सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)

नन्ददीक्षा ] पञ्चमः सर्गः ९९
अन्वयः—अजितात्मन् ! अग्रजे अपि प्रव्रजिते अस्मान् भ्रातृषु च अनुप्रव्रजितेषु
ज्ञातीन् च गृहस्थान् व्रतिनः दृष्ट्वा किं ते संवित् नास्ति चेतः वा नास्ति ॥ ३७ ॥
व्याख्या—अजितात्मन् = न = नहि, जितः = पराजितः, आत्मा = चित्तम्, येन
सः तत्सम्बुद्धौ अजितात्मन् = अवशिन्, अग्रजे = ज्येष्ठभ्रातरि, अपि बुद्धे, प्रव्रजिते =
प्रव्रज्यामुपगते, अस्मान् भ्रातृषु = सहोदरेषु, च = पुनः, अनुप्रव्रजितेषु = अनुसृत्य
संन्यस्तेषु, ज्ञातीन् = विदितान्, च = पुनः, गृहस्थान् = गृहे = सदने, तिष्ठतीति =
निवसतीति गृहस्थास्तान् = गृहिणः, व्रतिनः—व्रतमस्ति अस्य व्रती, ते = नियमवन्तः,
दृष्ट्वा = अवलोक्य, किं ते=तव, संवित्—सम्यक् वेत्तीति संवित् = ज्ञानम्, नास्ति =
न विद्यते, वा = आहोस्वित्, चेतः = चित्तम्, नास्ति = न विद्यते ॥ ३७ ॥
हिन्दी—हे अवशिन् ! मुझ अग्रज के संन्यास ग्रहण करने पर तथा हमारे छोटे
भाइयों के संन्यासी बन जाने पर तथा अपने परिचितों को घर में रहते हुए भी व्रत
पालन करते देखकर भी क्या तुम्हारी आँख नहीं खुलती अथवा तुम्हारे पास चित्त है
ही नहीं ॥ ३७ ॥
राजर्षयस्ते विदिता न नूनं वनानि ये शिश्रियिरे हसन्तः ।
निष्ठीव्य कामानुपशान्तिकामः कामेषु नैवं कृपणेषु सक्ताः ॥ ३८ ॥
अन्वयः—नूनं ते राजर्षयः न विदिताः ये हसन्तः वनानि शिश्रियिरे उपशान्ति-
कामाः कामान् निष्ठीव्य कृपणेषु कामेषु नैवं सक्ताः ॥ ३८ ॥
व्याख्या—नूनम् = निश्चयेन, ते = पुरातनाः, राजर्षयः = नृपमुनयः, न = नहि,
विदिताः = परिचिताः, ये = मुनयः, हसन्तः = मुदिताः सन्तः, वनानि = अरण्यानि,
शिश्रियिरे = सिषेविरे, उपशान्तिकामः = उपशमनम्, कामयन्ते = अभिलषन्ते, ये ते
शमप्राप्तकामाः, कामान् = विषयोपभोगान्, निष्ठीव्य = तिरस्कारं कृत्वा, कृपणेषु = तुच्छ-
विषयेषु, कामेषु = विषयेषु, न = नहि, एवम् = अनेन प्रकारेण, सक्ताः = आसक्ताः
भवन्ति ॥ ३८ ॥
हिन्दी—निश्चय ही तुम उन राजर्षियों को नहीं जानते, जिन्होंने हँसते हुए वन
गमन किये। उन्होंने तुच्छ वासना का तिरस्कार किया तथा कभी भी विषयोपभोग
में इस तरह आसक्त नहीं हुए ॥ ३८ ॥
भूयः समालोक्य गृहेषु दोषान्निशाम्य तत्त्यागकृतं च शर्म ।
नैवास्ति मोक्तुं मतिरालयं ते देशं मुमूर्षोरिव सोपसर्गम् ॥ ३९ ॥
अन्वयः—भूयः गृहेषु दोषान् निशाम्य तंत्त्यागकृतं शर्मं च समालोक्य ते सोपसर्गं
देशं मुमूर्षोः इव आलयं मोक्तुं मतिः नैव अस्ति ॥ ३९ ॥
व्याख्या—भूयः = पुनः, गृहेषु = गेहेषु, दोषान् = अवगुणान्, निशाम्य = अवलोक्य,
तत्त्यागकृतं = तेषाम् = दोषाणाम्, त्यागेन = मोचनेन, कृतं शर्म = शान्तिम्, च
समालोक्य = आलोक्य, ते = तव नन्दस्य, सोपसर्गम् = उपद्रवयुक्तम्, देशं = स्थानम्,