सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)

८८ सौन्दरनन्दं महाकाव्यम्
व्याख्या—प्रासादसंस्थः—प्रासादे = राजभवने, सन्तिष्ठति = निवसति, इति =
राजभवने स्थितः, अहम् = नन्दः, अनुग्रहाय = अनुकम्पार्थम्, भगवन्तम् = श्रीमन्तम्,
अन्तःप्रविष्टम् = राजभवने समागतम्, अश्रौषम् = शुश्राव, अतः = अत एव, कक्ष्या-
महतः = अन्तःपुरदीर्घस्य, गृहस्य = राजभवनस्य, अभ्यसूयन् = क्रुध्यन्, त्वरावान् =
त्वरायुक्तः, अभ्युपेतः = समागतः, अस्मीति भावः ॥ ८ ॥
हिन्दी—अपने राजमहल में स्थित मैंने सुना कि मुझ पर अनुग्रह कर श्रीमान्
राजभवन में पधारे थे, अतः उस विशाल भवन के परिचारकों को डांटकर मैं श्रीमान्
के सामने उपस्थित हूँ ॥ ८ ॥
तत्साधु साधुप्रिय मत्प्रियार्थं तत्रास्तु भिक्षूत्तम भैक्षकालः ।
असौ हि मध्यं नभसो यियासुः कालं प्रतिस्मारयतीव सूर्यः ॥ ९ ॥
अन्वयः—तत् साधु साधुप्रियः भिक्षूत्तमः मत्प्रियार्थं भैक्षकालः तत्रास्तु, असौ हि
नभसः मध्यं यियासुः सूर्यः काले प्रतिस्मारयति इव ॥ ९ ॥
व्याख्या—तत् = तस्माद् हेतोः, साधुप्रियः = साधूनां प्रियः अथवा साधवः
प्रियाः यस्य सः = परिव्राजकप्रियः, भिक्षूत्तमः = परिव्राजकश्रेष्ठः, मत्प्रियार्थम् = मदीय-
हितसाधनाय, भैक्षकालः = भिक्षासमयः, अत्रास्तु = मद्गृहे भवतु, असौ = अयम्, हि =
यतः, नभसः = आकाशस्य, मध्यम् = मध्यस्थानम्, यियासुः = गमनेच्छुः, सूर्यः =
दिनकरः, कालम् = समयम्, प्रतिस्मारयति = प्रतिबोधयति, इव = यथा ॥ ९ ॥
हिन्दी—अतः हे साधुप्रिय भिक्षुश्रेष्ठ ! मेरे हित-साधन की दृष्टि से आज आप
के भिक्षाटन का समय मेरे घर पर हों, क्योंकि भुवन-भास्कर अब आकाश के मध्य
भाग में पहुँचना ही चाह रहे हैं ॥ ९ ॥
इत्येवमुक्तः प्रणतेन तेन स्नेहाभिमानोन्मुखलोचनेन ।
तादृङ् निमित्तं सुगतश्चकार नाहारकृत्यं स यथा विवेद ॥ १० ॥
अन्वयः—प्रणतेन स्नेहाभिमानोन्मुखलोचनेन तेन इत्येवम् उक्तः सुगतः तादृग्
निमित्तं चकार यथा सः नाहारकृत्यं विवेद ॥ १० ॥
व्याख्या—प्रणतेन = वन्दमानेन, स्नेहाभिमानोन्मुखलोचनेन—स्नेहश्च = अनु-
रागश्च, अभिमानश्च = गर्वश्च, ताभ्याम् उन्मुखे = उत्कण्ठिते, लोचने = नयने, यस्य
सः तेन = अनुरागगर्वोत्कण्ठितनयनेन, तेन = राज्ञा, इत्येवम् = एवंविधम्, उक्तः =
निवेदितः, सुगतः = तथागतः, तादृग् = तेन प्रकारकम्, निमित्तम् = कारणम्, चकार =
कृतवान्, यथा = येन प्रकारेण, सः = नन्दः, आहारकृत्यम्—आहारस्य = भोजनस्य,
कृत्यम् = कार्यम्, न विवेद = नहि ज्ञातवान् ॥ १० ॥
हिन्दी—प्रेम, गर्व और सम्मान के साथ उन्मुख आँखों वाले राजा नन्द ने इस
प्रकार जब निवेदित किया तब भगवान् बुद्ध ने कुछ ऐसा संकेत किया, जिससे नन्द ने
समझा कि इन्हें भोजन नहीं करना है ॥ १० ॥