सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)

७० सौन्दरनन्दं महाकाव्यम्
हिन्दी—यदि नन्द उस सुन्दरी को नहीं पाता अथवा वह टेढ़ी भौंहों वाली सुन्दरी
नन्द को नहीं पाती तो निश्चय ही वे एक-दूसरे के अभाव में दुःखी दम्पति वैसे ही
नहीं शोभते, जैसे एक-दूसरे के अभाव में रात और चन्द्रमा ॥ ७ ॥
कन्दर्परत्योरिव लक्ष्यभूतं प्रमोदनन्द्वोरिव नीडभूतम् ।
प्रहर्षतुष्ट्योरिव पात्रभूतं द्वन्द्वं सहारंस्त मदान्धभूतम् ॥ ८ ॥
अन्वयः—कन्दर्परत्योः लक्ष्यभूतम् इव प्रमोदानन्द्वोः नीडभूतम् इव प्रहर्षतुष्टयोः
पात्रभूतम् इव मदान्धभूतम् द्वन्द्वं सह अरंस्त ॥ ८ ॥
व्याख्या—कन्दर्पश्च = मदनश्च, रतिश्च = मदनपत्नी च तयोः, लक्ष्यभूतम् =
उद्देश्यभूतम्, इव = यथा, प्रमोदानन्द्वोः—प्रमोदश्च = हर्षश्च, नन्दश्च = मोदश्च तयोः,
नीडभूतम् = आश्रयभूतम्, इव = यथा, प्रहर्षतुष्टयोः—प्रहर्षश्च = आनन्दश्च, तुष्टिश्च =
आत्मतोषश्च तयोः, पात्रभूतम् = आश्रयभूतम्, द्वन्द्वम् = युगलम्, इव = यथा, मदान्ध-
भूतम् = कामासक्तो भूत्वा, मदेन अन्धं भूतम् इति, अरंस्त = रमणं कृतवान् । प्रस्तुत-
श्लोके नन्ददम्पतिपदयोः लक्ष्य-नीड-पात्राणाम् सम्भावना कृताऽस्ति, तेनाऽत्रोत्प्रेक्षा-
ऽलङ्कारोऽस्ति ॥ ८ ॥
हिन्दी—काम और रति का लक्ष्य बनकर, प्रसन्नता और आनन्द की मानो
निवासभूमि बनकर तथा हर्ष और आत्मतोष का पात्र बनकर उस कामान्ध दम्पती
ने रमण किया ॥ ८ ॥
परस्परोद्वीक्षणतत्पराक्षं परस्परव्याहृतसक्तचित्तम् ।
परस्पराश्लेषहृताङ्गरागं परस्परं तन्मिथुनं जहार ॥ ९ ॥
अन्वयः—परस्परोद्वीक्षणतत्पराक्षं परस्परव्याहृतसक्तचित्तं परस्पराश्लेषहृताङ्गरागं
तन्मिथुनं परस्परं जहार ॥ ९ ॥
व्याख्या—परस्परम् = अन्योन्यम्, उद्वीक्षणे = अवलोकने, तत्परे = निरते, अक्षिणी
= नेत्रे, यस्य तत् = परस्परावलोकननिरताक्षम्, परस्परव्याहृतसक्तचित्तम्—पर-
स्परम् = इतरेतरम्, व्याहृते = वार्त्तालापे, सक्तम् = व्यस्तम्, चित्तम् = मनः, यस्य
तत् = अन्योन्यजल्पने व्यस्तहृदयम्, परस्पराश्लेषहृताङ्गरागम्—परस्परम् = अन्योन्यम्,
आश्लेषेण = आलिङ्गनेन, हृतः = दूरीकृतः, अङ्गरागः = गात्ररञ्जनम्, यस्य तत्, तन्मि-
थुनम् = तद्द्वन्द्वम्, परस्परम् = मिथः, जहार = अहार्षीत् ॥ ९ ॥
हिन्दी—उन दोनों की आँखें एक-दूसरे को देखने में लीन थी, उनके दिल एक-
दूसरे से बातें करके अघाते नहीं थे, परस्पर आलिङ्गन करने से उन दोनों के अङ्गराग
मिट गए थे—इस तरह वे पति-पत्नी एक-दूसरे में खोये हुए थे ॥ ९ ॥
भावानुरक्तौ गिरिनिर्झरस्थौ तौ किन्नरीकिम्पुरुषाविवोभौ ।
चिक्रीडतुश्चाभिविरेजतुश्च रूपश्रियान्योन्यमिवाक्षिपन्तौ ॥ १० ॥
अन्वयः—भावानुरक्तौ गिरिनिर्झरस्थौ च तौ उभौ किन्नरीकिम्पुरुषौ इव
चिक्रीडतुः, रूपश्रिया अन्योन्यम् आक्षिपन्तौ इव च अभिविरेजतुः ॥ १० ॥