सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)

नन्ददीक्षा ] पञ्चमः सर्गः ८७
हिन्दी—तब रास्ते में आत्मीय जनों से छुटकारा पाने के इच्छुक, भिन्न सम्प्रदाय
वालों की भक्ति का संरक्षण करने वाले तथा अपने छोटे भाई नन्द से मिलने को
इच्छुक भगवान् बुद्ध ने दूसरी राह पकड़ ली ॥ ५ ॥
ततो विविक्तं च विविक्तचेताः सन्मार्गविन्मार्गमभिप्रतस्थे ।
गत्वाऽग्रतश्चाग्रचतमाय तस्मै नान्दीविमुक्ताय ननाम नन्दः ॥ ६ ॥
अन्वयः—ततः विविक्तचेताः सन्मार्गवित् च विविक्तम् मार्गम् अभिप्रतस्थे, नन्दः
अग्रतः गत्वा अग्रचतमाय नान्दीविमुक्ताय तस्मै ननाम ॥ ६ ॥
व्याख्या—ततः = तत्पश्चात्, विविक्तचेताः = विविक्तम् = शान्तम्, चेतः = चित्तं,
यस्य सः = शान्तचेताः, सन्मार्गवित् = सन्मार्गम् = पवित्रपथम्, वेत्ति = जानाति, यः
असौ = सत्पथवेत्ता, च = पुनः, विविक्तम् = जनशून्यम्, मार्गम् = पथम्, अभिप्रतस्थे =
जगाम, नन्दः = सुगतानूजः, अग्रतः = पुरतः, गत्वा = उपगम्य, अग्रचतमाय = पूज्य-
तमाय, नान्दीविमुक्ताय—नन्दन्ति देवाः अत्र इति नान्दीः, नान्द्याः = आनन्दः,
विमुक्तः = रहितः, तस्मै नान्दीविमुक्ताय = आनन्दरहिताय, तस्मै = बुद्धाय, ननाम =
नमश्चकार ॥ ६ ॥
हिन्दी—इसके बाद जब शान्तचित्त तथा पुण्य-पथ को जानने वाले बुद्ध उस
एकान्त पथ पर चले आये, तब राजा नन्द ने आगे बढ़कर उस आनन्दशून्य सुगत को
प्रणाम किया ॥ ६ ॥
शनैर्व्रजन्नेव स गौरवेण पटावृतांसो विनतार्धकायः ।
अधोनिवद्धाञ्जलिरूर्ध्वनेत्रः सगद्गदं वाक्यमिदं बभाषे ॥ ७ ॥
अन्वयः—पटावृतांसः विनतार्धकायः सः शनैः व्रजन्नेव अधोनिवद्धाञ्जलिरूर्ध्वनेत्रः
गौरवेण सगद्गदम् इदं वाक्यं बभाषे ॥ ७ ॥
व्याख्या—पटावृतांसः—पटेन = उत्तरीयेण, आवृतः = परिवेष्टितः, अंसः =
स्कन्धः, यस्य सः = वस्त्रावेष्टितस्कन्धः, विनतार्धकायः—विनतः = अवनतः, अर्द्ध-
कायः = शरीरार्द्धभागः, यस्य सः, सः = नन्दः, शनैः = मन्दम्, व्रजन्नेव = गच्छन्नेव,
अधोनिवद्धाञ्जलिः = अधोकृतकरसम्पुटः, ऊर्ध्वनेत्रः = उद्गतनयनः, सः = नन्दः,
गौरवेण = ससम्मानेन, सगद्गदं = अस्पष्टवाचा सहितं, इदं = वक्ष्यमाणम्, वाक्यं =
वचनं, बभाषे = जगाद ॥ ७ ॥
हिन्दी—जिसका कन्धा वस्त्र से ढँका हुआ था, उस नन्द ने सम्मानपूर्वक धीरे-
धीरे जाते हुए आधा शरीर झुकाकर नीचे की ओर हाथ जोड़कर और ऊपर की ओर
नेत्र उठाकर गद्गद स्वर से यह वचन कहा ॥ ७ ॥
प्रासादसंस्थो भगवन्तमन्तःप्रविष्टमश्रौषमनुग्रहाय ।
अतस्त्वरावानहमभ्युपेतो गृहस्य कक्ष्यामहतोऽभ्यसूयन् ॥ ८ ॥
अन्वयः—प्रासादसंस्थः अहम् अनुग्रहाय भगवन्तम् अन्तःप्रविष्टम् अश्रौषम्, अतः
कक्ष्यामहतः गृहस्य अभ्यसूयन् त्वरावान् अभ्युपेतः ( अस्मि ) ॥ ८ ॥