सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)

सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)

Saundarananda Mahakavya of Ashvaghosha

महाकवि अश्वघोष (व्याख्याकार: आचार्य जगदीशचन्द्र मिश्र) द्वारा

DevanagariHindipublished496 पृष्ठ

पृष्ठ 127, कुल 496 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 127

भार्या-याचितकम् ] चतुर्थः सर्गः ७३
हिन्दी—तब वह सुन्दरी अपने पति की इस ललित चेष्टा और धूर्तता को देख
कर मन ही मन हँसी, परन्तु ऊपर से भौंहें टेढ़ी कर क्रुद्ध होने का भाव प्रदर्शन किया ।
चिक्षेप कर्णोत्पलमस्य चांसे करेण सव्येन मदालसेन ।
पत्राङ्गुलिं चार्धनिमीलिताक्षे वक्त्रेऽस्य तामेव विनिर्दुधाव ॥ १६ ॥
अन्वयः—मदालसेनं सव्येन करेण अस्य अंसे कर्णोत्पलं चिक्षेप अस्य च अर्द्ध-
निमीलिताक्षे वक्त्रे तामेव पत्राङ्गुलिं विनिर्दुधान ॥ १६ ॥
व्याख्या—मदालसेन = कामजनितशैथिल्येन, सव्येन = दक्षिणेतरेण, करेण =
हस्तेन, अस्य = नृपस्य, च = पुनः, अंसे = स्कन्धे, कर्णोत्पलम् = कर्णस्य = श्रोत्रस्य,
उत्पलम् = नीलकमलम्, चिक्षेप = प्राक्षिपत्, अस्य च = नृपस्य च, अर्धनिमीलिताक्षे-
अर्धम् = अर्द्धांशम्, निमीलिते = उन्मीलिते, अक्षिणी = नेत्रे, नयने, यस्य तस्मिन्,
मुखे = वक्त्रे, तामेव = पूर्वोक्तामेव, पत्राङ्गुलिम् = शरीराङ्गरागम्, विनिर्दुधाव =
निश्चिक्षेप ॥ १६ ॥
हिन्दी—मदन-मद से शिथिल बने अपने बाँयें हाथ से नन्द के कन्धे पर उस
सुन्दरी ने अपने कान में लगे नीले कमल के बने आभूषण को उतार कर फेंका, फिर
अधखुली आँखों वाले उसके सुन्दर मुख पर अपना अङ्गराग लेप दिया ॥ १६ ॥
ततश्चलन्नूपुरयोक्त्रिताभ्यां नखप्रभोद्भासितराङ्गुलिभ्याम् ।
पद्भ्यां प्रियाया नलिनोपमाभ्यां मूर्ध्ना भयान्नाम ननाम नन्दः ॥ १७ ॥
अन्वयः—ततः नन्दः भयात् प्रियायाः चलन्नूपुरयोक्त्रिताभ्यां नखप्रभोद्भासित-
राङ्गुलिभ्यां नलिनोपमाभ्यां पद्भ्यां मूर्ध्ना ननाम नाम ॥ १७ ॥
व्याख्या—ततः = तत्पश्चात्, नन्दः = गौतमानुजः, भयात् = त्रासात्, प्रियायाः=
प्रियतमायाः, चलन्नूपुरयोक्त्रिताम्—चलन्तौ = वेपन्तौ, यौ नूपुरौ = पादकटकौ,
ताभ्यां योक्त्रितौ = नियन्त्रितौ, ताभ्याम्, नखप्रभोद्भासितराङ्गुलिभ्याम्—नखानां =
नखराणाम्, प्रभा = कान्तिस्तया उद्भासितराः = दीप्तितराः, अङ्गुल्योः=करशाखयोः,
ययोः ताभ्याम्, नलिनोपमाभ्याम्—नलिनम् = कमलम्, उपमा = तुलना, यस्य
ताभ्याम्, पद्भ्याम् = चरणाभ्याम्, मूर्ध्ना = शिरसा, ननाम नाम = निश्चयेन नमश्च-
कार। अत्राप्युपमाऽलङ्कारः ॥ १७ ॥
हिन्दी—इसके बाद डर कर नन्द ने प्रियतमा के पाँवों को प्रणाम किया, उसके
पैर में चञ्चल पायल थे, नाखूनों की कान्ति से अङ्गुलियां प्रदीप्त थी और वे पैर
कमल की तरह सुन्दर और कोमल थे ॥ १७ ॥
स मुक्तपुष्पोन्मिषितेन मूर्ध्ना ततः प्रियायाः प्रियकृद् बभासे ।
सुवर्णवेद्यामनिलावभग्नः पुष्पातिभारादिव नागवृक्षः ॥ १८ ॥
अन्वयः—ततः मुक्तपुष्पोन्मिषितेन मूर्ध्ना प्रियायाः प्रियकृत् सः पुष्पातिभारात्
सुवर्णवेद्याम् अनिलावभग्नः नागवृक्षः इव बभासे ॥ १८ ॥
व्याख्या—ततः = तदनन्तरम्, मुक्तपुष्पोन्मिषितेन—मुक्तैः = विकसितैः, पुष्पैः=