सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)

९६ सौन्दरनन्दं महाकाव्यम्
अन्वयः—प्रियविप्रयोगः अवश्यभावी तस्मात् च शोकः नियतं निषेव्यः शोकेन
उन्मादम् उपेयिवांसः राजर्षयः अन्येऽपि च अवशाः विचेलुः ॥ २९ ॥
व्याख्या—प्रियविप्रयोगः—प्रियस्य=दयितस्य, विप्रयोगः=विप्रलम्भः,
अवश्यभावी—अवश्यम्=नियतम्, भवतीति अवश्यभावी=अपरिहार्यम्, तस्मात् =
तेन कारणेन, च=पुनः, शोकः=कष्टम्, नियतम्=निश्चितम्, निषेव्यः=सेवितव्यः,
शोकेन=दुःखेन, उन्मादम्=चित्तविभ्रमम्, उपेयिवांसः=लब्धवन्तः, राजर्षयः=
नृपमुनयः, अन्येऽपि=अपरेऽपि, च=पुनः, अवशाः=विवशाः, विचेलुः=व्यचलन् ।
हिन्दी—प्रिय का वियोग अनिवार्य है, अतः दुःख तो झेलना ही पड़ेगा । ऐसे
शोक से विवश सामान्य जन को कौन पूछे, जब कि राजर्षि भी इससे विचलित हुए
हैं ? ॥ २९ ॥
प्रज्ञामयं वर्म बधान तस्मान्नो क्षान्तिनिघ्नस्य हि शोकबाणाः ।
महच्च दग्धुं भवकक्षजालं सन्धुक्षयाल्पानिमिवात्मतेजः ॥ ३० ॥
अन्वयः—तस्मात् प्रज्ञामयं वर्म बधान, हि क्षान्तिनिघ्नस्य नो शोकबाणाः महत्
भवकक्षजालं च दग्धुम् अल्पानिमिव तेजः सन्धुक्षय ॥ ३० ॥
व्याख्या—तस्मात् =कारणात्, प्रज्ञामयम्=ज्ञानमयम्, वर्म=कवचम्, बधान=
धारय, हि=इति निश्चयेन, क्षान्तिनिघ्नस्य=धैर्यायत्तस्य, नो=नहि, शोकबाणाः =
दुःखशराः, महत्=विशालः, भवकक्षजालम् =संसारजालम्, च=पुनः, दग्धुम् =
भस्मीभूतकर्तुम्, अल्पानिमिव=स्तोकज्वलनमिव, तेजः=आत्मज्योतिः, सन्धुक्षय =
प्रज्वलितं कुरु । भवकक्षजालम्—भवः =संसारः, एव कक्षः =काष्ठादिस्तेषाञ्जालः=
समूह इति ॥ ३० ॥
हिन्दी—अतः प्रज्ञारूपी कवच पहन लो, क्योंकि जो धैर्य के आश्रित है, उस पर
शोक रूपी तीरों का वश नहीं चलता । महाभवजाल को जलाने के लिए अपने तेज
को प्रदीप्त करो; जैसे बड़े तृण-समूह को जलाने के लिए थोड़ी-सी आग को प्रज्वलित
किया जाता है ॥ ३० ॥
यथौषधैर्हस्तगतैः सविद्यो न दश्यते कश्चन पन्नगेन ।
तथानपेक्षो जितलोकमोहो न दश्यते शोकभुजङ्गमेन ॥ ३१ ॥
अन्वयः—यथा हस्तगतैः औषधैः सविद्यः कश्चन पन्नगेन न दश्यते तथा अनपेक्षः
जितलोकमोहः शोकभुजङ्गमेन न दश्यते ॥ ३१ ॥
व्याख्या—यथा=येन प्रकारेण, हस्तगतैः=करस्थैः, औषधैः = औषधिभिः,
सविद्यः—विद्यया सहितः = सर्पविद्यायाः ज्ञाता, कश्चन =कोऽपि जनः, पन्नगेन=सर्पेण,
पतन् गच्छतीति पन्नगः=सर्पः, न=नहि, दश्यते=दष्टो भवति, तथा =तेन प्रकारेण,
अनपेक्षः—न विद्यते अपेक्षा यस्य सः =अपेक्षाशून्यः, जितलोकमोहः—जितः=परा-
जितः, लोकस्य=संसारस्य, मोहः=भ्रमः, येन सः संसारासङ्गशून्यः, शोकभुजङ्गमेन—