सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)

५४ सौन्दरनन्द महाकाव्यम्
हिन्दी—वहां दृढ़ निश्चय एवं अचल धैर्य के साथ गिरिराज हिमालय की तरह
बैठकर कामदेव की प्रचण्ड सेना को जीत लिया। इसके बाद कल्याणकारी एवं
अविनाशी पद को समझा ॥ ७ ॥
अवगम्य तं च कृतकार्यममृतमनसो दिवौकसः।
हर्षमतुलमगमन् मुदिता विमुखी तु मारपरिषत् प्रचुक्षुभे ॥ ८ ॥
अन्वयः—मुदिता च अमृतमनसः दिवौकसः तं कृतकार्यम् अवगम्य अतुलं हर्षम्
अगमन् तु विमुखी मारपरिषत् प्रचुक्षुभे ॥ ८ ॥
व्याख्या—मुदिताः = प्रसन्नाः, च = पुनः, अमृतमनसः—अमृतम् = निर्जरम्,
मनः = चित्तम्, येषां ते = देवा इत्यर्थः, दिवौकसः = देवाः, तम् = गौतमम्, कृतकार्यम्
= सफलमनोरथम्, अवगम्य = ज्ञात्वा, अतुलम् = अत्यन्तम्, हर्षम् = मुदम्, अगमन् =
अगच्छन्, तु = किन्तु, विमुखी = प्रत्यावर्त्तिताः, विमुखं मुखं यस्याः सा, मारपरिषत् =
मदनचमूः, प्रचुक्षुभे = क्षुभिता बभूवेति ॥ ८ ॥
हिन्दी—अमृतमना प्रसन्न देवगण उसे सफल मनोरथ जानकर अत्यन्त प्रसन्न
हुए, किन्तु लौटती मदनसेना इससे अत्यन्त दुःखी हुई ॥ ८ ॥
सनगा च भूः प्रविचचाल हुतवहसखः शिवो ववौ ।
नेदुरपि च सुरदुन्दुभयः प्रववर्ष चाम्बुधरवर्जितं नभः ॥ ९ ॥
अन्वयः—सनगाः भूः प्रविचचाल च हुतवहसखः शिवः ववौ सुरदुन्दुभयः च
अपि नेदुः अम्बुधरवर्जितं नभः च प्रववर्ष ॥ ९ ॥
व्याख्या—नगैः = पर्वतैः, सहिता = सम्मिलिता, सनगाः = सशैलाः, भूः=पृथिवी,
प्रविचचाल = प्राचलत्, च = पुनः, हुतवहसखः—हुतवहः = अग्निः, सखा = सहचरः,
यस्य स हुतवहसखः = पवनः, शिवः = कल्याणकरः, ववौ = अवात्, सुरदुन्दुभयः =
देवपटहाः, च = पुनः, अपि = चेत्, नेदुः = अनदन्, अम्बुः = जलम्, धरतीति = ग्रहणं
करोतीति अम्बुधरः = मेघस्तेन वर्जितम् = रहितम्, मेघरहितम्, नभः = आकाशः,
च = पुनः, प्रववर्ष = अवर्षत् ॥ ९ ॥
हिन्दी—पहाड़ों के साथ पृथ्वी कांप उठी, मंगलमयी हवा बहने लगी, देवताओं
ने दुन्दुभि बजाई और मेघरहित आकाश ने वर्षा की ॥ ९ ॥
अवबुध्य चैव परमार्थमजरमनुकम्पया विभुः।
नित्यममृतमुपदर्शयितुं स वाराणसीपरिकरामयात्पुरीम् ॥ १० ॥
अन्वयः—विभुः सः अजरं परमार्थम् अवबुध्य अनुकम्पया नित्यम् अमृतम्
उपदर्शयितुं वाराणसीपरिकरां पुरीम् अयात् ॥ १० ॥
व्याख्या—विभुः = ईश्वरः, सः = असौ, अजरम् = न विद्यते जरा यस्मिन् तम् =
देवम्, परमार्थम्—परमश्चासौ अर्थः तम् = परमतत्त्वम्, अवबुध्य=ज्ञात्वा, अनुकम्पया=
दयया, नित्यम् = शाश्वतम्, उपदर्शयितुम् = दर्शनं कारयितुम्, अमृतम् = अविनाशि-

तथागतवर्णनम् ] तृतीयः सर्गः ५५
तत्त्वम्, वाराणसीपरिकराम्—वाराणसीम् = काशीम्, परिकरः = परिवृतः, उस
यस्याः सा ताम्, पुरीम् = नगरीम्, अयात् = अव्रजत् ॥ १० ॥
हिन्दी—अविनाशी उस परमतत्त्व का ज्ञान प्राप्त कर, दयावश वह अहं नित्य
अमृत को दिखलाने के लिए वाराणसी से घिरी उस नगरी में पहुँचा ॥ १० ॥
अथ धर्मचक्रमृतनाभिर्धृतिमतिसमाधिनेमिमत् ।
तत्र विनयनियमारमृषिर्जगतो हिताय परिषद्वर्तयत् ॥ ११ ॥
अन्वयः—अथ ऋषिः जगतः हिताय तत्र परिषदि धृतिमतिसमाधिनेमिमत्
ऋतनाभिः विनयनियमारं धर्मचक्रम् अवर्तयत् ॥ ११ ॥
व्याख्या—अथ = अनन्तरम्, ऋषिः = मुनिः, जगतः = संसारस्य, हिताय = कल्या-
णाय, तत्र = तस्मिन् स्थाने, परिषदि = सभायाम्, धृतिश्च = धैर्यञ्च, मतिश्च = बुद्धिश्च,
समाधिश्च = अन्तर्ध्यानञ्च, धृतिमतिसमाधयः, ते सन्ति अस्मिन्निति (अत्र द्वन्द्वान्तेन
मतुपि) = धैर्यज्ञानान्तर्ध्यानयुक्तम्, ऋतनाभिः—ऋतम् = सत्यम्, नाभिः = उदरावर्त्तः,
विनयनियमारम्—विनयः = नम्रता, नियमः = शुचिसन्तोषादिश्चैव, आराः=परिचर्या,
यस्य तत्, धर्मचक्रम् = बौद्धदर्शनस्य पारिभाषिकोऽयं शब्दः, अवर्तयत् = प्रवर्तया-
मास ॥ ११ ॥
हिन्दी—इसके बाद उन्होंने उस धर्मचक्र की जगहित के लिए स्थापना की । उस
धर्मचक्र रूपी परिषद् की पिडिका सच्चाई थी । उस चक्र का घेरा धीरज, ज्ञान और
समाधि थी तथा विनय और नियम उसके आरे थे ॥ ११ ॥
इति दुःखमेतदियमस्य समुदयलता प्रवर्त्तिका ।
शान्तिरियमयमुपाय इति प्रविभागशः परमिदं चतुष्टयम् ॥ १२ ॥
अन्वयः—एतत् दुःखम् इयम् अस्य प्रवर्त्तिका समुदयलता इयं शान्तिः अयम्
उपायः इति प्रविभागशः इदं परं चतुष्टयम् ॥ १२ ॥
व्याख्या—एतत् = इदम्, दुःखम् = कष्टम्, इयम् = एषा, अस्य = दुःखस्य, प्रवर्त्तिका =
जनयित्री, समुदयलता—सम्यक् = सुष्ठु, उदयः = उद्गमः, तस्य लता = वल्लरी,
इयम् = एषा, शान्तिः = शमनोपायः, अयम् = एषः, उपायः = साधनम्, इति = इत्थम्,
प्रविभागशः = पृथक्कृतः, इदम् = एतत्, परम् = चरमम्, चतुष्टयम् = चतुर्णां समूह
इति । 'बौद्धधर्मस्य चत्वारः सिद्धान्ताः सन्ति । ते च—दुखम्, दुःखस्य कारणम्, दुःख-
निरोधः तथा दुःखनिरोधस्योपाय इति । एते सिद्धान्ताः आर्यसत्येन व्यवह्रियते' ॥१२॥
हिन्दी—यह दुःख है, यह इसकी प्रेरकशक्ति है, यह शान्ति है तथा ये उसके
उपाय हैं—परमसत्य के ये चार विभाग हैं ॥ १२ ॥
अभिधाय च त्रिपरिवर्तमतुलमनिवर्त्यमुत्तमम् ।
द्वादशनियतविकल्पमृषिर्विनिनाय कौण्डिनसगोत्रमादितः ॥ १३ ॥
अन्वयः—ऋषिः त्रिपरिवर्तं, द्वादशनियतविकल्पम् अतुलम् अनिवर्त्यम् उत्तमम् च
अभिधाय आदितः, कौण्डिनसगोत्रं विनिनाय ॥ १३ ॥

५६ सौन्दरनन्दं महाकाव्यम्
व्याख्या—ऋषिः = मुनिः, त्रिपरिवर्त्तम्—त्र्यवस्थापरिवर्त्ताः यस्मिन् तत् त्रिपरि-
स्थितिम्, द्वादशनियतविकल्पम्—द्वादश = एतत्सङ्ख्यकाः, नियताः = निश्चिताः,
विकल्पाः = विभागाः यस्मिन्, अतुलम्—न विद्यते तुला यस्य तत्=अनुपमम्, अनिवर्त्यम्
=निवर्त्तनशीलतारहितम्, उत्तमम् = उत्कृष्टम्, च = पुनः, अभिधाय = कथयित्वा,
आदितः=प्रथमतः, कौण्डिनसगोत्रम् = कौण्डिन्यम्, विनिनाय = अनुनीतं चकार ॥१३॥
हिन्दी—इसकी तीन अवस्थाएँ और बारह निश्चित भेद हैं। यह अतुलनीय है,
निर्विवाद है और उत्तम है। इस प्रकार समझाकर उस ऋषि ने सर्वप्रथम कौण्डिन्य
को अपना शिष्य बनाया ॥ १३ ॥
स हि दोषसागरमगाधमुपधिजलमाधिजन्तुकम् ।
क्रोधमदभयतरङ्गचलं प्रततार लोकमपि च व्यतारयत् ॥ १४ ॥
अन्वयः—सः हि उपधिजलम् आधिजन्तुकं क्रोधमदभयतरङ्गचलम् अगाधं
दोषसागरं प्रततार लोकम् अपि च व्यतारयत् ॥ १४ ॥
व्याख्या—सः = गौतमः, हि = इति निश्चयेन, उपधिजलम्—उपधिः = माया,
जलम् = सलिलम्, यस्य तत्, आधिजन्तुकम्—आधयः = मानसिककष्टानि, एव यस्य
जन्तवः = जन्तवः, यस्मिन् सः तम्, (ब० व्री०), क्रोधमदभयतरङ्गचलम्—क्रोधश्च=
कोपश्च, मदश्च = दर्पश्च, भयञ्च = भीतिश्च, क्रोधमदभयास्ते एव तरङ्गाः = भङ्गास्तै-
श्चलम् = चञ्चलम्, अगाधम् = अपारम्, दोषसागरम्—दोषाणाम्—दुर्गुणानां, सागरः=
समुद्रस्तम्, प्रततार = प्रातरत्, लोकम् = जनम्, अपि = चेत्, च = पुनः, व्यतारयत् =
तारितः ॥ १४ ॥
हिन्दी—उन्होंने छल-कपट रूपी जलवाले, मानसिक व्याधि रूप जन्तुवाले तथा
क्रोध, मद और भय रूपी तरङ्गों से चंचल, अथाह दुर्गुण सागर को स्वयं तो पार
किया ही दूसरों को भी पार कराया ॥ १४ ॥
स विनीय काशिषु गयासु बहुजनमथो गिरिव्रजे ।
पित्र्यमपि परमकारुणिको नगरं ययावनुजिघृक्षया तदा ॥ १५ ॥
अन्वयः—सः काशिषु गयासु गिरिव्रजे बहुजनं विनीय अथ तदा परं कारुणिकः
अनुजिघृक्षया पित्र्यम् अपि नगरं ययौ ॥ १५ ॥
व्याख्या—सः = मुनिः, काशिषु = वाराणसीसु, गयासु = एतदाख्यनगरेषु, गिरि-
व्रजे = राजगृहे च, बहुजनान् = लोकान्, विनीय = दीक्षितं कृत्वा, अथ = तदा, परम-
श्चासौ कारुणिक इति परमकारुणिकः = अत्यन्तदयालुः, अनुजिघृक्षया = अनुग्रही-
तुमिच्छया, पित्र्यम्—पितुः = जनकस्य, इदम् = सम्बन्धिनम् इति पित्र्यम् ( पितृ +
यत्, रीडादेशः), अपि = एव, नगरम् = पुरम्, ययौ = जगाम ॥ १५ ॥
हिन्दी—परमकारुणिक वे मुनि गौतम गया, राजगृह तथा काशी में बहुत सारे
लोगों को दीक्षित कर पितृनगर को भी अनुगृहीत करने की इच्छा से वहाँ भी
गये ॥ १५ ॥

तथागतवर्णनम् ] तृतीयः सर्गः ५७
विषयात्मकस्य हि जनस्य बहुविविधमार्गसेविनः।
सूर्यसदृशवपुरभ्युदितो विजहार सूर्य इव गौतमस्तमः ॥ १६ ॥
अन्वयः—बहुविविधमार्गसेविनः विषयात्मकस्य जनस्य हि तमः अभ्युदितः सूर्य
इव सूर्यसदृशवपुः गौतमः विजहार ॥ १६ ॥
व्याख्या—बहून् = विपुलान्, विविधान् = अनेकान्, मार्गान् = पथः, सेवितुम्
गृहीतुम्, शीलम् = स्वभावम्, अस्य इति, बहुविविधमार्गसेविनः = अनेकप्रकारकमार्ग-
गामिनः, विषयः आत्मा यस्य इति विषयात्मकस्य = भोगासक्तस्य, जनस्य = लोकस्य,
हीति निश्चयेन, तमः = अन्धकारः, अभ्युदितः = उदयाचलमागतः, सूर्यः = रविः,,
इव = यथा, सूर्यसदृशवपुः, सूर्यस्य = रवेः, सदृशम् = तुल्यम्, वपुः = शरीरम्, यस्यासौ,
गौतमः = बुद्धः, विजहार = व्यहरत् । इवेन सह समासत्वादुपमाऽलङ्कारोऽत्र ॥१६॥
हिन्दी—उगता हुआ सूरज जैसे अन्धेरे को मिटा देता है, उसी तरह दिव्य देहवाले
महर्षि गौतम ने बहुत सारी राहों पर अनेक तरह से चलने वाले विषय-वासना में
आकण्ठ डूबे हुए लोगों के अज्ञान रूपी अन्धकार को मिटा दिया ॥ १६ ॥
अभितस्ततः कपिलवास्तु परमशुभवास्तुसंस्तुतम् ।
वस्तुमतिशुचिः शिवोपवनं स ददर्श निःस्पृहतया यथा वनम् ॥ १७ ॥
अन्वयः—ततः सः अभितः परमशुभवास्तुसंस्तुतं वस्तुमतिशुचिः शिवोपवनं
कपिलवास्तु निःस्पृहतया वनं यथा ददर्श ॥ १७ ॥
व्याख्या—ततः = तत्पश्चात्, सः = गौतमः, अभितः = सर्वतः, परमशुभवास्तु-
संस्तुतम्—परमम् = अत्यन्तम्, शुभम् = कल्याणकरम्, च वास्तु = भवनम्, तेभ्यः
संस्तुतम् = प्रसिद्धम्, वस्तुमतिशुचिः—वस्तु = अर्थः, मतिश्च = बुद्धिश्च, वस्तुमती,
ताभ्यां शुचिः = पवित्रः, शिवोपवनम्—शिवम् = कल्याणकरम्, उपवनम् = उद्यानम्,
यस्मिन् तत्, कपिलवास्तु = एतदाख्यनगरम्, निःस्पृहतया = निरभिलाषतया, वनम् =
अरण्यम्, यथा = इव, ददर्श = अपश्यत् । उपमालङ्कारोऽत्र ॥ १७ ॥
हिन्दी—इसके बाद उन्होंने अति सुन्दर सौधों के लिए प्रसिद्ध, पवित्र बुद्धि और
सम्पत्ति के लिए ख्यात कल्याणकारी उपवनों वाले उस कपिलवस्तु नामक नगर को
बड़े ही निःस्पृह भाव से जंगल की तरह देखा ॥ १७ ॥
अपरिग्रहः स हि बभूव नियतमतिरात्मनीश्वरः ।
नैकविधभयकरेषु किमु स्वजनस्वदेशजनमित्रवस्तुषु ॥ १८ ॥
अन्वयः—किमु हि नियतमतिः आत्मनीश्वरः सः नैकविधभयकरेषु स्वजनस्वदेश-
जनमित्रवस्तुषु अपरिग्रहः बभूव ॥ १८ ॥
व्याख्या—किमु हि=यतो हि, नियतमतिः—नियता = स्थिरा, मतिः = बुद्धिर्यस्य,
आत्मनीश्वरः=जितेन्द्रियः, सः =गौतमः, नैकविधभयकरेषु—न एकविधाः भयकरा-
करास्तेषु, भयकरः—भयङ्करोतीति भयकरः, अर्थात् अनेकप्रकारकोपद्रवकारकेषु,

५८ सौन्दरनन्दं महाकाव्यम्
स्वजनस्वदेशजनमित्रवस्तुषु—स्वजनः=आत्मीयः, स्वदेशजनः=निजदेशवासी,
मित्रम्=सुहृद्, वस्तु=सम्पत्, च तेषु अपरिग्रहः=अनासक्तः, बभूव=अभवत् ॥१८॥
हिन्दी —क्योंकि स्थिर बुद्धि तथा जितेन्द्रिय महर्षि गौतम ने अनेक प्रकार की
बाधा डालने वाले स्वजन, स्वदेशवासी, सुहृद् और सम्पत्ति से अपने आपको अलग
कर लिया ॥ १८ ॥
प्रतिपूजया न स जहर्ष न च शुचमवज्ञयागमत् ।
निश्चितमतिरसिचन्दनयोर्न जगाम दुःखसुखयोश्च विक्रियाम् ॥१९॥
अन्वयः—प्रतिपूजया सः न जहर्षं अवज्ञया च शुचं न अगमत् निश्चितमतिः, असि-
चन्दनयोः दुःखसुखयोश्च विक्रियां न जगाम ॥ १९ ॥
व्याख्या—प्रतिपूजया=सत्कारेण, सः=ऋषिः, न=नहि, जहर्षं=मुमुदे, अवज्ञया=
अवहेलनया, च=पुनः, शुचम्=शोकम्, न=नहि, अगमत्=जगाम, निश्चितमतिः—
निश्चिता=स्थिरा, मतिः=बुद्धिः यस्यासौ, असिचन्दनयोः—असिश्च=खड्गश्च,
चन्दनश्च=गन्धसारश्च तयोरिति, दुःखसुखयोश्च=हर्षविषादयोश्च, विक्रियाम्=
विकृतभावम्, न=नहि, जगाम=आप्नोत् ॥ १९ ॥
हिन्दी—सम्मान से हर्ष और अपमान से विषाद उन्हें नहीं हुआ । स्थिर बुद्धि
गौतम में तलवार और चन्दन जन्य विकृति नहीं आई ॥ १९ ॥
अथ पार्थिवः समुपलभ्य सुतमुपगतं तथागतम् ।
तूर्णमबहुतुरगानुगतः सुतदर्शनोत्सुकतयाभिनिर्ययौ ॥ २० ॥
अन्वयः—अथ पार्थिवः तथागतं सुतम् उपगतं समुपलभ्य सुतदर्शनोत्सुकतया
अबहुतुरगानुगतः तूर्णम् अभिनिर्ययौ ॥ २० ॥
व्याख्या—अथ=अनन्तरम्, पार्थिवः=नृपशुद्धोदनः, तथागतम्=बौद्धभिक्षुम्,
'पारिभाषिकशब्दोऽयं बौद्धभिक्षुभ्यः प्रयोगार्थम्', सुतम्=तनयम्, उपगतम्=समीप-
मागतम्, समुपलभ्य=सम्प्राप्य, सुतदर्शनोत्सुकतया—सुतस्य=पुत्रस्य, दर्शनस्य=
अवलोकनस्य, उत्सुकतया=कौतुकेन, तया, अबहुतुरगानुगतः—न बहुतुरगाः अबहु-
तुरगाः=कतिपयघोटकास्तैरनुगतः=अनुसृतः, तूर्णम्=शीघ्रम्, अभिनिर्ययो=बहि-
र्निजंगाम ॥ २० ॥
हिन्दी—इसके बाद महाराज शुद्धोदन अपने पुत्र तथागत को पास आया जान
कर बेटे को देखने की इच्छा से कुछ ही घोड़ों के साथ शीघ्र बाहर निकल गये ॥२०॥
सुगतस्तथागतमवेक्ष्य नरपतिमधीरमाशया ।
शेषमपि च जनमश्रुमुखं विनिनीषया गगनमुत्पपात ह ॥ २१ ॥
अन्वयः—सुगतः तथा आगतम् आशया अधीरं नरपति शेषम् अपि च जनम्
अश्रुमुखम् अवेक्ष्य विनिनीषया गगनम् उत्पपात ह ॥ २१ ॥

तथागतवर्णनम् ] तृतीयः सर्गः ५९
व्याख्या—सुगतः = बुद्धः, तथा = तेन प्रकारेण, आगतम् = समुपस्थितम्, आशया =
वाञ्छया, अधीरम् = व्याकुलम्, नरपतिम् = नृपम्, शेषम् = अवशिष्टम्, जनम् =
लोकम्, च = पुनः, अश्रुमुखम् - अश्रूणि = नेत्रजलानि, मुखे = आनने, यस्याऽसौ अर्थात्
रुदितं जनम्, अवेक्ष्य = अवलोक्य, विनिनीषया = विनीतं कर्तुमिच्छया, गगनम् =
आकाशम्, उत्पपात ह = उदपतत् ह ॥ २१ ॥
हिन्दी—सुगत गौतम ने उस तरह आये हुए आशा से अधीर बने राजा को तथा
रोती प्रजा को देखकर, उन्हें विनीत बनाने की इच्छा से आकाश में उड़ गए ॥२१॥
स विचक्रमे दिवि भुवीव पुनरुपविवेश तस्थिवान् ।
निश्चलमतिरशयिष्ट पुनर्बहुधामभवत् पुनरभूत् तथैकधा ॥ २२ ॥
अन्वयः—सः दिवि भुवि इव विचक्रमे पुनः तस्थिवान् च उपविवेश निश्चलमतिः
अशयिष्ट, पुनः बहुधा अभवत् पुनः एकधा अभूत् ॥ २२ ॥
व्याख्या—सः = महर्षिगौतमः, दिवि = आकाशे, भुवि इव = धरणीवत्, विच-
क्रमे = चचाल, पुनः = भूयः, तस्थिवान् = स्थितोऽभवत्, च = पुनः, उपविवेश = उपा-
विशत्, निश्चलमतिः = स्थिरबुद्धिः, अशयिष्ट = प्रसुप्तवान्, पुनः = भूयः, बहुधा = अने-
कदा, अभवत् = बभूव, पुनः = भूयः, एकधा = एकरूपः, अभूत् = जातः। अत्र
इवेन सह समासत्वादुपमाऽलङ्कारः ॥ २२ ॥
हिन्दी—इसके बाद उस सुगत ने धरती की तरह आकाश में चलना शुरू कर दिया,
फिर स्थिर होकर बैठ गये। स्थिरबुद्धि सुगत वहीं सो गये, पुनः अनेक रूपों में विभक्त
होकर फिर एक हो गये ॥ २२ ॥
सलिले क्षिताविव चचार जलमिव विवेश मेदिनीम् ।
मेघ इव दिवि ववर्ष पुनः पुनरज्वलन्नव इवोदितो रविः ॥ २३ ॥
अन्वयः—सलिले क्षितौ इव चचार मेदिनीं जलम् इव विवेश, पुनः दिवि मेघ इव
ववर्ष पुनः उदितः नवः रविः इव अज्ज्वलत् ॥ २३ ॥
व्याख्या—सलिले = जले, क्षितौ = पृथिव्याम्, इव = यथा, चचार = चचाल,
मेदिनीम् = पृथिवीम्, जलमिव = सलिलमिव, विवेश = प्राविशत्, पुनः = भूयः, दिवि
= गगने, मेघ इव = वारिदवत्, ववर्ष = अवर्षत्, पुनः = भूयः, उदितः = उदीयमान्,
नवः = बालः, रविः = सूर्यः, इव = यथा, अज्ज्वलत् = प्रज्ज्वलितो बभूव। अस्मिन्
श्लोकेऽतिशयोक्तिरलङ्कारेणानुप्राणितोपमाऽलङ्कार इति ॥ २३ ॥
हिन्दी—धरती की तरह वे आकाश में चलने लगे, पानी की तरह पृथिवी में
उन्होंने प्रवेश किया, आकाश में मेघ की तरह वर्षा की, फिर नवोदित सूर्य की तरह
चमकने लगे ॥ २३ ॥
युगपज्ज्वलन् ज्वलनवच्च जलमवसृजंश्च मेघवत् ।
तप्तकनकसदृशप्रभया स बभौ प्रदीप्त इव सन्ध्यया घनः ॥ २४ ॥

६० सौन्दरनन्दं महाकाव्यम्
अन्वयः—सः युगपत् ज्वलनवत् ज्वलन् च मेघवत् जलम् अवसृजन् तप्तकनकसदृश-
प्रभया सन्ध्यया प्रदीप्तः घन इव बभौ ॥ २४ ॥
व्याख्या—सः = गौतमबुद्धः, युगपत् = सहैव, ज्वलनवत् = वह्निरिव, ज्वलन् =
प्रज्वलन्, च = पुनः, मेघवत् = जलधर इव, जलम् = पानीयम्, अवसृजन् = निमुञ्चन्,
तप्तकनकसदृशप्रभया—तप्तकनकस्य = ज्वलितसुवर्णस्य, सदृशी = समरूपा, या प्रभा
= कान्तिस्तया, सन्ध्यया = सायंकालिकया, प्रदीप्तः = प्रज्वलितः, घनः = मेघः, इव =
तुल्यः, बभौ = शुशुभे । अस्य श्लोकस्य पूर्वार्द्धे उपमाऽलङ्कारः, उत्तरार्द्धे चोत्प्रेक्षा-
ऽलङ्कार इति ॥ २४ ॥
हिन्दी—महर्षि गौतम एकसाथ आग की तरह जलते हुए, मेघ की तरह बरसते
हुए, तपे सोने की तरह दमकते हुए सान्ध्य सुषमा से प्रदीप्त मेघ की तरह सुशोभित
हुए ॥ २४ ॥
तमुदीक्ष्य हेममणिजालवलयिनमिवोत्थितं ध्वजम्।
प्रीतिमगमदतुलां नृपतिर्जनता नताश्च बहुमानमभ्ययुः ॥ २५ ॥
अन्वयः—हेममणिजालवलयिनं ध्वजम् इव तम् उत्थितम् उदीक्ष्य नृपतिः अतुलां
प्रीतिम् अगमत् नताः च जनता बहुमानम् अभ्ययुः ॥ २५ ॥
व्याख्या—हेममणिजालवलयिनम्—हेमञ्च = सुवर्णञ्च, मणयश्च=रत्नानि च, तासां
जालम् = पाशः, तस्य वलयः = वेष्टनम्, अस्येति तं वलयिनम्, ध्वजम् = पताका, इव
= यथा, तम् = बुद्धम्, उत्थितम् = ऊर्ध्वंगतम्, उदीक्ष्य = दृष्ट्वा, नृपतिः=राजाशुद्धो-
दनः, अतुलाम्—नास्ति तुलना यस्याः सा = निरुपमा, प्रीतिम् = तृप्तिम्, अगमत् =
अगच्छत्, नताः = नमिताः, च = पुनः, जनता = लोकाः, बहुमानम्, = अत्यधिक-
सम्मानम्, अभ्ययुः = कुर्युः । तथागतस्य हेममणिना वेष्टितध्वजेन सहोपमाऽस्ति
तेनात्रोपमाऽलङ्कारः ॥ २५ ॥
हिन्दी—सोने और मणियों से वेष्टित ध्वजा की तरह आकाश में उन्हें फहराते
देखकर राजा अत्यन्त खुश हुए और नतानन होकर जनता ने भी उन्हें सम्मानित
किया ॥ २५ ॥
अथ भाजनीकृतमवेक्ष्य मनुजपतिमृद्धिसम्पदा।
पौरजनमति च तत्प्रवणं निजगाद धर्मविनयं विनायकः ॥ २६ ॥
अन्वयः—अथ ऋद्धिसम्पदा मनुजपतिं भाजनीकृतं पौरजनम् अपि च तत्प्रवणम्
अवेक्ष्य विनायकः धर्मविनयं निजगाद ॥ २६ ॥
व्याख्या—अथ = तदनन्तरम्, ऋद्धिसम्पदा = अणिमामहिमादिसमस्तसमृद्धया,
मनुजपतिम् = नरपतिम्, भाजनीकृतम् = योग्यतामजातम्, पौरजनम् = पुरवासिनम्,
अपि च, तत्प्रवणम्—तस्मिन् प्रवणं = गौतमप्रत्यवनतम्, अवेक्ष्य = दृष्ट्वा, विनायकः
= भगवान् बुद्धः, धर्मविनयम् = सदाचारधर्मम्, निजगाद = समुपदिष्टः ॥ २६ ॥

तथागतवर्णनम् ] तृतीयः सर्गः ६१
हिन्दी—तव ऋद्धियों के प्रदर्शन से राजा को धर्मग्रहण के योग्य तथा प्रजा को
अपनी ओर श्रद्धावनत देखकर बुद्ध ने धर्म और विनय का उन्हें उपदेश दिया ॥ २६ ॥
नृपतिस्ततः प्रथममाप फलममृतधर्मसिद्धये ।
धर्ममतुलमधिगम्य मुनेर्मु नये ननाम स यतो गुराविव ॥ २७ ॥
अन्वयः—ततः नृपतिः अमृतधर्मसिद्धये प्रथमं फलम् आप, यतः मुनेः अतुलं
धर्मम् अधिगम्य सः गुरौ इव मुनये ननाम ॥ २७ ॥
व्याख्या—ततः = तत्पश्चात्, नृपतिः = भूपतिः, अमृतधर्मसिद्धये—अमृतः = श्रेष्ठ-
श्चासौ, धर्मः = आस्तिक्यबुद्धिस्तस्य सिद्धये = प्राप्तये, प्रथमम् = आदिमम्, फलम्,=
परिणामम्, आप = प्राप्तवान्, यतः = यस्माद्धेतोः, मुनेः- बुद्धस्य, अतुलम् = निरुपमम्,
धर्मम् = सदाचारम्, अधिगम्य = लब्ध्वा, सः = नृपः, गुरौ = दीक्षके, इव = यथा,
मुनये = गौतमबुद्धाय, ननाम = नमश्चकार । मुनेरुपमा गुरुणा सहाऽस्ति तेनात्रोप-
मालङ्कारः ॥ २७ ॥
हिन्दी—तव राजा ने श्रेष्ठ धर्म की सिद्धि के लिए प्रथम फल प्राप्त किया । बुद्ध
का अनुपम उपदेश प्राप्तकर गुरु की तरह उन्हें प्रणाम किया ॥ २७ ॥
वहवः प्रसन्नमनसोऽथ जननमरणार्तिभीरवः ।
शाक्यतनयवृषभाः कृतिनो वृषभा इवानलभयात् प्रवव्रजुः ॥ २८ ॥
अन्वयः—अथ जननमरणार्तिभीरवः प्रसन्नमनसः वहवः कृतिनः शाक्यतनयवृषभाः
अनलभयात् वृषभा इव प्रवव्रजुः ॥ २८ ॥
व्याख्या—अथ = ततः, जननम् = जन्म च, मरणम् = मृत्युश्च, तयोः अर्तिः =
= दुःखम्, तस्याः भीरवः = कातराः, प्रसन्नमनसः = हर्षितहृदः, बहवः = नैके, कृतिनः
= कृतानि, सन्ति येषां ते = पुण्यशालिनः, शाक्यतनयवृषभाः—शाक्यस्य = शाक्यनृपतेः,
तनयेषु = पुत्रेषु, वृषभाः = श्रेष्ठाः, अर्थात् श्रेष्ठशाक्यपुत्राः, समासान्ते प्रयुक्तस्य वृषभ-
शब्दस्यार्थो भवति श्रेष्ठः, अनलभयात्—अनलस्य = अग्नेः, भयः = भीतिः, तस्मात्,
वृषभाः = बलीवर्दाः, इव = वत्, प्रवव्रजुः = प्राव्रजन् ॥ २८ ॥
हिन्दी—जन्म और मृत्यु के भय से डरे हुए, अतः प्रसन्नमन बहुत सारे
पुण्यशाली श्रेष्ठ शाक्यपुत्रों ने प्रव्रज्या ली, वे उसी तरह घर से बाहर निकल आये जैसे
आग के डर से साँड़ घर से बाहर आ जाते हैं ॥ २८ ॥
विजहुस्तु येऽपि न गृहाणि तनयपितृमात्रपेक्षया ।
तेऽपि नियमविधिमामरणज्जगृहुश्च युक्तमनसश्च दधिरे ॥ २९ ॥
अन्वयः—ये अपि तनयपितृमात्रपेक्षया गृहाणि न विजहुः तु ते अपि आमरणात्
नियमविधिं जगृहुः युक्तमनसः च दधिरे ॥ २९ ॥
व्याख्या—ये = राजपुत्राः, अपि = चेत्, तनयपितृमात्रपेक्षया—तनयः = पुत्राः,
पिता = जनकः, माता = जननी, चेति तासाम् अपेक्षया = आकाङ्क्षया, गृहाणि = भव-
नानि, न = नहि, विजहुः = तत्यजुः, तु = इति निर्धारणे, तेऽपि = शाक्याः अपि, आमर
सौ०-8

६२ सौन्दरनन्दं महाकाव्यम्
णात् = मरणं यावत्, नियमविधिम् = नियमव्रतम्, जगृहुः = ग्रहणं कृतवन्तः, युक्तमनसः
—युक्तं मनः येषां ते = समाहितचेतसः, च = पुनः, दधिरे = धृतवन्तः ॥ २९ ॥
हिन्दी—जो लोग अपने मां-बाप और बच्चे-बच्चियों के कारण घर नहीं छोड़े
वे भी नियम और व्रत को आजीवन ग्रहण किये तथा मनोयोगपूर्वक उनका पालन
किये ॥ २९ ॥
न जिहिंस सूक्ष्ममपि जन्तुमपि परवधोपजीविनः ।
किं बत विपुलगुणः कुलजः सदयः सदा किमु मुनेरुपासया ॥ ३० ॥
अन्वयः—परवधोपजीविनः अपि सूक्ष्मम् अपि जन्तुं न जिहिंस, किमु विपुलगुणः
कुलजः सदा मुनेः उपासया सदयः किं बत ॥ ३० ॥
व्याख्या—परवधोपजीविनः—परेषां वधस्तस्मिन्, उपजीविनः = व्याधः, अपि =
चेत्, सूक्ष्मम् = तुच्छम्, जन्तुम् = जीवम्, न = नहि, जिहिंस = जघान, किमु = पुनः,
विपुलगुणः—विपुलाः = महान्तः, गुणाः = स्वभावाः, यस्य सः, कुलजः—कुले = वंशे,
जातः = समुत्पन्नः, कुलजः = वंशोद्भवः, सदा = सर्वदा, मुनेः = ऋषेः, उपासया =
सेवया, सदयः—दयया सहितः सदयः = कृपाशीलः, किं बत = का वार्त्ता ?
इति ॥ ३० ॥
हिन्दी—दूसरे को मारकर जीनेवाले व्याध-बहेलियों ने भी जीव-हिंसा बन्द कर
दी । फिर गुणवान्, कुलीन और मुनि की दया के पात्र महापुरुषों की वार्त्ता ही
क्या ? ॥ ३० ॥
अकृशोद्यमः कृशधनोऽपि परपरिभवासहोऽपि सन् ।
नान्यधनमपजहार तथा भुजगादिवान्यविभवाद्धि विव्यथे ॥ ३१ ॥
अन्वयः—अकृशोद्यमः कृशधनः अपि परपरिभवासहः अपि सन् अन्यधनं न
अपजहार, तथा हि अन्यविभवात् भुजगात् इव विव्यथे ॥ ३१ ॥
व्याख्या—अकृशोद्यमः—अकृशः = अत्यधिकः, उद्यमः = परिश्रमः, यस्यासौ =
बहुश्रमशालीजनः, कृशधनः—कृशम् = क्षीणम्, धनम् = सम्पद, यस्य सः = दरिद्रोऽपि,
परिभवासहः अपि—परैः = अन्यैः, कृतः = विहितः, परिभवः = पराजयस्तस्मिन्,
असहः = असहिष्णुः अपि सन्, अन्यधनम् = परसम्पत्, न = नहि, अपजहार =
अपाहरत्, तथा हि = यतो हि, अन्यविभावात् = परधनात्, भुजगात् = सर्पात्, इव =
यथा, विव्यथे = व्यथितवान् । अस्य श्लोकस्योत्तरार्धे उपमाऽलङ्कारः ॥ ३१ ॥
हिन्दी—महापरिश्रमी व्यक्ति दरिद्र हो जाने पर भी, दूसरों से पराजय को भी
नहीं सहनेवाले व्यक्ति दूसरों के धन को वे कभी नहीं चुराते हैं, क्योंकि दूसरों के धन
से वे उसी तरह डरते हैं जैसे कोई सांप से डरता हो ॥ ३१ ॥
विभवान्वितोऽपि तरुणोऽपि विषयचपलेन्द्रियोऽपि सन् ।
नैव च परयुवतीरगमत् परं हि ता दहनतोऽप्यमन्यत ॥ ३२ ॥
अन्वयः—तरुणोऽपि विभवान्वितोऽपि विषयचपलेन्द्रियोऽपि च सन् परयुवतीः
नैव अगमत्, हि ताः दहनतः अपि परमम् अमन्यत ॥ ३२ ॥

तथागतवर्णनम् ] तृतीयः सर्गः ६३
व्याख्या --तरुणोऽपि = युवानोऽपि, विभवान्वितोऽपि - विभवेन = धनेन, अन्वितः
= युक्तोऽपि, विषयचपलेन्द्रियोऽपि—विषयेन = वासनया, चपलानि = चञ्चलानि,
इन्द्रियाणि = करणानि, यस्य सोऽपि, च सन्, परयुवतीः—परेषां = अन्येषाम्, युवतीः
= दारान्, नैव, अगमत् = जगाम, हि = यतः, ताः = स्त्रियः, दहनतः = अग्नितः,
अपि, परमम् = अधिकम्, अमन्यत = मेने ॥ ३२ ॥
हिन्दी--जवान, धनी और विषयासक्त होने के बावजूद भी कोई परस्त्रीगमन
नहीं करता था, क्योंकि उन्हें वे आग की तरह दाहक मानते थे ॥ ३२ ॥
अनृतं जगाद न च कश्चिदृतमपि जजल्प नाप्रियम् ।
श्लक्ष्णमपि च न जगावहिलं हितमप्युवाच न च पैशुनाय यत् ॥ ३३ ॥
अन्वयः—कश्चित् अनृतं न जगाद अप्रियम् ऋतम् अपि च न जजल्प अहितं
श्लक्ष्णम् अपि न जगौ पैशुनाय च हितम् अपि न उवाच ॥ ३३ ॥
व्याख्या—कश्चित् = कोऽपि जनः, अनृतम् = मिथ्याभाषणम्, न = नहि, जगाद =
उवाच, अप्रियम् = अरुचिकरम्, ऋतम् = सत्यम्, अपि = अवश्यम्, च = पुनः, न =
नहि, जजल्प = अवदत्, अहितम् = हानिकारकम्, श्लक्ष्णम् = चाटुवचनम्, अपि = च, न
जगौ = न जगाद, पैशुनाय—पिशुनस्य भावः पैशुनम्, तस्मै = परोक्षनिन्दकाय, च =
पुनः, हितम् = लाभकरम्, अपि न = नहि, उवाच = जगाद ॥ ३३ ॥
हिन्दी—कोई मिथ्यावादी नहीं था, अप्रिय सत्य बोलने वाला भी नहीं था, किसी
ने प्रशंसात्मक अहितकारी बातें भी नहीं की, हितकर बातें अवश्य कहीं परन्तु चुगल-
खोरी नहीं की ॥ ३३ ॥
मनसा लुलोभ न च जातु परवसुषु गृद्धमानसः ।
कामसुखमसुखतो विमृशन् विजहार तृप्त इव तत्र सज्जनः ॥ ३४ ॥
अन्वयः -- परवसुषु गृद्धमानसः जातु मनसा , च न लुलोभ सज्जनः कामसुखम्
असुखतः विमृशन् तृप्तः इव तत्र विजहार ॥ ३४ ॥
व्याख्या—परवसुषु—परेषाम् = अन्येषाम्, वसु = धनम्, तेषु अन्यधनेषु, गृद्ध-
मानसः—गृद्धम् = वज्रतुण्ड इव प्रलुब्धः, मनः = चित्तः, यस्याऽसौ, जातु = 'अनेकार्थके-
ऽव्ययपदमिदम्, अत्र कदाचिदर्थे प्रयुक्तोऽयं शब्दः'। मनसा = चेतसा, न = नहि, लुलोभ =
लुलुभे, सज्जनः = सत्पुरुषः, कामसुखम् = वासनाजनितानन्दम्, असुखतः = आनन्द-
रहितम्मत्वा, विमृशन् = चिन्तयन्, तृप्तः = सन्तुष्टः, इव = यथा, विजहार =
व्याहरत् ॥ ३४ ॥
हिन्दी—किसी ने न तो लोभ किया और न कभी कोई दूसरों के धन को देखकर
ललचाया । काम-सुख को दुःख मानकर सज्जन लोगों ने ऐसा आचरण किया जैसे
. कामवासना से उनकी आत्मा सन्तुष्ट हो चुकी हो ॥ ३४ ॥
न परस्य कश्चिदपघातमपि च सघृणो व्यचिन्तयत् ।
मातृपितृसुतसुहृत्सदृशं स ददर्श तत्र हि परस्परं जनः ॥ ३५ ॥

६४ सौन्दरनन्दं महाकाव्यम्
अन्वयः-सघृणः परस्य कश्चित् अपघातम् अपि च न व्यचिन्तयत् हि तत्र सः
जनः परस्परं मातृपितृसुतसुहृत्सदृशं ददर्श ॥ ३५ ॥
व्याख्या-सघृणः = घृणया = कृपया, सहितः = सम्मिलितः, कृपालुः, परस्य =
अपरस्य, कश्चित् = कोऽपि, अपघातम् = हानिः, व्यचिन्तयत् = चिन्तयामास, हि =
यतः, तत्र = तस्मिन्नगरे, सः = असौ, जनः = लोकः, परस्परम् = अन्योन्यम्, मातृ-
पितृ-सुत-सुहृत्सदृशम्—माता च = जननी च, पिता च = जनकश्च, सुतश्च = पुत्रश्च,
सुहृच्च = सखा च, तेषां सदृशम् = तुल्यम्, द्वन्द्वगर्भतत्पुरुषसमासोऽत्र, ददर्श = अवलो-
कयामास ॥ ३५ ॥
हिन्दी—वहाँ के लोग दयालु थे, वे एक-दूसरे की हानि कभी सोचते ही नहीं थे,
वे आपस में एक-दूसरे को जननी, जनक, पुत्र और मित्र की तरह देखते थे ॥ ३५ ॥
नियतं भविष्यति परत्र भवदपि च भूतम्प्यथो।
कर्मफलमपि च लोकगतिर्नियतेति दर्शनमवाप साधु च ॥ ३६ ॥
अन्वयः-अथ कर्मफलं भविष्यति परत्र भवद् अपि भूतम् अपि च नियतम्
अपि च लोकगतिः नियता इति साधु दर्शनं च अवाप ॥ ३६ ॥
व्याख्या-अथ = अन्यच्च, कर्मफलम् = कृतकर्मणः परिणामम्, भविष्यति =
आगामिनि, परत्र = अन्यस्मिन् जन्मनि लोके वा, भवदपि = वर्त्तमानमपि, भूतमपि =
जातमपि च, नियतम् = निश्चितम्, भवत्येव नात्र काऽपि विप्रतिपत्तिरिति, अपि च =
अथ च, लोकगतिः = जीवगतिः, कर्मानुसारम्, नियता = निश्चितेति, साधु = सुष्ठु,
दर्शनम् = दार्शनिकज्ञानम्, अवाप = प्राप्तवान्। 'कर्मफलसिद्धान्तो भारतीयदर्शनस्यैको
महत्त्वपूर्णसिद्धान्तोऽस्ति । प्रायः सर्वदर्शनानुसारेण कर्मफलप्राप्तिरावश्यकेति । सकल-
जागतिकप्रक्रिया कर्मफले एवाधारिताऽस्ति, भूतभविष्यवर्त्तमानादिकेषु त्रिषु कालेषु
अस्यावाप्तिरावश्यकेति । कर्मफलमिदम्—सञ्चित, सञ्चीयमाण तथा प्रारब्धरूपेण
त्रिप्रकारकं भवति । कर्मफलानुसारेणैव प्राणिनः तिस्रः गतयो भवन्तिः—स्वर्गलोकस्य
प्राप्तिः, मनुष्ययोनेः प्राप्तिस्तथाऽन्यजीवादियोनेः प्राप्तिः । बौद्धग्रन्थानुलारेण पञ्चप्रकारकः
कर्मगतिर्भवति—नरक-प्रेत-तिर्यक्-मानुष-देवयोनयश्च । यत्र तत्र षष्ठोऽपि आसुरीगति-
र्भवतीत्युल्ले खो मिलति' ॥ ३६ ॥
हिन्दी—भूत, भविष्य और वर्तमान में कर्मफल नियत होता है। कर्मफल के
अनुसार ही जीवों की गति निश्चित होती है, यह सम्यक् दृष्टि उन्हें प्राप्त थी ॥ ३६ ॥
इति कर्मणा दशविधेन परमकुशलेन भूरिणा ।
भ्रंशिनि शिथिलगुणोऽपि युगे विजहार तत्र मुनिसंश्रयाज्जनः ॥३७॥
अन्वयः—भ्रंशिनि युगे शिथिलगुणः अपि जनः तत्र मुनिसंश्रयात् भूरिणा
परमकुशलेन दशविधेन कर्मणा विजहार इति ॥ ३७ ॥
व्याख्या-भ्रंशिनि = अधःपतिते, युगे = कृतादिकाले, शिथिलगुणे—शिथिलाः =
उदासीनाः, गुणाः = धर्माः यस्मात् सः, अपि = अवश्यम्, जनः = जनसामान्यः, तत्र =
तस्मिन् पुरे, मुनिसंश्रयात्—मुनेः = बुद्धस्य, संश्रयः = सम्पर्कः तस्मात्, भूरिणा =

तथागतवर्णनम् ] तृतीयः सर्गः ६५
बाहुल्येन, परमकुशलेन—परमश्चासौ कुशलस्तेन = अतिमङ्गलमयेन, दशविधेन = दश-
प्रकारेण, कर्मणा = कृत्येन (तत्र-अहिंसा-अचौर्य-काम-मिथ्याचारविरति-मृषावादविरति-
पैशुनविरति-परुषवचनविरति-प्रलापविरति-अलोभ-अव्यापाद-सम्यग्दृक्शक्तय इति
दशविधानि कर्माणीति। पूर्ववर्णितेषु सप्तश्लोकेषु अष्टानां कर्मणां वर्णनं मिलति, अव-
शिष्टयोः द्वयोः सुकर्मणोः वर्णनमत्र न मिलति। अतः डॉ० जॉन्स्टनमहोदयस्य मता-
नुसारेण ३३ एवं ३४ श्लोकयोर्मध्यस्य श्लोकौ द्वौ अप्राप्यौ स्तः । ), विजहार इति =
व्यवहारञ्चकारेति ॥ ३७ ॥
हिन्दी—इस पतित युग में भी गुणहीन जनसामान्य भी मुनि के आश्रम में रहकर
अतिमङ्गलमय दश प्रकार के सुकर्मों का आचरण किया ॥ ३७ ॥
न च तत्र कश्चिदुपपत्तिसुखमभिललाष तैर्गुणैः।
सर्वमशिवमवगम्य भवं भवसङ्क्षयाय ववृते न जन्मने ॥ ३८ ॥
अन्वयः--तत्र च तैः गुणैः कश्चित् उपपत्तिसुखं न अभिललाष सर्वं भवम्
अशिवम् अवगम्य भवसङ्क्षयाय ववृते न च जन्मने ॥ ३८ ॥
व्याख्या-तत्र = तस्मिन्नगरे, च = पुनः, तैः = पूर्वोक्तैः, गुणैः = अहिंसादिदश-
विधगुणैः, कश्चित् = कोऽपि, उपपत्तिसुखम् = जन्मसुखम्, न = नहि, अभिललाष =
ऐच्छत्, सर्वम् = सकलम्, भवम् = संसारम्, अशिवम् = अमङ्गलकरम्, अवगम्य =
बुद्ध्वा, भवसङ्क्षयाय—भवस्य = जन्मनः, सङ्क्षयः = विनाशस्तस्मै अर्थात् मुक्तिहेतवे,
ववृते = विजहार, न च जन्मने = भवायेति ॥ ३८ ॥
हिन्दी—अपने सदाचरण के कारण यहाँ किसी ने पुनर्जन्म की कामना नहीं की।
सम्पूर्ण संसार को अमङ्गलकारी समझकर यहाँ लोगों ने मुक्ति के लिए प्रयास किया
न कि पुनर्जन्म के लिए ॥ ३८ ॥
अकथङ्कथा गृहिण एव परमपरिशुद्धदृष्टयः।
स्रोतसि हि ववृतिरे बहवो रजसस्तनुत्वमपि चक्रिरे परे ॥ ३९ ॥
अन्वयः-अकथङ्कथाः गृहिणः परमपरिशुद्धदृष्टयः एव बहवः हि स्रोतसि
ववृतिरे परे रजसः तनुत्वमपि चक्रिरे ॥ ३९ ॥
व्याख्या-अकथङ्कथाः = अशेषकथाः, गृहिणः = गृहवासिनः, परमपरिशुद्धदृष्टयः
—परमपरिशुद्धः = अत्यन्तपरिशुद्धः, दृष्टयः = विचाराः येषां ते, स्रोतसि = धारायाम्,
ववृतिरे = विजहुः, परे = अपरे, रजसः = रजोगुणस्य, तनुत्वम् = क्षीणत्वम्, अपि
चकार = अकरोत् ॥ ३९ ॥
हिन्दी—गृहस्थ निःशङ्क थे और उनका विचार परम पवित्र था। बहुत सारे लोग
इस ज्ञान-धारा में प्रवाहित हुए तथा शेष जनों ने रजोगुण को भी हटा दिया ॥३९॥
ववृतेऽत्र योऽपि विषयेषु विभवसदृशेषु कश्चन।
त्यागविनयनियमाभिरतो विजहार सोऽपि न चचाल सत्पथात् ॥ ४० ॥
अन्वयः—अत्र योऽपि कश्चन विभवसदृशेषु विषयेषु ववृते सोऽपि त्यागविनय-
नियमाभिरतः विजहार सत्पथात् न चचाल ॥ ४० ॥

६६ सौन्दरनन्दं महाकाव्यम्
व्याख्या— अत्र = अस्मिन्पुरे, योऽपि = कश्चिदपि, विभवसदृशेषु = ऐश्वर्यतुल्येषु,
विषयेषु = वासनासु, ववृते = निरतोऽभवत्, सोऽपि = असावपि, त्यागविनयनियमा-
भिरतः—त्यागश्च = दानञ्च, विनयश्च = नम्रत्वञ्च, नियमश्च = सदाचारादिनियमश्च,
ते त्यागविनयनियमास्तेषु, अभिरतः = पालयत्तस्तान्, विजहार = व्याहरत्, कदापि
सत्पथात् = सन्मार्गात्, न चचाल = न व्यचलत् ॥ ४० ॥
हिन्दी—इस नगर में ऐश्वर्यशाली व्यक्ति भी विषय-भोग का परित्याग कर
दान, विनय और नियम में आसक्त हुए। ये सन्मार्ग से कभी विचलित नहीं हुए ॥४०॥
अपि च स्वतोऽपि परतोऽपि न भयमभवन्न दैवतः।
तत्र च सुसुखसुभिक्षगुणैर्जहृषुः प्रजाः कृतयुगे मनोरिव ॥ ४१ ॥
अन्वयः—तत्र स्वतोऽपि परतोऽपि दैवतोऽपि च भयं न अभवत् सुसुखसुभिक्षगुणैः
च मनोः कृतयुगे प्रजाः जहृषुः ॥ ४१ ॥
व्याख्या—तत्र = तस्मिन् आश्रमे, स्वतोऽपि = आत्मनोऽपि, परतोऽपि = अन्यतो-
ऽपि, दैवतोऽपि = भाग्यतोऽपि, च = पुनः, भयम् = त्रासम्, न = नहि, अभवत् =
बभूव । सुसुखसुभिक्षगुणैः = सुखसमृद्धिगुणैः, च = पुनः, मनोः = मनुनामकराज्ञः,
कृतयुगे = सत्ययुगे, इव = वत्, प्रजाः = जनाः, जहृषुः = प्रसन्नाः आसन् ॥ ४१ ॥
हिन्दी—उस नगर में न तो अपने-आप से डर था, न दूसरों से और न भाग्य से
ही । कृतयुग में राजा मनु की प्रजा जैसे प्रसन्न थी, उसी तरह सुख, सुभिक्ष और
सद्गुणों के कारण प्रजा खुशहाल थी ॥ ४१ ॥
इति मुदितमनामयं निरापत्कुरुरघुपूरुपुरोपमम्पुरं तत् ।
अभवदभयदैशिके महर्षौ विहरति तत्र शिवाय वीतरागे ॥ ४२ ॥
इति सौन्दरनन्दे महाकाव्ये 'तथागत वर्णनॊ' नाम तृतीयः सर्गः।
अन्वयः—तत्र अभयदैशिकैः वीतरागे महर्षौ शिवाय विहरति तत् पुरं
कुरुरघुपूरुपुरोपमं मुदितं अनामयं निरापत् अभवत् ॥ ४२ ॥
व्याख्या—तत्र = तस्मिन्पुरे, अभयदेशिकैः—अभयस्य = निर्भीकतायाः, दैशिकः =
उपदेष्टा, तस्मिन्निति, वीतरागे—वीतः = विनष्टः, रागः = विषयवासना, यस्य सः
तस्मिन्, महर्षौ = मुनौ, शिवाय = कल्याणाय, विहरति = विचरति, तत् = पूर्वोक्तम्,
पुरम् = नगरम्, कुरुरघुपूरुपुरोपमम् = कुरुरघुपूरूनगरतुल्यम्, मुदितम् = प्रसन्नम्,
अनामयम् = निरामयम्, निरापत् = आपत्तिरहितम्, अभूत् = अभवत् ॥ ४२ ॥
हिन्दी—निडरता का उपदेश देने वाले वीतराग महर्षि लोक-कल्याण के लिए
वहां सदैव विचरण करते रहते थे, फलतः कुरु, रघु और पूरु के नगरों की तरह वह
नगर रोगरहित तथा आपत्ति शून्य सदैव प्रसन्न था ॥ ४२ ॥
सौन्दरनन्द महाकाव्य में 'तथागतवर्णन' नामक तृतीय सर्ग समाप्त ।

चतुर्थः सर्गः
भार्या-याचितकम्
राजमहल को जिसने जाना जीवन का आनन्द ।
महासुन्दरी की महिमा में मोहित था वह नन्द ॥
मुनौ ब्रुवाणेऽपि तु तत्र धर्मं धर्मं प्रति ज्ञातिषु चादृतेषु ।
प्रासादसंस्थो मदनैककार्यः प्रियासहायो विजहार नन्दः ॥ १ ॥
अन्वयः-तु तत्र धर्मं प्रति ज्ञातिषु आदृतेषु मुनौ धर्मं ब्रुवाणे अपि च प्रासादसंस्थः
मदनैककार्यः प्रियासहायः नन्दः विजहार ॥ १ ॥
व्याख्या—तु = किन्तु, तत्र = पुरे, धर्मंप्रति = निःश्रेयससाधको गुणकर्मसमूहम्प्रति,
ज्ञातिषु = स्वजनेषु, आदृतेषु = सत्कृतेषु, मुनौ = ऋषौ, धर्मम् = शास्त्रविहितकर्तव्यम्,
ब्रुवाणेऽपि = वदत्यपि, च = पुनः, प्रासादसंस्थः-प्रासादे सन्तिष्ठतीति = राजभवने
स्थितः, मदनैककार्यः-मदनमेव = मन्मथमेव, एकः कार्यः = कर्म, यस्य सः, प्रिया-
सहायः-प्रिया = रमणी, सहायः = सहायिका, यस्य सः, नन्दः = गौतमानुजः,
विजहार = विहारमकरोत् ॥ १ ॥
हिन्दी—यद्यपि उस नगर में गौतम के गोत्रजों में धर्म के प्रति निष्ठा थी और
भगवान् बुद्ध धर्म का उपदेश दे रहे थे, फिर भी उनका छोटा भाई नन्द अपनी
प्रियतमा के साथ महल में विहार कर रहा था ॥ १ ॥
स चक्रवाक्येव हि चक्रवाकस्तया समेतः प्रियया प्रियार्हः ।
नाचिन्तयद्वैश्रवणं न शक्रं तत्स्थानहेतोः कुत एव धर्मः ॥ २ ॥
अन्वयः-सः चक्रवाक्या चक्रवाकः इव तया प्रियया समेतः प्रियार्हः तत्स्थानहेतोः
वैश्रवणं शक्रं च न अचिन्तयत् हि कुत एव धर्मः ? ॥ २ ॥
व्याख्या-सः = कुमारनन्दः, चक्रवाक्या = कोक्या, चक्रवाकः = द्वन्द्वचरः, इव =
यथा, तया = एतया, प्रियया = प्रियभार्यया, समेतः = सहितः ( चक्रवाकी-चक्रवाकयोः
पारस्परिक-सहवासः लोकप्रसिद्धोऽस्ति 'विनाऽपि तद्योगे तृतीया' अनेनात्र तृतीया
विभक्तिः ), प्रियार्हः = निजप्रियानुरूपः, नन्दरूपगुणसम्पदादिभिः सर्वथा निजप्रियायोग्यः
आसीत् । तत्स्थानहेतोः = प्रियोपस्थितिकारणात्, वैश्रवणम्-विश्रवणस्य अपत्यं पुमान्
वैश्रवणस्तम् = कुबेरम्, शक्रम् = देवराजम् इन्द्रम्, च=पुनः, न=नहि, अचिन्तयत् =
चिन्तयामास, हि = यतः, कुतः = कस्मात्, एव = हि, धर्मः = सदाचरणम् इति ॥२॥
हिन्दी—चकवा-चकई की तरह अपनी प्रिय पत्नी के साथ नन्द ने जो उसके
अनुरूप पति था-इन्द्र और कुबेर की चिन्ता नहीं की, तो फिर सदाचरण की बात
ही क्या ? ॥ २ ॥

६८ सोन्दरनंदं महाकाव्यम्
लक्ष्म्या च रूपेण च सुन्दरीति स्तम्भेन गर्वेण च मानिनीति ।
दीप्त्या च मानेन च भामिनीति यातो बभाषे त्रिविधेन नाम्ना ॥ ३ ॥
अन्वयः--लक्ष्म्या च रूपेण च सुन्दरी इति स्तम्भेन गर्वेण च मानिनी इति दीप्त्या
च मानेन च भामिनी इति त्रिविधेन नाम्ना वभाषे यातः ॥ ३ ॥
व्याख्या लक्ष्म्या = श्रिया, च = पुनः, रूपेण = आकृत्या, च 'सुन्दरी' इति,
स्तम्भेन = प्रतिबन्धेन, च = पुनः, गर्वेण = मानेन, च 'मानिनी' इति, दीप्त्या = कान्त्या,
च, मानेन = दर्पेण, च = पुनः 'भामिनी' इति, त्रिविधेन = त्रिप्रकारेण, नाम्ना =
आख्यया, वभाषे = कथयामास, यातः ॥ ३ ॥
हिन्दी--कान्ति और रूप के कारण सुन्दरी, गर्व और मान के कारण मानिनी,
कान्ति और दर्प के कारण 'भामिनी' इस प्रकार वह तीन नाम से पुकारी जाती
थी ॥ ३ ॥
सा हासहंसा नयनद्विरेफा पीनस्तनात्युन्नतपद्मकोशा ।
भूयो वभासे स्वकुलोदितेन स्त्रीपद्मिनी नन्ददिवाकरेण ॥ ४ ॥
अन्वयः - हासहंसा नयनद्विरेफा पीनस्तनात्युन्नतपद्मकोशा सा स्त्रीपद्मिनी
स्वकुलोदितेन नन्ददिवाकरेण भूयः वभासे ॥ ४ ॥
व्याख्या-- हासहंसा - हासः = स्मितः, एव हंसा = मराला, यस्याः सा = रूपसी,
नयनद्विरेफा - नयने = लोचने, एव द्विरेफौ = भ्रमरौ यस्याः सा, पीनस्तनात्युन्नतपद्म-
कोशा - पीनौ = स्थूलौ, यौ स्तनौ = कुचौ, तौ एव उन्नतौ = उद्गतौ, पद्मकोशौ -
कमलमुकुले, यस्याः सा = नन्दपत्नी, स्त्रीपद्मिनी = नारीरूपी पद्मिनी, स्वकुलोदितेन =
सूर्यवंशोदितेन, नन्ददिवाकरेण = नन्दरूपरविना, भूयः = अधिकम्, बभासे = शोभया-
मास ।
हासहंसा-नयनद्विरेफा-पीनस्तनात्युन्नतपद्मकोशाः इत्यादि पदेषु रूपकाऽलङ्कारः ।
नन्दपत्न्याः हासे हंस इव धवलता, नयने भ्रमर इव कालिमा तथा चञ्चलता, तथा
तस्याः उन्नत-उरोजे पद्मकोशस्य तुलनाऽऽसीत् । अतएव तस्याः हासे, नयने, स्तने
च हंस-भ्रमर-पद्मकोशादीनामारोपं कृत्वा तां सरोवर इव मन्यते, सहैव सा पद्मिनी-
नायिकाऽस्ति इत्यपि ध्वन्यते ॥ ४ ॥
हिन्दी- मुस्कान रूपी हंस वाली, नयन रूपी भौंरे वाली, स्थूल स्तनरूपी
पद्मकोशंवाली वह स्त्रीरूपी पद्मिनी अपने कुल में उदित सूर्य की तरह नन्द को
पाकर अत्यन्त भासित हुई ॥ ४ ॥
रूपेण चात्यन्तमनोहरेण रूपानुरूपेण च चेष्टितेन ।
मनुष्यलोके हि तदा बभूव सा सुन्दरी स्त्रीषु नरेषु नन्दः ॥ ५ ॥
अन्वयः - अत्यन्तमनोहरेण च रूपेण रूपानुरूपेण च चेष्टितेन मनुष्यलोके हि
तदा स्त्रीषु सा सुन्दरी नरेषु च नन्दः बभूव ॥ ५ ॥

भार्या-याचितकम् ] चतुर्थः सर्गः ६९
व्याख्या—अत्यन्तमनोहरेण = अत्यधिकसुन्दरेण, च = पुनः, रूपेण = आकृत्या,
रूपानुरूपेण—रूपस्य = सौन्दर्यस्य, अनुरूपम् = उपयुक्तम्, तेन = रूपतुल्येन, च =
पुनः, चेष्टितेन = कायिकव्यापारेण, मनुष्यलोके = संसारे, हि = इति निश्चयेन, तदा =
तस्मिन् काले, स्त्रीपु = नारीषु, सा = पूर्वोक्ता, सुन्दरी = नन्दपत्नी, नरेषु = पुरुषेषु,
च = पुनः, नन्दः = गौतमानुजः, बभूव = अभवत् ॥ ५ ॥
हिन्दी—अपने रूप और तदनुसार आचरण के कारण राजा नन्द और उनकी
पत्नी सुन्दरी संसार के पुरुष और नारियों के बीच अनुपम थे ॥ ५ ॥
सा देवता नन्दनचारिणीव कुलस्य नन्दीजननश्च नन्दः ।
अतीत्य मर्त्याननुपेत्य देवान् सृष्टावभूतामिव भूतधात्रा ॥ ६ ॥
अन्वयः—नन्दनचारिणी देवता इव सा कुलस्य नन्दीजनः च नन्दः भूतधात्रा
मर्त्यान् अतीत्य देवान् उपेत्य इव सृष्टौ अभूताम् ॥ ६ ॥
व्याख्या—नन्दनचारिणी—नन्दने = इन्द्रवने, चरितुम् = विचरितुम्, शीलम् =
चरित्रम्, अस्याः इति नन्दनचारिणी = शक्रोद्यानविहारिणी, देवता इव = देवतुल्या,
सा = सुन्दरी, कुलस्य = वंशोद्भवस्य, च = पुनः, नन्दीजनः—नन्दिनः = आनन्दाः,
जनाः = लोकाः, येन सः = कुलरञ्जकश्च, नन्दः = नृपनन्दः, भूतधात्रा = ब्रह्मणा,
मर्त्यान् = मानवान्, अतीत्य = अतिक्रम्य, देवान् = सुरान्, उपेत्य = अधरीकृत्य, इव
= यथा, सृष्टौ = समस्तसंसारे, अभूताम् = बभूवतुः । सुन्दरीं देवतातुल्यकथनेनाऽत्रो-
पमाऽलङ्कारः । देवमानवयॉर्मध्ये उभयोः संरचनायाः सम्भावना कृताऽस्ति तेनात्रो-
त्प्रेक्षाऽलङ्कारोऽप्यस्ति ॥ ६ ॥
हिन्दी—नन्दनवन-विहारिणी देवी की तरह सुन्दरी को तथा वंशजों को प्रसन्न
करने वाले राजा नन्द की मानो विधि ने मनुष्यों के ऊपर तथा देवताओं के नीचे
रचना की है ॥ ६ ॥
तां सुन्दरीं चेन्न लभेत नन्दः सा वा निषेवेत न तं नतभ्रूः ।
द्वन्द्वं ध्रुवं तद्विकलं न शोभेतान्योन्यहीनाविव रात्रिचन्द्रौ ॥ ७ ॥
अन्वयः—नन्दः तां सुन्दरीं चेत् न लभेत वा सा नतभ्रूः तं न निषेवेत ध्रुवं विकलं
तद् द्वन्द्वम् अन्योन्यहीनौ रात्रिचन्द्रौ इव न शोभेत ॥ ७ ॥
व्याख्या—नन्दः = गौतमानुजः, ताम् = पूर्वोक्ताम्, सुन्दरीम् = स्वभार्याम्, चेत् =
यदि, न = नहि, लभेत = प्राप्नुयात्, वा = अथवा, सा = नन्दपत्नी, नतभ्रूः—नतौ =
आनतौ, भ्रुवौ = भ्रूलते, यस्याः सा, तम्=नन्दम्, न = नहि, निषेवेत = प्राप्तं करोति,
ध्रुवम् = निश्चयेन, विकलम् = अर्धांशहीनत्वेन व्यथितम्, तत् = दम्पती, द्वन्द्वम् =
युगलम्, अन्योन्यहीनौ = परस्परविहीनौ, रात्रिचन्द्रौ—रात्रिश्च = निशा च, चन्द्रश्च =
निशाकरश्च, रात्रिचन्द्रौ = निशानिशाकरौ, इव = यथा, न = नहि, शोभेत = राजते ।
अत्राप्युपमाऽलङ्कारोऽस्ति ॥ ७ ॥

७० सौन्दरनन्दं महाकाव्यम्
हिन्दी—यदि नन्द उस सुन्दरी को नहीं पाता अथवा वह टेढ़ी भौंहों वाली सुन्दरी
नन्द को नहीं पाती तो निश्चय ही वे एक-दूसरे के अभाव में दुःखी दम्पति वैसे ही
नहीं शोभते, जैसे एक-दूसरे के अभाव में रात और चन्द्रमा ॥ ७ ॥
कन्दर्परत्योरिव लक्ष्यभूतं प्रमोदनन्द्वोरिव नीडभूतम् ।
प्रहर्षतुष्ट्योरिव पात्रभूतं द्वन्द्वं सहारंस्त मदान्धभूतम् ॥ ८ ॥
अन्वयः—कन्दर्परत्योः लक्ष्यभूतम् इव प्रमोदानन्द्वोः नीडभूतम् इव प्रहर्षतुष्टयोः
पात्रभूतम् इव मदान्धभूतम् द्वन्द्वं सह अरंस्त ॥ ८ ॥
व्याख्या—कन्दर्पश्च = मदनश्च, रतिश्च = मदनपत्नी च तयोः, लक्ष्यभूतम् =
उद्देश्यभूतम्, इव = यथा, प्रमोदानन्द्वोः—प्रमोदश्च = हर्षश्च, नन्दश्च = मोदश्च तयोः,
नीडभूतम् = आश्रयभूतम्, इव = यथा, प्रहर्षतुष्टयोः—प्रहर्षश्च = आनन्दश्च, तुष्टिश्च =
आत्मतोषश्च तयोः, पात्रभूतम् = आश्रयभूतम्, द्वन्द्वम् = युगलम्, इव = यथा, मदान्ध-
भूतम् = कामासक्तो भूत्वा, मदेन अन्धं भूतम् इति, अरंस्त = रमणं कृतवान् । प्रस्तुत-
श्लोके नन्ददम्पतिपदयोः लक्ष्य-नीड-पात्राणाम् सम्भावना कृताऽस्ति, तेनाऽत्रोत्प्रेक्षा-
ऽलङ्कारोऽस्ति ॥ ८ ॥
हिन्दी—काम और रति का लक्ष्य बनकर, प्रसन्नता और आनन्द की मानो
निवासभूमि बनकर तथा हर्ष और आत्मतोष का पात्र बनकर उस कामान्ध दम्पती
ने रमण किया ॥ ८ ॥
परस्परोद्वीक्षणतत्पराक्षं परस्परव्याहृतसक्तचित्तम् ।
परस्पराश्लेषहृताङ्गरागं परस्परं तन्मिथुनं जहार ॥ ९ ॥
अन्वयः—परस्परोद्वीक्षणतत्पराक्षं परस्परव्याहृतसक्तचित्तं परस्पराश्लेषहृताङ्गरागं
तन्मिथुनं परस्परं जहार ॥ ९ ॥
व्याख्या—परस्परम् = अन्योन्यम्, उद्वीक्षणे = अवलोकने, तत्परे = निरते, अक्षिणी
= नेत्रे, यस्य तत् = परस्परावलोकननिरताक्षम्, परस्परव्याहृतसक्तचित्तम्—पर-
स्परम् = इतरेतरम्, व्याहृते = वार्त्तालापे, सक्तम् = व्यस्तम्, चित्तम् = मनः, यस्य
तत् = अन्योन्यजल्पने व्यस्तहृदयम्, परस्पराश्लेषहृताङ्गरागम्—परस्परम् = अन्योन्यम्,
आश्लेषेण = आलिङ्गनेन, हृतः = दूरीकृतः, अङ्गरागः = गात्ररञ्जनम्, यस्य तत्, तन्मि-
थुनम् = तद्द्वन्द्वम्, परस्परम् = मिथः, जहार = अहार्षीत् ॥ ९ ॥
हिन्दी—उन दोनों की आँखें एक-दूसरे को देखने में लीन थी, उनके दिल एक-
दूसरे से बातें करके अघाते नहीं थे, परस्पर आलिङ्गन करने से उन दोनों के अङ्गराग
मिट गए थे—इस तरह वे पति-पत्नी एक-दूसरे में खोये हुए थे ॥ ९ ॥
भावानुरक्तौ गिरिनिर्झरस्थौ तौ किन्नरीकिम्पुरुषाविवोभौ ।
चिक्रीडतुश्चाभिविरेजतुश्च रूपश्रियान्योन्यमिवाक्षिपन्तौ ॥ १० ॥
अन्वयः—भावानुरक्तौ गिरिनिर्झरस्थौ च तौ उभौ किन्नरीकिम्पुरुषौ इव
चिक्रीडतुः, रूपश्रिया अन्योन्यम् आक्षिपन्तौ इव च अभिविरेजतुः ॥ १० ॥

व्याख्या—भावानुरक्तौ—भावैः = प्रणयैः, अनुरक्तौ = आसक्तौ, गिरिनिर्झरस्थौ—
गिरौ=पर्वते, यः निर्झरः=प्रपातस्तस्मिन् तिष्ठति = निवसति तौ, च=पुनः, तौ =
दम्पती, उभौ = द्वौ, किन्नरी-किम्पुरुषौ = गन्धर्वजातिविशेषौ, इव=यथा, अक्रीडतुः
=अक्रीडताम्, रूपश्रिया=सौन्दर्यच्छविविभवेन, अन्योन्यम् = परस्परम्, आक्षिपन्तौ =
अनुकर्षन्तौ, इव = यथा, च=पुनः, अभिविरेजतुः = शुशुभाते ॥ १० ॥
हिन्दी—शैल-शिखर पर झरने में क्रीड़ारत यक्ष-यक्षिणी की तरह वे दोनों प्रेम-
विह्वल होकर अपनी सौन्दर्य-छवि से एक-दूसरे को चुनौती देते हुए सुशोभित
हुए ॥ १० ॥
अन्योन्यसंरागविवर्धनेन तद्द्वन्द्वमन्योन्यमरीरमच्च ।
क्लमान्तरेऽन्योन्यविनोदनेन सलीलमन्योन्यममीमदच्च ॥ ११ ॥
अन्वयः—तद्द्वन्द्वम् अन्योन्यरागविवर्धनेन अन्योन्यम् अरीरमत् क्लमान्तरे च
अन्योन्यविनोदनेन सलीलम् अन्योन्यम् अमीमदत् च ॥ ११ ॥
व्याख्या—तद्द्वन्द्वम्=तद्दम्पती, अन्योन्यरागविवर्धनेन — अन्योन्यम् = परस्परम्,
रागस्य = प्रेम्णः, विवर्धनेन = उत्कर्षेण, तेन = मिथोऽनुरागसंवर्धनेन, अन्योन्यम् =
इतरेतरम्, अरीरमत् = रमयामास, क्लमान्तरे=श्रान्तेऽनन्तरम्, च=पुनः, अन्योन्य-
विनोदेन = पारस्परिकमनोविनोदेन, सलीलम् — लीलया सहितम् = लीलापूर्वकम्,
अन्योन्यम् = परस्परम्, अमीमदत् = प्रमत्तमकरोत् ॥ ११ ॥
हिन्दी—नन्द-दम्पती ने परस्पर प्रेम-संवर्धन के कारण जमकर एक-दूसरे का उप-
भोग किया। थक जाने पर मनोविनोद के लिए लीलापूर्वक एक-दूसरे को सम्मोहित
किया ॥ ११ ॥
विभूषयामास ततः प्रियां स सिषेविषुस्तां न मृजावहार्यम् ।
स्वेनैव रूपेण विभूषिता हि विभूषणानामपि भूषणं सा ॥ १२ ॥
अन्वयः—ततः सः सिषेविषुः न मृजावहार्यं तां प्रियां विभूषयामास, हि स्वेनैव
रूपेण विभूषिता सा विभूषणानाम् अपि भूषणम् ॥ १२ ॥
व्याख्या—ततः = तत्पश्चात्, सः = नन्दः, सिषेविषुः = सेवितुमिच्छुः ( सेव् +
सन् + उ; सः इत्यस्य विशेषणम् ), न=नहि, मृजावहार्यम् — मृजां वहतीति मृजावह-
स्तदर्थम् = विभूषितार्थम्, ताम् = सुन्दरीम्, प्रियाम् = पत्नीम्, विभूषयामास = विभू-
षितः कृतवान्, हि = यतः, स्वेनैव = स्वकीयेनैव, रूपेण = सौन्दर्यशक्त्या, विभूषिता=
अलङ्कृता, सा = सुन्दरी, विभूषणानामपि = अलङ्करणानामपि, भूषणम् =
अलङ्करणम् ॥ १२ ॥
हिन्दी—इसके बाद नन्द ने उस सुन्दरी की सेवा करने की इच्छा से न कि उसे
अलङ्कृत करने की इच्छा से विभूषित किया, क्योंकि उस सुन्दरी को किसी भी जेवर
की आवश्यकता नहीं थी, वह तो स्वयं आभूषणों का आभूषण थी ॥ १२ ॥

७२ सौन्दरनन्दं महाकाव्यम्
दत्वाथ सा दर्पणमस्य हस्ते ममाग्रतो धारय तावदेनम् ।
विशेषकं यावदहं करोमीत्युवाच कान्तं स च तं बभार ॥ १३ ॥
अन्वयः -- अथ अस्य हस्ते दर्पणं दत्वा मम अग्रतः एनं तावत् धारय यावत् अहं
विशेषकं करोमि इति सा कान्तम् उवाच स च तं बभार ॥ १३ ॥
व्याख्या - अथ = ततः, अस्य = नन्दस्य, हस्ते = करे, दर्पणम् = प्रतिबिम्बम्,
दत्वा = प्रदाय, मम = मदीया सुन्दर्याः, अग्रतः = अभिमुखम्, एनम् = दर्पणम्, तावत् =
तावत्कालपर्यन्तम्, तावदित्यवधारणे, धारय = धारणं कुरु, यावत् = यावत्काल-
पर्यन्तम्, अहम् = सुन्दरी, -विशेषकम् = अङ्गरागम्, करोमि = सम्पादयामि, इति =
एवम्, सा = नन्दभार्या, उवाच = अवदत्, कान्तम् = निजपति नन्दम्, सः = पूर्वोक्तः,
च = पुनः, तम् = दर्पणम्, बभार = दधार ॥ १३॥
हिन्दी-तब अपने प्रिय के हाथों में ऐनक थमाकर उसने कहा-इसे आप तब
तक पकड़े रहिए, जब तक मैं अपना अङ्गराग न कर लूं-नन्द ने उस ऐनक को
अपने हाथों में थाम लिया ॥ १३ ॥
भर्तुस्ततः श्मश्रु निरीक्षमाणा विशेषकं सापि चकार तादृक् ।
निःश्वासवातेन च दर्पणस्य चिकित्सयित्वा निजघान नन्दः ॥ १४ ॥
अन्वयः - ततः भर्तुः श्मश्रु निरीक्षमाणा साऽपि तादृग् विशेषकम् चकार, नन्दः
चिकित्सयित्वा निःश्वासवातेन च दर्पणस्य निजघान ॥ १४ ॥
व्याख्या - ततः = तत्पश्चात्, भर्तुः = पत्युः, श्मश्रु = ओष्ठलोम, निरीक्षमाणा =
अवलोकयन्ती, साऽपि = नन्दभार्याऽपि, तादृक् = तथैव, विशेषकम् - विशेषम् = अङ्ग-
रागादिकम्, करोतीति विशेषकम्, चकार = कृतवान्, नन्दः = गौतमानुजः, चिकित्स्-
यित्वा = ज्ञात्वा, निःश्वासवातेन = उच्छ्वासपवनेन, च = पुनः, दर्पणस्य = मुकुरस्य,
निजघान = मलिनमकरोत् ॥ १४ ॥
हिन्दी-तब वह सुन्दरी अपने पति की मूँछ को देखती हुई, उसी तरह की मूँछें
बना ली, यह देखकर नन्द ने अपनी गहरी साँसों से दर्पण को मलिन कर दिया ॥१४॥
सा तेन चेष्टाललितेन भर्तुः शाठयेन चान्तर्मनसा जहास ।
भवेच्च रुष्टा किल नाम तस्मै ललाटजिह्मां भ्रुकुटिं चकार ॥ १५ ॥
अन्वयः - सा भर्तुः तेन शाठयेन चेष्टाललितेन च अन्तर्मनसा जहास किल नाम
रुष्टा च भवेत् तस्मै ललाटजिह्मां भ्रुकुटिं चकार ॥ १५ ॥
व्याख्या - सा = नन्दपत्नी, भर्तुः = पत्युः, तेन = पूर्वोक्तप्रकारेण, शाठयेन -
शठस्य = धूर्तस्य, भावः = सत्ता, तेन = प्रतारणेन, चेष्टाललितेन - चेष्टया = लीलया,
ललितम् = सुन्दरम्, तेन = लीलामधुरेण, च = पुनः, अन्तर्मनसा = अन्तहृदयेन,
जहास = अट्टहासमकरोत्, किल नाम = इत्यव्ययपदम्, रुष्टा = क्रुद्धा, च = पुनः,
भवेत् = स्यात्, तस्मै = नन्दाय, ललाटजिह्माम् - ललाटेन = भालेन, जिह्माम् =
कुटिलाम्, ताम्, भ्रुकुटिम् = भ्रुवम्, चकार = अकरोत् ॥ १५ ॥

भार्या-याचितकम् ] चतुर्थः सर्गः ७३
हिन्दी—तब वह सुन्दरी अपने पति की इस ललित चेष्टा और धूर्तता को देख
कर मन ही मन हँसी, परन्तु ऊपर से भौंहें टेढ़ी कर क्रुद्ध होने का भाव प्रदर्शन किया ।
चिक्षेप कर्णोत्पलमस्य चांसे करेण सव्येन मदालसेन ।
पत्राङ्गुलिं चार्धनिमीलिताक्षे वक्त्रेऽस्य तामेव विनिर्दुधाव ॥ १६ ॥
अन्वयः—मदालसेनं सव्येन करेण अस्य अंसे कर्णोत्पलं चिक्षेप अस्य च अर्द्ध-
निमीलिताक्षे वक्त्रे तामेव पत्राङ्गुलिं विनिर्दुधान ॥ १६ ॥
व्याख्या—मदालसेन = कामजनितशैथिल्येन, सव्येन = दक्षिणेतरेण, करेण =
हस्तेन, अस्य = नृपस्य, च = पुनः, अंसे = स्कन्धे, कर्णोत्पलम् = कर्णस्य = श्रोत्रस्य,
उत्पलम् = नीलकमलम्, चिक्षेप = प्राक्षिपत्, अस्य च = नृपस्य च, अर्धनिमीलिताक्षे-
अर्धम् = अर्द्धांशम्, निमीलिते = उन्मीलिते, अक्षिणी = नेत्रे, नयने, यस्य तस्मिन्,
मुखे = वक्त्रे, तामेव = पूर्वोक्तामेव, पत्राङ्गुलिम् = शरीराङ्गरागम्, विनिर्दुधाव =
निश्चिक्षेप ॥ १६ ॥
हिन्दी—मदन-मद से शिथिल बने अपने बाँयें हाथ से नन्द के कन्धे पर उस
सुन्दरी ने अपने कान में लगे नीले कमल के बने आभूषण को उतार कर फेंका, फिर
अधखुली आँखों वाले उसके सुन्दर मुख पर अपना अङ्गराग लेप दिया ॥ १६ ॥
ततश्चलन्नूपुरयोक्त्रिताभ्यां नखप्रभोद्भासितराङ्गुलिभ्याम् ।
पद्भ्यां प्रियाया नलिनोपमाभ्यां मूर्ध्ना भयान्नाम ननाम नन्दः ॥ १७ ॥
अन्वयः—ततः नन्दः भयात् प्रियायाः चलन्नूपुरयोक्त्रिताभ्यां नखप्रभोद्भासित-
राङ्गुलिभ्यां नलिनोपमाभ्यां पद्भ्यां मूर्ध्ना ननाम नाम ॥ १७ ॥
व्याख्या—ततः = तत्पश्चात्, नन्दः = गौतमानुजः, भयात् = त्रासात्, प्रियायाः=
प्रियतमायाः, चलन्नूपुरयोक्त्रिताम्—चलन्तौ = वेपन्तौ, यौ नूपुरौ = पादकटकौ,
ताभ्यां योक्त्रितौ = नियन्त्रितौ, ताभ्याम्, नखप्रभोद्भासितराङ्गुलिभ्याम्—नखानां =
नखराणाम्, प्रभा = कान्तिस्तया उद्भासितराः = दीप्तितराः, अङ्गुल्योः=करशाखयोः,
ययोः ताभ्याम्, नलिनोपमाभ्याम्—नलिनम् = कमलम्, उपमा = तुलना, यस्य
ताभ्याम्, पद्भ्याम् = चरणाभ्याम्, मूर्ध्ना = शिरसा, ननाम नाम = निश्चयेन नमश्च-
कार। अत्राप्युपमाऽलङ्कारः ॥ १७ ॥
हिन्दी—इसके बाद डर कर नन्द ने प्रियतमा के पाँवों को प्रणाम किया, उसके
पैर में चञ्चल पायल थे, नाखूनों की कान्ति से अङ्गुलियां प्रदीप्त थी और वे पैर
कमल की तरह सुन्दर और कोमल थे ॥ १७ ॥
स मुक्तपुष्पोन्मिषितेन मूर्ध्ना ततः प्रियायाः प्रियकृद् बभासे ।
सुवर्णवेद्यामनिलावभग्नः पुष्पातिभारादिव नागवृक्षः ॥ १८ ॥
अन्वयः—ततः मुक्तपुष्पोन्मिषितेन मूर्ध्ना प्रियायाः प्रियकृत् सः पुष्पातिभारात्
सुवर्णवेद्याम् अनिलावभग्नः नागवृक्षः इव बभासे ॥ १८ ॥
व्याख्या—ततः = तदनन्तरम्, मुक्तपुष्पोन्मिषितेन—मुक्तैः = विकसितैः, पुष्पैः=