सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)

६० सौन्दरनन्दं महाकाव्यम्
अन्वयः—सः युगपत् ज्वलनवत् ज्वलन् च मेघवत् जलम् अवसृजन् तप्तकनकसदृश-
प्रभया सन्ध्यया प्रदीप्तः घन इव बभौ ॥ २४ ॥
व्याख्या—सः = गौतमबुद्धः, युगपत् = सहैव, ज्वलनवत् = वह्निरिव, ज्वलन् =
प्रज्वलन्, च = पुनः, मेघवत् = जलधर इव, जलम् = पानीयम्, अवसृजन् = निमुञ्चन्,
तप्तकनकसदृशप्रभया—तप्तकनकस्य = ज्वलितसुवर्णस्य, सदृशी = समरूपा, या प्रभा
= कान्तिस्तया, सन्ध्यया = सायंकालिकया, प्रदीप्तः = प्रज्वलितः, घनः = मेघः, इव =
तुल्यः, बभौ = शुशुभे । अस्य श्लोकस्य पूर्वार्द्धे उपमाऽलङ्कारः, उत्तरार्द्धे चोत्प्रेक्षा-
ऽलङ्कार इति ॥ २४ ॥
हिन्दी—महर्षि गौतम एकसाथ आग की तरह जलते हुए, मेघ की तरह बरसते
हुए, तपे सोने की तरह दमकते हुए सान्ध्य सुषमा से प्रदीप्त मेघ की तरह सुशोभित
हुए ॥ २४ ॥
तमुदीक्ष्य हेममणिजालवलयिनमिवोत्थितं ध्वजम्।
प्रीतिमगमदतुलां नृपतिर्जनता नताश्च बहुमानमभ्ययुः ॥ २५ ॥
अन्वयः—हेममणिजालवलयिनं ध्वजम् इव तम् उत्थितम् उदीक्ष्य नृपतिः अतुलां
प्रीतिम् अगमत् नताः च जनता बहुमानम् अभ्ययुः ॥ २५ ॥
व्याख्या—हेममणिजालवलयिनम्—हेमञ्च = सुवर्णञ्च, मणयश्च=रत्नानि च, तासां
जालम् = पाशः, तस्य वलयः = वेष्टनम्, अस्येति तं वलयिनम्, ध्वजम् = पताका, इव
= यथा, तम् = बुद्धम्, उत्थितम् = ऊर्ध्वंगतम्, उदीक्ष्य = दृष्ट्वा, नृपतिः=राजाशुद्धो-
दनः, अतुलाम्—नास्ति तुलना यस्याः सा = निरुपमा, प्रीतिम् = तृप्तिम्, अगमत् =
अगच्छत्, नताः = नमिताः, च = पुनः, जनता = लोकाः, बहुमानम्, = अत्यधिक-
सम्मानम्, अभ्ययुः = कुर्युः । तथागतस्य हेममणिना वेष्टितध्वजेन सहोपमाऽस्ति
तेनात्रोपमाऽलङ्कारः ॥ २५ ॥
हिन्दी—सोने और मणियों से वेष्टित ध्वजा की तरह आकाश में उन्हें फहराते
देखकर राजा अत्यन्त खुश हुए और नतानन होकर जनता ने भी उन्हें सम्मानित
किया ॥ २५ ॥
अथ भाजनीकृतमवेक्ष्य मनुजपतिमृद्धिसम्पदा।
पौरजनमति च तत्प्रवणं निजगाद धर्मविनयं विनायकः ॥ २६ ॥
अन्वयः—अथ ऋद्धिसम्पदा मनुजपतिं भाजनीकृतं पौरजनम् अपि च तत्प्रवणम्
अवेक्ष्य विनायकः धर्मविनयं निजगाद ॥ २६ ॥
व्याख्या—अथ = तदनन्तरम्, ऋद्धिसम्पदा = अणिमामहिमादिसमस्तसमृद्धया,
मनुजपतिम् = नरपतिम्, भाजनीकृतम् = योग्यतामजातम्, पौरजनम् = पुरवासिनम्,
अपि च, तत्प्रवणम्—तस्मिन् प्रवणं = गौतमप्रत्यवनतम्, अवेक्ष्य = दृष्ट्वा, विनायकः
= भगवान् बुद्धः, धर्मविनयम् = सदाचारधर्मम्, निजगाद = समुपदिष्टः ॥ २६ ॥