सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)

तथागतवर्णनम् ] तृतीयः सर्गः ५९
व्याख्या—सुगतः = बुद्धः, तथा = तेन प्रकारेण, आगतम् = समुपस्थितम्, आशया =
वाञ्छया, अधीरम् = व्याकुलम्, नरपतिम् = नृपम्, शेषम् = अवशिष्टम्, जनम् =
लोकम्, च = पुनः, अश्रुमुखम् - अश्रूणि = नेत्रजलानि, मुखे = आनने, यस्याऽसौ अर्थात्
रुदितं जनम्, अवेक्ष्य = अवलोक्य, विनिनीषया = विनीतं कर्तुमिच्छया, गगनम् =
आकाशम्, उत्पपात ह = उदपतत् ह ॥ २१ ॥
हिन्दी—सुगत गौतम ने उस तरह आये हुए आशा से अधीर बने राजा को तथा
रोती प्रजा को देखकर, उन्हें विनीत बनाने की इच्छा से आकाश में उड़ गए ॥२१॥
स विचक्रमे दिवि भुवीव पुनरुपविवेश तस्थिवान् ।
निश्चलमतिरशयिष्ट पुनर्बहुधामभवत् पुनरभूत् तथैकधा ॥ २२ ॥
अन्वयः—सः दिवि भुवि इव विचक्रमे पुनः तस्थिवान् च उपविवेश निश्चलमतिः
अशयिष्ट, पुनः बहुधा अभवत् पुनः एकधा अभूत् ॥ २२ ॥
व्याख्या—सः = महर्षिगौतमः, दिवि = आकाशे, भुवि इव = धरणीवत्, विच-
क्रमे = चचाल, पुनः = भूयः, तस्थिवान् = स्थितोऽभवत्, च = पुनः, उपविवेश = उपा-
विशत्, निश्चलमतिः = स्थिरबुद्धिः, अशयिष्ट = प्रसुप्तवान्, पुनः = भूयः, बहुधा = अने-
कदा, अभवत् = बभूव, पुनः = भूयः, एकधा = एकरूपः, अभूत् = जातः। अत्र
इवेन सह समासत्वादुपमाऽलङ्कारः ॥ २२ ॥
हिन्दी—इसके बाद उस सुगत ने धरती की तरह आकाश में चलना शुरू कर दिया,
फिर स्थिर होकर बैठ गये। स्थिरबुद्धि सुगत वहीं सो गये, पुनः अनेक रूपों में विभक्त
होकर फिर एक हो गये ॥ २२ ॥
सलिले क्षिताविव चचार जलमिव विवेश मेदिनीम् ।
मेघ इव दिवि ववर्ष पुनः पुनरज्वलन्नव इवोदितो रविः ॥ २३ ॥
अन्वयः—सलिले क्षितौ इव चचार मेदिनीं जलम् इव विवेश, पुनः दिवि मेघ इव
ववर्ष पुनः उदितः नवः रविः इव अज्ज्वलत् ॥ २३ ॥
व्याख्या—सलिले = जले, क्षितौ = पृथिव्याम्, इव = यथा, चचार = चचाल,
मेदिनीम् = पृथिवीम्, जलमिव = सलिलमिव, विवेश = प्राविशत्, पुनः = भूयः, दिवि
= गगने, मेघ इव = वारिदवत्, ववर्ष = अवर्षत्, पुनः = भूयः, उदितः = उदीयमान्,
नवः = बालः, रविः = सूर्यः, इव = यथा, अज्ज्वलत् = प्रज्ज्वलितो बभूव। अस्मिन्
श्लोकेऽतिशयोक्तिरलङ्कारेणानुप्राणितोपमाऽलङ्कार इति ॥ २३ ॥
हिन्दी—धरती की तरह वे आकाश में चलने लगे, पानी की तरह पृथिवी में
उन्होंने प्रवेश किया, आकाश में मेघ की तरह वर्षा की, फिर नवोदित सूर्य की तरह
चमकने लगे ॥ २३ ॥
युगपज्ज्वलन् ज्वलनवच्च जलमवसृजंश्च मेघवत् ।
तप्तकनकसदृशप्रभया स बभौ प्रदीप्त इव सन्ध्यया घनः ॥ २४ ॥