सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)

नन्ददीक्षा ] पञ्चमः सर्गः ९३
सन्, च = पुनः, चक्राङ्किततलेन -- चक्रस्य = विष्णोः अस्मभेदस्य, अङ्कः = चिह्नम्, तेन
युक्तं तलम् = प्रहस्तम्, तेन = चक्रचिह्नितकराग्रेण, करेण = हस्तेन, मूर्ध्नि = शिरसि,
पस्पर्श = स्पृष्टवान्, एनम् = नन्दम्, इदम् = एतत्, उवाच = जगाद ॥ २१ ॥
हिन्दी — तब परम दयालु बुद्ध ने उस तरह दुःखी नन्द को पल भर देखकर
दयापूर्वक चक्रचिह्नित अपनी हथेली उसके शिर पर रख दिया ॥ २१ ॥
यावन्न हिंस्रः समुपैति कालः शमाय तावत् कुरु सौम्य ! बुद्धिम् ।
सर्वास्ववस्थास्विह वर्तमानं सर्वाभिसारेण निहन्ति मृत्युः ॥२२॥
अन्वयः-सौम्य ! यावत् हिंस्रः कालः न समुपैति तावत् बुद्धिं शमाय कुरु, इह
सर्वासु अवस्थासु वर्त्तमानं मृत्युः सर्वाभिसारेण निहन्ति ॥ २२ ॥
व्याख्या-सौम्य = हे प्रियदर्शन ! यावत् = यावत्कालपर्यन्तम्, हिंस्रः = घातकः,
कालः = समयः, न = नहि, समुपैति = सम्यक्प्रकारेणायाति, तावत् = तावदेव कालम्,
बुद्धिम् = मतिम्, शमाय = शान्तये, कुरु = विधेहि, यतो हि-इह = संसारे, सर्वासु =
सकलासु, अवस्थासु = दशासु, वर्त्तमानम् = विद्यमानाम्, मृत्युः = अन्तकः,
सर्वाभिसारेण-सर्वः = सकलश्चासौ, अभिसारः = निश्चितस्थाने गमनम्, तेन निहन्ति =
हिनस्ति । अस्मिन् मर्त्यलोके सर्वेषां मृत्युर्निश्चितमेवेत्यस्मिन् विषये नन्दस्य ध्यानाकृष्टं
करोति भगवान् बुद्ध इति ॥ २२ ॥
हिन्दी-हे प्रियदर्शन ! जब तक यह घातक काल पास नहीं आ टपकता तब
तक अपनी बुद्धि को शान्ति में संलग्न करो, क्योंकि इस संसार में हर स्थिति में
रहने वाले लोगों को मौत हर तरह से दबोच लेती है ॥ २२ ॥
साधारणात् स्वप्ननिभादसारेल्लोलं मनः कामसुखान्नियच्छ ।
हव्यैरिवाग्नेः पवनेरितस्य लोकस्य कामैर्न हि तृप्तिरस्ति ॥ २३ ॥
अन्वयः-स्वप्ननिभात् असारात् साधारणात् कामसुखात् लोलं मनः नियच्छ, हि
पवनेरितस्य अग्नेः हव्यैः इव लोकस्य कामैः तृप्तिः नास्ति ॥ २३ ॥
व्याख्या-स्वप्ननिभात्-स्वप्नस्य = स्वापस्य, निभः = समानः, तस्मात्
प्रसुप्तज्ञानसदृशात्, असारात् = सारहीनात्, साधारणात् = सर्वसाधारणोपभोग्यात्,
कामसुखात् = विषयानन्दात्, लोलम् = चपलम्, मनः = चित्तम्, नियच्छ = निवारणं
कुरु, हि=यतः, पवनेरितस्य-पवनेन = वायुना, ईरितः = प्रेरितस्तस्य वातेनोत्तेजितस्य,
अग्नेः = वह्नेः, हव्यैः = घृतादि आहवनीयद्रव्यैः, इव = यथा, लोकस्य = संसारस्य,
कामैः = विषयोपभोगैः, तृप्तिः = सन्तुष्टिः, नास्ति = न भवति । भगवद्गीतायामपि
अस्य श्लोकस्य भावसाम्यं दर्शनीयमस्ति-
'न जातु कामः कामानामुपभोगेन शाम्यति ।
हविषा कृष्णवर्त्मव भूय एवाभिवर्द्धते ॥'
हिन्दी-सपने की तरह सारहीन तथा सर्वसाधारणोपभोग्य इस विषयानन्द की
ओर भटकते अपने इस चंचल मन को रोको, क्योंकि पवन-प्रेरित आग की तृप्ति घ
सौ०-10