सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)

५६ सौन्दरनन्दं महाकाव्यम्
व्याख्या—ऋषिः = मुनिः, त्रिपरिवर्त्तम्—त्र्यवस्थापरिवर्त्ताः यस्मिन् तत् त्रिपरि-
स्थितिम्, द्वादशनियतविकल्पम्—द्वादश = एतत्सङ्ख्यकाः, नियताः = निश्चिताः,
विकल्पाः = विभागाः यस्मिन्, अतुलम्—न विद्यते तुला यस्य तत्=अनुपमम्, अनिवर्त्यम्
=निवर्त्तनशीलतारहितम्, उत्तमम् = उत्कृष्टम्, च = पुनः, अभिधाय = कथयित्वा,
आदितः=प्रथमतः, कौण्डिनसगोत्रम् = कौण्डिन्यम्, विनिनाय = अनुनीतं चकार ॥१३॥
हिन्दी—इसकी तीन अवस्थाएँ और बारह निश्चित भेद हैं। यह अतुलनीय है,
निर्विवाद है और उत्तम है। इस प्रकार समझाकर उस ऋषि ने सर्वप्रथम कौण्डिन्य
को अपना शिष्य बनाया ॥ १३ ॥
स हि दोषसागरमगाधमुपधिजलमाधिजन्तुकम् ।
क्रोधमदभयतरङ्गचलं प्रततार लोकमपि च व्यतारयत् ॥ १४ ॥
अन्वयः—सः हि उपधिजलम् आधिजन्तुकं क्रोधमदभयतरङ्गचलम् अगाधं
दोषसागरं प्रततार लोकम् अपि च व्यतारयत् ॥ १४ ॥
व्याख्या—सः = गौतमः, हि = इति निश्चयेन, उपधिजलम्—उपधिः = माया,
जलम् = सलिलम्, यस्य तत्, आधिजन्तुकम्—आधयः = मानसिककष्टानि, एव यस्य
जन्तवः = जन्तवः, यस्मिन् सः तम्, (ब० व्री०), क्रोधमदभयतरङ्गचलम्—क्रोधश्च=
कोपश्च, मदश्च = दर्पश्च, भयञ्च = भीतिश्च, क्रोधमदभयास्ते एव तरङ्गाः = भङ्गास्तै-
श्चलम् = चञ्चलम्, अगाधम् = अपारम्, दोषसागरम्—दोषाणाम्—दुर्गुणानां, सागरः=
समुद्रस्तम्, प्रततार = प्रातरत्, लोकम् = जनम्, अपि = चेत्, च = पुनः, व्यतारयत् =
तारितः ॥ १४ ॥
हिन्दी—उन्होंने छल-कपट रूपी जलवाले, मानसिक व्याधि रूप जन्तुवाले तथा
क्रोध, मद और भय रूपी तरङ्गों से चंचल, अथाह दुर्गुण सागर को स्वयं तो पार
किया ही दूसरों को भी पार कराया ॥ १४ ॥
स विनीय काशिषु गयासु बहुजनमथो गिरिव्रजे ।
पित्र्यमपि परमकारुणिको नगरं ययावनुजिघृक्षया तदा ॥ १५ ॥
अन्वयः—सः काशिषु गयासु गिरिव्रजे बहुजनं विनीय अथ तदा परं कारुणिकः
अनुजिघृक्षया पित्र्यम् अपि नगरं ययौ ॥ १५ ॥
व्याख्या—सः = मुनिः, काशिषु = वाराणसीसु, गयासु = एतदाख्यनगरेषु, गिरि-
व्रजे = राजगृहे च, बहुजनान् = लोकान्, विनीय = दीक्षितं कृत्वा, अथ = तदा, परम-
श्चासौ कारुणिक इति परमकारुणिकः = अत्यन्तदयालुः, अनुजिघृक्षया = अनुग्रही-
तुमिच्छया, पित्र्यम्—पितुः = जनकस्य, इदम् = सम्बन्धिनम् इति पित्र्यम् ( पितृ +
यत्, रीडादेशः), अपि = एव, नगरम् = पुरम्, ययौ = जगाम ॥ १५ ॥
हिन्दी—परमकारुणिक वे मुनि गौतम गया, राजगृह तथा काशी में बहुत सारे
लोगों को दीक्षित कर पितृनगर को भी अनुगृहीत करने की इच्छा से वहाँ भी
गये ॥ १५ ॥