सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)

५४ सौन्दरनन्द महाकाव्यम्
हिन्दी—वहां दृढ़ निश्चय एवं अचल धैर्य के साथ गिरिराज हिमालय की तरह
बैठकर कामदेव की प्रचण्ड सेना को जीत लिया। इसके बाद कल्याणकारी एवं
अविनाशी पद को समझा ॥ ७ ॥
अवगम्य तं च कृतकार्यममृतमनसो दिवौकसः।
हर्षमतुलमगमन् मुदिता विमुखी तु मारपरिषत् प्रचुक्षुभे ॥ ८ ॥
अन्वयः—मुदिता च अमृतमनसः दिवौकसः तं कृतकार्यम् अवगम्य अतुलं हर्षम्
अगमन् तु विमुखी मारपरिषत् प्रचुक्षुभे ॥ ८ ॥
व्याख्या—मुदिताः = प्रसन्नाः, च = पुनः, अमृतमनसः—अमृतम् = निर्जरम्,
मनः = चित्तम्, येषां ते = देवा इत्यर्थः, दिवौकसः = देवाः, तम् = गौतमम्, कृतकार्यम्
= सफलमनोरथम्, अवगम्य = ज्ञात्वा, अतुलम् = अत्यन्तम्, हर्षम् = मुदम्, अगमन् =
अगच्छन्, तु = किन्तु, विमुखी = प्रत्यावर्त्तिताः, विमुखं मुखं यस्याः सा, मारपरिषत् =
मदनचमूः, प्रचुक्षुभे = क्षुभिता बभूवेति ॥ ८ ॥
हिन्दी—अमृतमना प्रसन्न देवगण उसे सफल मनोरथ जानकर अत्यन्त प्रसन्न
हुए, किन्तु लौटती मदनसेना इससे अत्यन्त दुःखी हुई ॥ ८ ॥
सनगा च भूः प्रविचचाल हुतवहसखः शिवो ववौ ।
नेदुरपि च सुरदुन्दुभयः प्रववर्ष चाम्बुधरवर्जितं नभः ॥ ९ ॥
अन्वयः—सनगाः भूः प्रविचचाल च हुतवहसखः शिवः ववौ सुरदुन्दुभयः च
अपि नेदुः अम्बुधरवर्जितं नभः च प्रववर्ष ॥ ९ ॥
व्याख्या—नगैः = पर्वतैः, सहिता = सम्मिलिता, सनगाः = सशैलाः, भूः=पृथिवी,
प्रविचचाल = प्राचलत्, च = पुनः, हुतवहसखः—हुतवहः = अग्निः, सखा = सहचरः,
यस्य स हुतवहसखः = पवनः, शिवः = कल्याणकरः, ववौ = अवात्, सुरदुन्दुभयः =
देवपटहाः, च = पुनः, अपि = चेत्, नेदुः = अनदन्, अम्बुः = जलम्, धरतीति = ग्रहणं
करोतीति अम्बुधरः = मेघस्तेन वर्जितम् = रहितम्, मेघरहितम्, नभः = आकाशः,
च = पुनः, प्रववर्ष = अवर्षत् ॥ ९ ॥
हिन्दी—पहाड़ों के साथ पृथ्वी कांप उठी, मंगलमयी हवा बहने लगी, देवताओं
ने दुन्दुभि बजाई और मेघरहित आकाश ने वर्षा की ॥ ९ ॥
अवबुध्य चैव परमार्थमजरमनुकम्पया विभुः।
नित्यममृतमुपदर्शयितुं स वाराणसीपरिकरामयात्पुरीम् ॥ १० ॥
अन्वयः—विभुः सः अजरं परमार्थम् अवबुध्य अनुकम्पया नित्यम् अमृतम्
उपदर्शयितुं वाराणसीपरिकरां पुरीम् अयात् ॥ १० ॥
व्याख्या—विभुः = ईश्वरः, सः = असौ, अजरम् = न विद्यते जरा यस्मिन् तम् =
देवम्, परमार्थम्—परमश्चासौ अर्थः तम् = परमतत्त्वम्, अवबुध्य=ज्ञात्वा, अनुकम्पया=
दयया, नित्यम् = शाश्वतम्, उपदर्शयितुम् = दर्शनं कारयितुम्, अमृतम् = अविनाशि-