सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)
Saundarananda Mahakavya of Ashvaghosha
महाकवि अश्वघोष (व्याख्याकार: आचार्य जगदीशचन्द्र मिश्र) द्वारा
पृष्ठ 112, कुल 496 में से
संदर्भ में पढ़ें५८ सौन्दरनन्दं महाकाव्यम्
स्वजनस्वदेशजनमित्रवस्तुषु—स्वजनः=आत्मीयः, स्वदेशजनः=निजदेशवासी,
मित्रम्=सुहृद्, वस्तु=सम्पत्, च तेषु अपरिग्रहः=अनासक्तः, बभूव=अभवत् ॥१८॥
हिन्दी —क्योंकि स्थिर बुद्धि तथा जितेन्द्रिय महर्षि गौतम ने अनेक प्रकार की
बाधा डालने वाले स्वजन, स्वदेशवासी, सुहृद् और सम्पत्ति से अपने आपको अलग
कर लिया ॥ १८ ॥
प्रतिपूजया न स जहर्ष न च शुचमवज्ञयागमत् ।
निश्चितमतिरसिचन्दनयोर्न जगाम दुःखसुखयोश्च विक्रियाम् ॥१९॥
अन्वयः—प्रतिपूजया सः न जहर्षं अवज्ञया च शुचं न अगमत् निश्चितमतिः, असि-
चन्दनयोः दुःखसुखयोश्च विक्रियां न जगाम ॥ १९ ॥
व्याख्या—प्रतिपूजया=सत्कारेण, सः=ऋषिः, न=नहि, जहर्षं=मुमुदे, अवज्ञया=
अवहेलनया, च=पुनः, शुचम्=शोकम्, न=नहि, अगमत्=जगाम, निश्चितमतिः—
निश्चिता=स्थिरा, मतिः=बुद्धिः यस्यासौ, असिचन्दनयोः—असिश्च=खड्गश्च,
चन्दनश्च=गन्धसारश्च तयोरिति, दुःखसुखयोश्च=हर्षविषादयोश्च, विक्रियाम्=
विकृतभावम्, न=नहि, जगाम=आप्नोत् ॥ १९ ॥
हिन्दी—सम्मान से हर्ष और अपमान से विषाद उन्हें नहीं हुआ । स्थिर बुद्धि
गौतम में तलवार और चन्दन जन्य विकृति नहीं आई ॥ १९ ॥
अथ पार्थिवः समुपलभ्य सुतमुपगतं तथागतम् ।
तूर्णमबहुतुरगानुगतः सुतदर्शनोत्सुकतयाभिनिर्ययौ ॥ २० ॥
अन्वयः—अथ पार्थिवः तथागतं सुतम् उपगतं समुपलभ्य सुतदर्शनोत्सुकतया
अबहुतुरगानुगतः तूर्णम् अभिनिर्ययौ ॥ २० ॥
व्याख्या—अथ=अनन्तरम्, पार्थिवः=नृपशुद्धोदनः, तथागतम्=बौद्धभिक्षुम्,
'पारिभाषिकशब्दोऽयं बौद्धभिक्षुभ्यः प्रयोगार्थम्', सुतम्=तनयम्, उपगतम्=समीप-
मागतम्, समुपलभ्य=सम्प्राप्य, सुतदर्शनोत्सुकतया—सुतस्य=पुत्रस्य, दर्शनस्य=
अवलोकनस्य, उत्सुकतया=कौतुकेन, तया, अबहुतुरगानुगतः—न बहुतुरगाः अबहु-
तुरगाः=कतिपयघोटकास्तैरनुगतः=अनुसृतः, तूर्णम्=शीघ्रम्, अभिनिर्ययो=बहि-
र्निजंगाम ॥ २० ॥
हिन्दी—इसके बाद महाराज शुद्धोदन अपने पुत्र तथागत को पास आया जान
कर बेटे को देखने की इच्छा से कुछ ही घोड़ों के साथ शीघ्र बाहर निकल गये ॥२०॥
सुगतस्तथागतमवेक्ष्य नरपतिमधीरमाशया ।
शेषमपि च जनमश्रुमुखं विनिनीषया गगनमुत्पपात ह ॥ २१ ॥
अन्वयः—सुगतः तथा आगतम् आशया अधीरं नरपति शेषम् अपि च जनम्
अश्रुमुखम् अवेक्ष्य विनिनीषया गगनम् उत्पपात ह ॥ २१ ॥