सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)

चतुर्थः सर्गः
भार्या-याचितकम्
राजमहल को जिसने जाना जीवन का आनन्द ।
महासुन्दरी की महिमा में मोहित था वह नन्द ॥
मुनौ ब्रुवाणेऽपि तु तत्र धर्मं धर्मं प्रति ज्ञातिषु चादृतेषु ।
प्रासादसंस्थो मदनैककार्यः प्रियासहायो विजहार नन्दः ॥ १ ॥
अन्वयः-तु तत्र धर्मं प्रति ज्ञातिषु आदृतेषु मुनौ धर्मं ब्रुवाणे अपि च प्रासादसंस्थः
मदनैककार्यः प्रियासहायः नन्दः विजहार ॥ १ ॥
व्याख्या—तु = किन्तु, तत्र = पुरे, धर्मंप्रति = निःश्रेयससाधको गुणकर्मसमूहम्प्रति,
ज्ञातिषु = स्वजनेषु, आदृतेषु = सत्कृतेषु, मुनौ = ऋषौ, धर्मम् = शास्त्रविहितकर्तव्यम्,
ब्रुवाणेऽपि = वदत्यपि, च = पुनः, प्रासादसंस्थः-प्रासादे सन्तिष्ठतीति = राजभवने
स्थितः, मदनैककार्यः-मदनमेव = मन्मथमेव, एकः कार्यः = कर्म, यस्य सः, प्रिया-
सहायः-प्रिया = रमणी, सहायः = सहायिका, यस्य सः, नन्दः = गौतमानुजः,
विजहार = विहारमकरोत् ॥ १ ॥
हिन्दी—यद्यपि उस नगर में गौतम के गोत्रजों में धर्म के प्रति निष्ठा थी और
भगवान् बुद्ध धर्म का उपदेश दे रहे थे, फिर भी उनका छोटा भाई नन्द अपनी
प्रियतमा के साथ महल में विहार कर रहा था ॥ १ ॥
स चक्रवाक्येव हि चक्रवाकस्तया समेतः प्रियया प्रियार्हः ।
नाचिन्तयद्वैश्रवणं न शक्रं तत्स्थानहेतोः कुत एव धर्मः ॥ २ ॥
अन्वयः-सः चक्रवाक्या चक्रवाकः इव तया प्रियया समेतः प्रियार्हः तत्स्थानहेतोः
वैश्रवणं शक्रं च न अचिन्तयत् हि कुत एव धर्मः ? ॥ २ ॥
व्याख्या-सः = कुमारनन्दः, चक्रवाक्या = कोक्या, चक्रवाकः = द्वन्द्वचरः, इव =
यथा, तया = एतया, प्रियया = प्रियभार्यया, समेतः = सहितः ( चक्रवाकी-चक्रवाकयोः
पारस्परिक-सहवासः लोकप्रसिद्धोऽस्ति 'विनाऽपि तद्योगे तृतीया' अनेनात्र तृतीया
विभक्तिः ), प्रियार्हः = निजप्रियानुरूपः, नन्दरूपगुणसम्पदादिभिः सर्वथा निजप्रियायोग्यः
आसीत् । तत्स्थानहेतोः = प्रियोपस्थितिकारणात्, वैश्रवणम्-विश्रवणस्य अपत्यं पुमान्
वैश्रवणस्तम् = कुबेरम्, शक्रम् = देवराजम् इन्द्रम्, च=पुनः, न=नहि, अचिन्तयत् =
चिन्तयामास, हि = यतः, कुतः = कस्मात्, एव = हि, धर्मः = सदाचरणम् इति ॥२॥
हिन्दी—चकवा-चकई की तरह अपनी प्रिय पत्नी के साथ नन्द ने जो उसके
अनुरूप पति था-इन्द्र और कुबेर की चिन्ता नहीं की, तो फिर सदाचरण की बात
ही क्या ? ॥ २ ॥