सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)

७२ सौन्दरनन्दं महाकाव्यम्
दत्वाथ सा दर्पणमस्य हस्ते ममाग्रतो धारय तावदेनम् ।
विशेषकं यावदहं करोमीत्युवाच कान्तं स च तं बभार ॥ १३ ॥
अन्वयः -- अथ अस्य हस्ते दर्पणं दत्वा मम अग्रतः एनं तावत् धारय यावत् अहं
विशेषकं करोमि इति सा कान्तम् उवाच स च तं बभार ॥ १३ ॥
व्याख्या - अथ = ततः, अस्य = नन्दस्य, हस्ते = करे, दर्पणम् = प्रतिबिम्बम्,
दत्वा = प्रदाय, मम = मदीया सुन्दर्याः, अग्रतः = अभिमुखम्, एनम् = दर्पणम्, तावत् =
तावत्कालपर्यन्तम्, तावदित्यवधारणे, धारय = धारणं कुरु, यावत् = यावत्काल-
पर्यन्तम्, अहम् = सुन्दरी, -विशेषकम् = अङ्गरागम्, करोमि = सम्पादयामि, इति =
एवम्, सा = नन्दभार्या, उवाच = अवदत्, कान्तम् = निजपति नन्दम्, सः = पूर्वोक्तः,
च = पुनः, तम् = दर्पणम्, बभार = दधार ॥ १३॥
हिन्दी-तब अपने प्रिय के हाथों में ऐनक थमाकर उसने कहा-इसे आप तब
तक पकड़े रहिए, जब तक मैं अपना अङ्गराग न कर लूं-नन्द ने उस ऐनक को
अपने हाथों में थाम लिया ॥ १३ ॥
भर्तुस्ततः श्मश्रु निरीक्षमाणा विशेषकं सापि चकार तादृक् ।
निःश्वासवातेन च दर्पणस्य चिकित्सयित्वा निजघान नन्दः ॥ १४ ॥
अन्वयः - ततः भर्तुः श्मश्रु निरीक्षमाणा साऽपि तादृग् विशेषकम् चकार, नन्दः
चिकित्सयित्वा निःश्वासवातेन च दर्पणस्य निजघान ॥ १४ ॥
व्याख्या - ततः = तत्पश्चात्, भर्तुः = पत्युः, श्मश्रु = ओष्ठलोम, निरीक्षमाणा =
अवलोकयन्ती, साऽपि = नन्दभार्याऽपि, तादृक् = तथैव, विशेषकम् - विशेषम् = अङ्ग-
रागादिकम्, करोतीति विशेषकम्, चकार = कृतवान्, नन्दः = गौतमानुजः, चिकित्स्-
यित्वा = ज्ञात्वा, निःश्वासवातेन = उच्छ्वासपवनेन, च = पुनः, दर्पणस्य = मुकुरस्य,
निजघान = मलिनमकरोत् ॥ १४ ॥
हिन्दी-तब वह सुन्दरी अपने पति की मूँछ को देखती हुई, उसी तरह की मूँछें
बना ली, यह देखकर नन्द ने अपनी गहरी साँसों से दर्पण को मलिन कर दिया ॥१४॥
सा तेन चेष्टाललितेन भर्तुः शाठयेन चान्तर्मनसा जहास ।
भवेच्च रुष्टा किल नाम तस्मै ललाटजिह्मां भ्रुकुटिं चकार ॥ १५ ॥
अन्वयः - सा भर्तुः तेन शाठयेन चेष्टाललितेन च अन्तर्मनसा जहास किल नाम
रुष्टा च भवेत् तस्मै ललाटजिह्मां भ्रुकुटिं चकार ॥ १५ ॥
व्याख्या - सा = नन्दपत्नी, भर्तुः = पत्युः, तेन = पूर्वोक्तप्रकारेण, शाठयेन -
शठस्य = धूर्तस्य, भावः = सत्ता, तेन = प्रतारणेन, चेष्टाललितेन - चेष्टया = लीलया,
ललितम् = सुन्दरम्, तेन = लीलामधुरेण, च = पुनः, अन्तर्मनसा = अन्तहृदयेन,
जहास = अट्टहासमकरोत्, किल नाम = इत्यव्ययपदम्, रुष्टा = क्रुद्धा, च = पुनः,
भवेत् = स्यात्, तस्मै = नन्दाय, ललाटजिह्माम् - ललाटेन = भालेन, जिह्माम् =
कुटिलाम्, ताम्, भ्रुकुटिम् = भ्रुवम्, चकार = अकरोत् ॥ १५ ॥