सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)

नन्ददीक्षा ] पञ्चमः सर्गः ९५
वृणीष्व = आप्नुहि, इन्द्रियार्थार्थम् = विषयभोगनिमित्तम्, अनर्थम् = अनिष्टम्, ऊढ्वा =
वहित्वा, किम् = किमित्याक्षेपे, न किमपीत्यर्थः ॥ २६ ॥
हिन्दी—अतः मुक्तचित्त होकर डर, थकान और शोकरहित, स्वाधीन, दूसरों के
द्वारा न छीने जाने वाला, अविनाशी, कल्याणप्रद वैराग्य-सुख का वरण करो, विषय-
सुख के लिए विपत्ति मोल लेने से क्या फायदा ? ॥ २६ ॥
जरासमा नास्त्यमृजा प्रजानां व्याधेः समो नास्ति जगत्यनर्थः ।
मृत्योः समं नास्ति भयं पृथिव्यामेतत्रयं खल्ववशेन सेव्यम् ॥ २७ ॥
अन्वयः—प्रजानां जरासमा अमृजा जगति व्याधेः समः अनर्थः नास्ति मृत्योः समं
भयं नास्ति पृथिव्याम् एतत्त्रयम् अवशेन सेव्यं खलु ॥ २७ ॥
व्याख्या - प्रजानाम् = जनानाम्, जरासमा = वृद्धावस्थासदृशा, अमृजा = अस्व-
च्छता, नास्ति = न भवति, जगति = संसारे, व्याधेः = रोगस्य, समः = तुल्यः, अनर्थः =
अनिष्टम्, नास्ति, मृत्योः = अन्तकस्य, समम् = सदृशम्, भयम् = त्रासम्, नास्ति = न
विद्यते, एतत् = पूर्वोक्तम्, त्रयम् = जरा रुज्-मरणत्रयम्, खलु = निश्चयेन, अवशेन =
विवशभावेन, सेव्यम् = सेवनीयं भवति ॥ २७ ॥
हिन्दी—लोगों में बुढ़ौती की तरह कोई गन्दगी नहीं है, संसार में रोग की तरह
कोई बड़ा अनर्थ नहीं है और मृत्यु की तरह कोई दूसरा डर नहीं है। उस पर भी
तुर्रा यह कि संसार में सम्पूर्ण लोग इन तीनों को लाचार होकर स्वीकार करते हैं ॥
स्नेहेन कश्चिन्न समोऽस्ति पाशः स्रोतो न तृष्णासममस्ति हारि ।
रागाग्निना नास्ति समस्तथाग्निस्तच्चेत्रयं नास्ति सुखं च तेऽस्ति ॥ २८॥
अन्वयः—स्नेहेन समः कश्चित् पाशः नास्ति, तृष्णासमं हारि स्रोतः नास्ति, तथा
रागाग्निना समः अग्निः नास्ति, चेत् तत् त्रयं च नास्ति ते सुखम् अस्ति ॥ २८ ॥
व्याख्या - स्नेहेन = प्रेम्णा, समः = तुल्यः, कश्चित् = कोऽपि, पाशः = बन्धनम्,,
नास्ति = न भवति, तृष्णा = भोगेच्छा, समम् = सदृशम्, हारि = प्रवाहि, स्रोतः =
प्रवाहः, नास्ति = न विद्यते, तथा = अपि च, रागाग्निना समः = स्नेहानिलेन सदृशः,
अग्निः = ज्वालकः, नास्ति = न विद्यते, चेत् = यदि, तत् = पूर्वोक्तम्, त्रयम् = त्रिसङ्ख्य-
कम्, च = पुनः, नास्ति = न विद्यते, तर्हि, ते = तव, सुखम् = हर्षम्, अस्ति = विद्यते ।
अत्र हारि—हर्तृशीलमस्येति ( √ हृ+णिनि ) ‘स्रोतः’ इत्यस्य पदस्य विशेषणम् ।
अध्यात्ममुखीनीतिपरकोऽयं श्लोकः । ‘स्नेहेन’ तथा ‘रागाग्निना’ इत्यत्र तुल्यार्थकस्य
योगे तृतीयाविभक्तिर्भवति । रूपकाऽलङ्कारश्चेति ॥ २८ ॥
हिन्दी—प्रेम की तरह कोई बन्धन नहीं है, तृष्णा की तरह बहा ले जानेवाली
कोई तेज धारा नहीं है, अनुराग की आग की तरह जलाने वाली कोई आग नहीं है,
यदि ये तीनों नहीं है तो तुम्हारा जीवन सुखी है ॥ २८ ॥
अवश्यभावी प्रियविप्रयोगस्तस्माच्च शोको नियतं निषेव्यः ।
शोकेन चोन्मादमुपेयिवांसो राजर्षयोऽन्येऽप्यवशा विचेलुः ॥ २९ ॥