, निर्मुच्यते = मुक्तो भवति, प्रत्ययनेयबुद्धिः =
प्रत्ययनेयाः पराश्रिताः, बुद्धिः = मतिर्यस्य सः, पराश्रयेण = अन्याधीनेन, यत्नेन =
सायासेन, विमोक्षम् = मुक्तिम्, आप्नोति = लभते ॥ १७ ॥
हिन्दी—जिस व्यक्ति में मूलशक्ति की प्रधानता होती है वह सामान्य प्रेरणा पाते
ही मुक्त हो जाते हैं, किन्तु जिनकी बुद्धि बाहरी कारणों पर आश्रित होती है, वह
दूसरों की पकड़ से बड़ी कठिनाई से मुक्त होते हैं ॥ १७ ॥
नन्दः स च प्रत्ययनेयचेता यं शिश्रिये तन्मयतामवाप ।
यस्मादिमं तत्र चकार यत्नं तं स्नेहपङ्कान्मुनिरुज्जिहीर्षन् ॥ १८ ॥
अन्वयः—प्रत्ययनेयचेताः सः नन्दः यं शिश्रिये तन्मयताम् अवाप, यस्मात् मुनिः तं
स्नेहपङ्कात् उज्जिहीर्षन् तत्र इमं यत्नं चकार ॥ १८ ॥
व्याख्या—प्रत्ययनेयचेताः = प्रत्ययनेयम् = पराधीनम्, चेतः = बुद्धिर्यस्यासौ, सः =
पूर्वोक्तः, नन्दः = बुद्धानुजः, यम् = किञ्चिदपि, शिश्रिये = आश्रयत्, तन्मयताम् = दत्त-
चित्तताम्, अवाप = प्राप, यस्मात् = येन कारणेन, मुनिः = बुद्धः, तम् = नन्दम्, स्नेह-
पङ्कात् = स्नेहः = भार्यानुरागः, एव पङ्कः = कर्दमः तस्मात्, उज्जिहीर्षन् = उद्धार-
यितुमिच्छन्, तत्र = तस्मिन् स्थाने, इमम् = एनम्, यत्नम् = प्रयासं, चकार = अकरोत् ।
हिन्दी—पराश्रित बुद्धि वाला नन्द जिसका आश्रय ग्रहण करता उसी का हो
जाता था, अतः बुद्ध ने उसे वासनारूपी कीचड़ से निकालने का प्रयास किया ॥