सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)
Saundarananda Mahakavya of Ashvaghosha
महाकवि अश्वघोष (व्याख्याकार: आचार्य जगदीशचन्द्र मिश्र) द्वारा
पृष्ठ 137, कुल 496 में से
संदर्भ में पढ़ेंभार्या-याचितकम् ] चतुर्थः सर्गः ८३
वान्। सः=नन्दः, अनिश्चयन्=निश्चयमकुर्वन्, तरङ्गेषु=ऊर्मिषु, तुरन्=व्रजन्,
राजहंस इव=कलहंसवत्, नाऽपि=न तु, ययौ=चचाल, न=नहि, तस्थौ=अतिष्ठत् ।
हिन्दी-एक ओर उसे गुरुगत गौरव अपनी ओर खींच रहा था तो दूसरी ओर
पत्नी का प्रेम। बेचारा नन्द तरङ्ग पर उत्तोलित राजहंस की तरह न तो आगे बढ़
पा रहा था और न रुक ही पाता था ॥ ४२ ॥
अदर्शनं तूपगतश्च तस्या हर्म्यात् ततश्चावततार तूर्णम् ।
श्रुत्वा ततो नूपुरनिस्वनं स पुनर्ललम्बे हृदये गृहीतः ॥ ४३ ॥
अन्वयः—ततः सः तस्याः अदर्शनम् उपगतः तु हर्म्यात् तूर्णम् अवततार च ततः
नूपुरनिस्वनं श्रुत्वा हृदये गृहीतः पुनः ललम्बे ॥ ४३ ॥
व्याख्या-ततः=तदनन्तरम्, सः=नन्दः, तस्याः=सुन्दर्यः, अदर्शनम्=अनव-
लोकनम्, उपगतः=सम्प्राप्तः, तु हर्म्यात्=प्रासादपृष्ठात्, तूर्णम्=शीघ्रम्, अवततार
=नीचैः आगमत्, च=पुनस्ततः=तत्पश्चात्, नूपुरनिःस्वनम्=मञ्जीररवम्, श्रुत्वा
=आकर्ण्य, हृदये=चित्ते, गृहीतः=समाविष्टः, पुनः=भूयः, ललम्बे=तस्थौ ॥४३॥
हिन्दी-उसके बाद उसकी आँखों से ओझल होते ही वह कोठे पर से शीघ्र ही
नीचे उतर गया, किन्तु उसके पायल की आवाज सुनते ही मन में बसी उसकी
तस्वीर आँखों के सामने आते ही उसकी गति फिर रुक गई ॥ ४३ ॥
स कामरागेण निगृह्यमाणो धर्मानुरागेण च कृष्यमाणः ।
जगाम दुःखेन विवर्त्यमानः प्लवः प्रतिस्रोत इवापगायाः ॥ ४४ ॥
अन्वयः-सः कामरागेण निगृह्यमाणः च धर्मानुरागेण कृष्यमाणः अपगायाः
प्रतिस्रोतः प्लवः इव विवर्त्यमानः दुःखेन जगाम ॥ ४४ ॥
व्याख्या-सः=नृपतिनन्दः, कामरागेण=मदनासक्त्या, निगृह्यमाणः=बध्य-
मानः, च=पुनः, धर्मानुरागेण=धर्मंप्रति प्रेम्णा, कृष्यमाणः=आकृष्टः सन्, अपगायाः
=नद्याः, प्रतिस्रोतः=प्रतिकूलम्=विपरीतम्, स्रोतम्=धारा यस्या सा विपरीत-
धारः, प्लवः=नौः, इव=यथा, विवर्त्यमानः=परिवृत्तः सन्, दुःखेन=पीडया,
जगाम=अगमत् ॥ ४४ ॥
हिन्दी-राजा नन्द एक ओर कामजन्य आसक्ति में बँधता तो दूसरी ओर धर्म के
प्रति अनुराग उसे अपनी ओर खींचता। विपरीत धारा में फँसी नाव की तरह वह
बेचारा बड़ी पीड़ा के साथ अपने आपको घसीटता आगे की ओर बढ़ रहा था ॥४४॥
ततः क्रमैर्दीर्घतमैः प्रचक्रमे कथं नु यातो न गुरुर्भवेदिति ।
स्वजेय तां चैव विशेषकप्रियां कथं प्रियामार्द्रविशेषकामिति ॥ ४५ ॥
अन्वयः-ततः कथं गुरुः न यातः न भवेत् इति विशेषकप्रियाम् आर्द्रविशेषकां
प्रियां कथं चैव स्वजेय इति दीर्घतमैः क्रमैः प्रचक्रमे ॥ ४५ ॥
व्याख्या-ततः =तत्पश्चात्, कथं=केन प्रकारेण, गुरुः=मुनीन्द्रः, न=नहि,
यातः=गतं, भवेत्=स्यादिति, विशेषकप्रियाम्-विशेषकः=अङ्गरागः, प्रियः=