सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)

तथागतवर्णनम् ] तृतीयः सर्गः ६५
बाहुल्येन, परमकुशलेन—परमश्चासौ कुशलस्तेन = अतिमङ्गलमयेन, दशविधेन = दश-
प्रकारेण, कर्मणा = कृत्येन (तत्र-अहिंसा-अचौर्य-काम-मिथ्याचारविरति-मृषावादविरति-
पैशुनविरति-परुषवचनविरति-प्रलापविरति-अलोभ-अव्यापाद-सम्यग्दृक्शक्तय इति
दशविधानि कर्माणीति। पूर्ववर्णितेषु सप्तश्लोकेषु अष्टानां कर्मणां वर्णनं मिलति, अव-
शिष्टयोः द्वयोः सुकर्मणोः वर्णनमत्र न मिलति। अतः डॉ० जॉन्स्टनमहोदयस्य मता-
नुसारेण ३३ एवं ३४ श्लोकयोर्मध्यस्य श्लोकौ द्वौ अप्राप्यौ स्तः । ), विजहार इति =
व्यवहारञ्चकारेति ॥ ३७ ॥
हिन्दी—इस पतित युग में भी गुणहीन जनसामान्य भी मुनि के आश्रम में रहकर
अतिमङ्गलमय दश प्रकार के सुकर्मों का आचरण किया ॥ ३७ ॥
न च तत्र कश्चिदुपपत्तिसुखमभिललाष तैर्गुणैः।
सर्वमशिवमवगम्य भवं भवसङ्क्षयाय ववृते न जन्मने ॥ ३८ ॥
अन्वयः--तत्र च तैः गुणैः कश्चित् उपपत्तिसुखं न अभिललाष सर्वं भवम्
अशिवम् अवगम्य भवसङ्क्षयाय ववृते न च जन्मने ॥ ३८ ॥
व्याख्या-तत्र = तस्मिन्नगरे, च = पुनः, तैः = पूर्वोक्तैः, गुणैः = अहिंसादिदश-
विधगुणैः, कश्चित् = कोऽपि, उपपत्तिसुखम् = जन्मसुखम्, न = नहि, अभिललाष =
ऐच्छत्, सर्वम् = सकलम्, भवम् = संसारम्, अशिवम् = अमङ्गलकरम्, अवगम्य =
बुद्ध्वा, भवसङ्क्षयाय—भवस्य = जन्मनः, सङ्क्षयः = विनाशस्तस्मै अर्थात् मुक्तिहेतवे,
ववृते = विजहार, न च जन्मने = भवायेति ॥ ३८ ॥
हिन्दी—अपने सदाचरण के कारण यहाँ किसी ने पुनर्जन्म की कामना नहीं की।
सम्पूर्ण संसार को अमङ्गलकारी समझकर यहाँ लोगों ने मुक्ति के लिए प्रयास किया
न कि पुनर्जन्म के लिए ॥ ३८ ॥
अकथङ्कथा गृहिण एव परमपरिशुद्धदृष्टयः।
स्रोतसि हि ववृतिरे बहवो रजसस्तनुत्वमपि चक्रिरे परे ॥ ३९ ॥
अन्वयः-अकथङ्कथाः गृहिणः परमपरिशुद्धदृष्टयः एव बहवः हि स्रोतसि
ववृतिरे परे रजसः तनुत्वमपि चक्रिरे ॥ ३९ ॥
व्याख्या-अकथङ्कथाः = अशेषकथाः, गृहिणः = गृहवासिनः, परमपरिशुद्धदृष्टयः
—परमपरिशुद्धः = अत्यन्तपरिशुद्धः, दृष्टयः = विचाराः येषां ते, स्रोतसि = धारायाम्,
ववृतिरे = विजहुः, परे = अपरे, रजसः = रजोगुणस्य, तनुत्वम् = क्षीणत्वम्, अपि
चकार = अकरोत् ॥ ३९ ॥
हिन्दी—गृहस्थ निःशङ्क थे और उनका विचार परम पवित्र था। बहुत सारे लोग
इस ज्ञान-धारा में प्रवाहित हुए तथा शेष जनों ने रजोगुण को भी हटा दिया ॥३९॥
ववृतेऽत्र योऽपि विषयेषु विभवसदृशेषु कश्चन।
त्यागविनयनियमाभिरतो विजहार सोऽपि न चचाल सत्पथात् ॥ ४० ॥
अन्वयः—अत्र योऽपि कश्चन विभवसदृशेषु विषयेषु ववृते सोऽपि त्यागविनय-
नियमाभिरतः विजहार सत्पथात् न चचाल ॥ ४० ॥