सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)

तथागतवर्णनम् ] तृतीयः सर्गः ५५
तत्त्वम्, वाराणसीपरिकराम्—वाराणसीम् = काशीम्, परिकरः = परिवृतः, उस
यस्याः सा ताम्, पुरीम् = नगरीम्, अयात् = अव्रजत् ॥ १० ॥
हिन्दी—अविनाशी उस परमतत्त्व का ज्ञान प्राप्त कर, दयावश वह अहं नित्य
अमृत को दिखलाने के लिए वाराणसी से घिरी उस नगरी में पहुँचा ॥ १० ॥
अथ धर्मचक्रमृतनाभिर्धृतिमतिसमाधिनेमिमत् ।
तत्र विनयनियमारमृषिर्जगतो हिताय परिषद्वर्तयत् ॥ ११ ॥
अन्वयः—अथ ऋषिः जगतः हिताय तत्र परिषदि धृतिमतिसमाधिनेमिमत्
ऋतनाभिः विनयनियमारं धर्मचक्रम् अवर्तयत् ॥ ११ ॥
व्याख्या—अथ = अनन्तरम्, ऋषिः = मुनिः, जगतः = संसारस्य, हिताय = कल्या-
णाय, तत्र = तस्मिन् स्थाने, परिषदि = सभायाम्, धृतिश्च = धैर्यञ्च, मतिश्च = बुद्धिश्च,
समाधिश्च = अन्तर्ध्यानञ्च, धृतिमतिसमाधयः, ते सन्ति अस्मिन्निति (अत्र द्वन्द्वान्तेन
मतुपि) = धैर्यज्ञानान्तर्ध्यानयुक्तम्, ऋतनाभिः—ऋतम् = सत्यम्, नाभिः = उदरावर्त्तः,
विनयनियमारम्—विनयः = नम्रता, नियमः = शुचिसन्तोषादिश्चैव, आराः=परिचर्या,
यस्य तत्, धर्मचक्रम् = बौद्धदर्शनस्य पारिभाषिकोऽयं शब्दः, अवर्तयत् = प्रवर्तया-
मास ॥ ११ ॥
हिन्दी—इसके बाद उन्होंने उस धर्मचक्र की जगहित के लिए स्थापना की । उस
धर्मचक्र रूपी परिषद् की पिडिका सच्चाई थी । उस चक्र का घेरा धीरज, ज्ञान और
समाधि थी तथा विनय और नियम उसके आरे थे ॥ ११ ॥
इति दुःखमेतदियमस्य समुदयलता प्रवर्त्तिका ।
शान्तिरियमयमुपाय इति प्रविभागशः परमिदं चतुष्टयम् ॥ १२ ॥
अन्वयः—एतत् दुःखम् इयम् अस्य प्रवर्त्तिका समुदयलता इयं शान्तिः अयम्
उपायः इति प्रविभागशः इदं परं चतुष्टयम् ॥ १२ ॥
व्याख्या—एतत् = इदम्, दुःखम् = कष्टम्, इयम् = एषा, अस्य = दुःखस्य, प्रवर्त्तिका =
जनयित्री, समुदयलता—सम्यक् = सुष्ठु, उदयः = उद्गमः, तस्य लता = वल्लरी,
इयम् = एषा, शान्तिः = शमनोपायः, अयम् = एषः, उपायः = साधनम्, इति = इत्थम्,
प्रविभागशः = पृथक्कृतः, इदम् = एतत्, परम् = चरमम्, चतुष्टयम् = चतुर्णां समूह
इति । 'बौद्धधर्मस्य चत्वारः सिद्धान्ताः सन्ति । ते च—दुखम्, दुःखस्य कारणम्, दुःख-
निरोधः तथा दुःखनिरोधस्योपाय इति । एते सिद्धान्ताः आर्यसत्येन व्यवह्रियते' ॥१२॥
हिन्दी—यह दुःख है, यह इसकी प्रेरकशक्ति है, यह शान्ति है तथा ये उसके
उपाय हैं—परमसत्य के ये चार विभाग हैं ॥ १२ ॥
अभिधाय च त्रिपरिवर्तमतुलमनिवर्त्यमुत्तमम् ।
द्वादशनियतविकल्पमृषिर्विनिनाय कौण्डिनसगोत्रमादितः ॥ १३ ॥
अन्वयः—ऋषिः त्रिपरिवर्तं, द्वादशनियतविकल्पम् अतुलम् अनिवर्त्यम् उत्तमम् च
अभिधाय आदितः, कौण्डिनसगोत्रं विनिनाय ॥ १३ ॥