सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
संग्रह पर लौटें

रसगंगाधर (पण्डितराज जगन्नाथ - रसतरङ्गिणी संस्कृत व हिन्दी व्याख्या सम्पूर्ण प्रथम आनन)

Rasagangadhara of Panditaraja Jagannatha with Commentary

पण्डितराज जगन्नाथ (टीकाकार: डॉ. श्रीनारायण मिश्र) द्वारा

DevanagariHindipublished414 पृष्ठ

प्रथमाननम् २११
दादस्य भेदकः । तत्र हि तयोर्व्यत्क्रमेण वृत्तेः ।
यथा-
स्वर्गनिर्गतनिरर्गलगङ्गातुङ्गभङ्गुरतरङ्गसखानाम् ।
केवलाऽमृतमुचां वचनानां यस्य लास्यगृहमास्यसरोजम् ॥
अत्रारोहः प्रथमेऽर्धे ! तृतीयचरणे त्ववरोहः । गङ्गेत्यादौ माधुर्यस्य
चारोहमिहोदाहरति, तत्र च प्रसादेन साङ्कर्यमित्यतः पण्डितराजेनान्यथा
व्याख्यातम् । अत्र वामनग्रन्थे कश्चन विशेषो वर्णितस्तत एवावधेयः । अत्रापि पर-
सवर्णजन्यहल्भिन्नहल्घटितसंयोगमादाय समन्वयः कर्त्तव्यः ।
स्वर्गनिर्गतेत्यादि । कस्यचिद्विदुषो वर्णनमिदम् । यस्य विदुष आस्य-
सरोजम् = मुखकमलम्, स्वर्गान्निर्गताया निरर्गलाया गङ्गायास्तुङ्गैर्भङ्गुरैश्च
तरङ्गैः सदृशानां केवलस्यामृतस्य वर्षकाणां वचनानां लास्यगृहं नृत्यशाला वसंत
इत्यर्थः । केवलममृतं मुञ्चन्तीति क्विपि षष्ठीबहुवचनान्तं केवलामृतमुचामिति ।
अत्र वचनोपमानभूतानां तरङ्गाणां 'भङ्गुर' इति विशेषणं वचनेषु भङ्गियुक्तत्व-
प्रत्यायकत्या कथञ्चिद् व्याख्येयम्, अन्यथा वैरस्यापादकं स्यात् । अथवा
तुङ्गभङ्गुरत्यनेनोच्चावचत्वं प्रतिपादयतो विदग्धमुखाम्बुजेऽपि वचनानामुच्चावचत्वं
गाढत्वशैथिल्यवैशिष्ट्यरूपमभिप्रेतमिति व्याख्येयम् ।
तृतीयचरणेति । अत्र 'तृतीयचरण इति बहुव्रीहिः । द्वितीयेऽर्धे इत्यर्थः' इति
मर्मप्रकाशो युक्त एव, चतुर्थचरणे संयोगपरह्रस्वस्य यस्य-पदस्थयकारोत्तराकारमात्रे
सत्त्वेऽपि प्राचुर्याभावात्, अन्ययोश्च संयोगपरत्वेऽपि ह्रस्वत्वाभावात्पण्डितराजानु-
सारेण गाढत्वरूपारोहानुपपत्तेः । 'उत्तरार्धे तु सोऽपि' इत्यनेन स्वयमपि वक्ष्यत्येतत् ।
अतो यदुक्तं चन्द्रिकायाम् - 'इह तृतीयचरणे इत्यत्र बहुव्रीहिरिति केषाञ्चिद्
'प्रसाद' और 'समाधि' में गाढ़ता और शिथिलता का क्रम-भेद - 'समाधि' में
पहले गाढ़ता और पश्चात् शिथिलता जब कि 'प्रसाद' में पहले शिथिलता और
पश्चात् गाढ़ता का अवस्थान-हीं दोनों में परस्पर भेद का साधक है ।
इसका एक उदाहरण 'स्वर्गनिर्गत०' आदि पद्य है-
'ये ऐसे विलक्षण विदग्ध विद्वान् हैं जिनका मुखकमल स्वर्ग से निकल कर
अबाध गति से बहने वाली गङ्गा की ऊँची-नीची तरङ्गों का मित्र (अर्थात्
उन तरङ्गों के समान) और केवल अमृत बरसाने वाली वाणी (स्वरूप-नर्त्तकी)
की नृत्यशाला है ॥"
इस पद्य के प्रथमार्ध में तो आरोह-गाढ़ता है जब कि तृतीयचरणघटित उत्तरार्ध
में अवरोह - शिथिलता है। यद्यपि पूर्वार्ध के 'गङ्गातुङ्गभङ्गुरतरङ्ग' अंश में
१६ र०

२१२ रसगङ्गाधरः
व्यञ्जकेषु वर्णेषु सत्स्वपि दीर्घसमासान्तःपातितया न तस्य प्ररोहः । उत्तरार्धे
तु सोऽपि । एते दश शब्दगुणाः ॥
एवम्—
क्रियापरम्परया विदग्धचेष्टितस्य तदस्फुटत्वस्य तदुपपादकयुक्तेश्च
सामानाधिकरण्यरूपः श्लेषः ॥
विवरणं चिन्त्यम्, बहुव्रीहिणा तस्योत्तरार्धपरत्वाभ्युपगमे तद्घटकचतुर्थचरणे
बन्धशैथिल्याप्रतीतेर्लक्षणसमन्वयाऽसम्भवात्' इति तच्चिन्त्यम् । अत एव सरलाप्येवं
वर्णयन्ती सरलैव । अतो यत्पुनरुक्तं रसचन्द्रिकायाम्—'सरला तु चतुर्थचरणेऽवरोहं
नानुभवति । तत्सत्यम्, तृतीयचरणमपेक्ष्य नावरोहः, परं प्रथमार्धमपेक्ष्य द्वितीयार्धेऽव-
रोहमनुभवन् मर्मप्रकाशः प्रायो नाऽसमीचीन इति प्रतिभाति' इति तदप्य-
किञ्चित्करम् । माधुर्यलक्षणे संयोगस्य परसवर्णनिष्पन्नहल्भिन्नहल्घटितत्वस्योक्त-
त्वाद्वितीयचरणे कथं न माधुर्यस्यारोह इत्याशङ्कां निराचष्टे—गङ्गेत्यादावि-
त्यादिना । दीर्घसमासेत्यादि । एतेन माधुर्यार्थमपेक्ष्यमाणस्य पृथक्पदत्वस्या-
भावोपपादनम् । न प्ररोह इति । प्ररोहः = प्रकर्षः । समासघटकतया द्वितीयचरणस्य
प्रथमपादेन गाढत्वप्ररोहवता तथात्वमित्यभिप्रायः । सोऽपि = माधुर्यप्ररोहोऽपि ।
अतश्चोत्तरार्धे समाधिमाधुर्ययोरुभयोः सत्त्वं प्रतिपादितम् । एतावता दशशब्दगुण-
निरूपणं प्राचामनुसारेण परिष्कृत्य कृतम् ।'
अर्थगुणान्निरूपयितुमुपक्रमते—एवमित्यादिना ।
तदस्फुटत्वस्य = विदग्धचेष्टितस्य परेणाप्रतीयमानत्वस्य । तदुपपादकेत्यत्रापि
तत्पदेन विदग्धचेष्टितस्य ग्रहणम् । सामानाधिकरण्यमेकत्र वाक्ये महावाक्ये वा
माधुर्य-व्यंजक वर्ण विद्यमान हैं तथापि दीर्घसमास के कारण माधुर्य-लक्षणघटक
'पृथकपदत्व' का अभाव होने से यहां माधुर्य का उत्कर्ष नहीं माना जा सकता ।
उत्तरार्ध में माधुर्य-विरोधी दीर्घसमासादि लक्षणों के न होने और माधुर्य-व्यंजक
वर्णों के होने से शिथिलता के साथ-साथ माधुर्य का भी उत्कर्ष है ही ॥
इस प्रकार प्राचीन वामनादि द्वारा स्वीकृत दश शब्दगुणों का निरूपण
किया गया ॥
शब्दगुण के समान नाम वाले श्लेष, प्रसाद आदि दश अर्थगुण भी वामनादि
के अभिमत हैं । किन्तु नामसाम्य होने पर भी इनके स्वरूप में भेद है । अतः श्लेष,
प्रसाद आदि दश अर्थगुणों का क्रमशः लक्षण-उदाहरण के साथ निरूपण किया जा
रहा है—
एक के बाद एक क्रिया का निर्देश करते हुए क्रमशः किसी विदग्धजन की
चेष्टा उस चेष्टा की अव्यक्तता और उस चेष्टा के उपपादक युक्तियों का सामाना-

प्रथमाननम् २१३
प्रबन्धघटके निवेशः । प्रबन्धे प्रायेण सर्वत्र, मुक्तके तु क्वचिदेवाय गुणः ।
अस्योदाहरणं पण्डितराजग्रन्थे न दृश्यते । कथञ्चित् परिभ्रष्टमिति प्रतीयते ।
अतो वामनोक्तमुदाहरणं द्रष्टव्यम्—
दृष्ट्वैकासनसंस्थिते प्रियतमे पश्चादुपैत्यादराद्
एकस्या नयने पिधाय विहितक्रीडानुबन्धच्छलः ।
ईषद्वक्रितकन्धरः सपुलकः प्रेमोल्लसन्मानसाम्
अन्तर्हासिलसत्कपोलफलकां धूर्त्तोऽपरां चुम्बति ॥
अस्यार्थः—एकस्मिन्नेवासन उपविष्टे प्रियतमे ( द्वितीयाद्विवचने रूपम् ) दृष्ट्वा
धूर्त्तो नायकः पश्चात् पृष्ठदेशत आदरादतर्कितालिङ्गनकौतुकादस्या नायिकायाः
क्रीडानुबन्धच्छलेन नयने पिधाय मनाङ्नमितग्रीवः सरोमोद्गमश्च सन् प्रेमोल्ल-
सन्मानसां रहस्यसंगोपनेच्छया विहितेनान्तर्हासिनोत्फुल्लकपोलफलकां चापरां
नायिकां चुम्बतीति । उभयोर्नायिकयोः प्रियतमेतिनिर्देशात्प्रथमाया अपि चुम्बनादिकं
तेन क्रियत एव । सपुलक इत्युक्त्या पुनर्द्वितीयास्यामनुरागातिशयो द्योत्यते ।
अत्र चैकस्या वञ्चनेनापरस्याश्चुम्बनं विदग्धचेष्टितम्, एकयाऽपरचुम्बनस्याज्ञात-
त्वात्तदस्फुटत्वम्, क्रीडानुबन्धच्छलेन च प्रथमनायिकानयनपिधानादपरस्याश्चुम्बन-
स्योपपादनम् इत्येतत्सर्वं तदनुकूलक्रियापरम्परया पश्चादागमनादिरूपया समान एव
पद्ये ग्रथितमिति श्लेषोऽत्रार्थगुण इति समन्वयप्रकारः ।
धिकरणसम्बन्ध, अर्थात् किसी एक काव्यवाक्य या महावाक्य में वर्णन होना हीं
'श्लेष' नामक अर्थगुण है ।
यह अर्थगुण इसीलिए माना जाता कि उक्त सामानाधिकरण्य चेष्टा आदि
अर्थों का हीं विवक्षित है, तद्वाचक शब्दों का नहीं ।
इसका उदाहरण रसगङ्गाधर में उपलब्ध नहीं है । अतः वामन द्वारा उद्धृत
अमरुक कवि के 'दृष्टैकासनसंस्थिते' इत्यादि पद्य में ही इसका उदाहरण द्रष्टव्य
है । पद्य संस्कृत-टीका में उद्धृत है, इसका अर्थ निम्नलिखित है—
“जब धूर्त नायक ने देखा कि उसकी दोनों ही प्रियतमाएं एक हीं जगह बैठी
हुई हैं और उस स्थिति में उन दोनों में अनुकूलतर प्रियतमा को चूमना उसके लिए
सम्भव नहीं, क्योंकि वैसा करने पर एक प्रियतमा नाराज हो जाएगी तब उसने
उत्कण्ठापूर्वक पीछे जाकर खेल के बहाने उस एक प्रियतमा की आँखें बन्द कर
दीं । फिर धीरे से अपनी गर्दन को कुछ टेढ़ी करके प्रेम से उल्लसित होती हुई
और 'अन्य प्रियतमा कहीं यह रहस्य समझ न ले'—इस भय से भीतर हीं भीतर
हँसने के कारण फूले हुए गालों वाली दूसरी प्रियतमा को रोमाञ्चित होकर उस
( धूर्त्त नायक ) ने चूम लिया ।”

२१४ रसगङ्गाधरः
यावदर्थकपदत्वरूपमर्थवैमल्यं प्रसादः ॥
यथा--'कमलानुकारि वदनं किल तस्याः' इत्यादि । प्रत्युदाहरणं तु
'कमलकान्त्यनुकारि वक्त्रम्' इत्यादि ।
प्रक्रमाऽभङ्गे नार्थघटनात्मकमवैषम्यं समता ॥
यावदर्थकेत्यादि । यावन्तोऽर्थाः प्रतिपिपादयिषिताः तावतामेव शब्दानां न
न्यूनानां नाप्यधिकानां प्रयोगो यत्र तत्त्वं प्रसाद इत्यर्थः । अर्थेऽन्यूनानतिरिक्तपद-
प्रतिपाद्यत्वं प्रसादोऽर्थगुण इति तात्पर्यम् । इदं च 'अर्थवैमल्यं प्रसादः' इति
वामनोक्तलक्षणस्यैव स्फुटतरं वचनम् ।
कमलकान्तीत्यत्र प्रत्युदाहरणे कान्तिपदमधिकमित्याशयः । वामनेन तु अर्थपुन-
रुक्तावपि प्रत्युदाहरणत्वमङ्गीकृतम् । प्रकृतेऽपि तद् बोध्यम् । तादृशं प्रत्युदाहरणं
च वामनादिग्रन्थेष्वप्योऽविगन्तव्यम् । परन्तु भङ्ग्यन्तरेणार्थस्य पुनरुक्तिर्गुण एव, न
दोष इति कविसम्प्रदायः । वक्ष्यते चैवं माधुर्यं लक्षयता ग्रन्थकृता !
प्रक्रमाऽभङ्गेनेति । येन शब्देनार्थस्याभिधानमारम्भे तेनैव समाप्तिपर्यन्त-
मभिधानम्--समानशब्देनैवोपक्रमप्रभृत्युपसंहारपर्यन्तं प्रतिपाद्यमानत्वमर्थस्य समतेति
भावः । उद्देश्यस्यैक्येऽभिन्नेनैव पदेनोपादानं तस्य विशेषेणापेक्ष्यते, विच्छित्त्या-
एक को धोखा देकर दूसरी को चूमना विदग्धचेष्टित है, यह विदग्धचेष्टित
जिसकी आँखें बन्द हैं उसके लिए अव्यक्त भी है और पीछे से आकर एक की
आँखें बन्द कर देना इस विदग्धचेष्टित का उपपादक है । इस प्रकार एक ही पद्य में
चुम्बन-क्रिया द्वारा विदग्धचेष्टित का, खेल करने का बहाना करने की क्रिया द्वारा
उस विदग्धचेष्टित की एक नायिका के लिए अव्यक्तता का और पीछे से आकर
आँखें बन्द कर देने की क्रिया से उस विदग्धचेष्टित चुम्बन का उपपादन किये जाने
से यहाँ पूर्वलक्षित 'श्लेष' गुण की स्थिति स्पष्ट है ।
अर्थ की विमलता--स्पष्टता, अर्थात् प्रतिपाद्य अर्थ का प्रतिपादन करने
के लिए जितने शब्द आवश्यक हों उतने ही शब्दों द्वारा, उनसे कम या अधिक
शब्दों द्वारा नहीं, अर्थ-प्रतिपादन किया जाना 'प्रसाद' नामक अर्थगुण कहलाता ।
जैसे--'उस नायिका का मुख कमल का अनुकरण करने वाला, अर्थात् कमल-
सदृश मनोहर है" इस वाक्य द्वारा वर्णित अर्थ में 'प्रसाद' गुण है । इसके विपरीत,
'उस नायिका का मुख कमल की कान्ति का अनुकरण करने वाला है" इस वाक्य
में वर्णित अर्थ में 'प्रसाद' गुण नहीं है, क्योंकि इस वाक्य में विवक्षित अर्थ के
प्रतिपादन के लिए आवश्यक शब्दों से अधिक 'कान्ति' शब्द प्रयुक्त है ।
विवक्षित एक अर्थ का जिस शब्द से वर्णन के प्रारम्भ में प्रतिपादन किया गया

प्रथमाननम् २१५
यथा—
हरिः पिता हरिर्माता हरिर्भ्राता हरिः सुहृत् ।
हरिं सर्वत्र पश्यामि हरेरन्यन्न भाति मे ॥
अत्र विष्णुर्भ्रातेत्यादिनिर्माणे प्रक्रमभङ्गात्मकं वैषम्यम् ।
एकस्या एवोक्तेर्भङ्ग्यन्तरेण पुनः कथनात्मकमुक्तिवैचित्र्यं
माधुर्यम् ।
धानार्थत्वादस्यान्यत्रापि तथा । यदि तु एकपदप्रयोगे न विच्छित्तिस्तदा परिहरणीय
एव सः ।
हरिरित्यादिपद्ये हरिशब्देनैवोपक्रमादुपसंहारपर्यन्तं परमेश्वररूपार्थस्याभिधीय-
मानत्वं स्पष्टमेव । पर्यायशब्दानां परस्परं भिन्नत्वं नार्थभिन्नत्वे कारणमिति यद्यप्या-
पाततः प्रतीयते तथापि शब्दस्यापि शाब्दबोधे भानस्य वैयाकरणादिसम्मतत्वेन
एकशब्देनार्थबोधे एकरूपेणार्थः प्रतीयते शब्दान्तरेण पुनर्बोधे तच्छब्दविशिष्टः प्रतीयत
इति विशेषणभेदादर्थभेदोऽर्थवैषम्यरूप इति मर्मप्रकाशः । अत्रोदाहृतमिदं पद्यं कीदृशं
काव्यमिति विवेचनीयम् ।
वामनोक्तं माधुर्यलक्षणं परिष्कृत्याह—एकस्या इत्यादिना । उक्तिशब्दे-
हो उसी शब्द से अन्त तक उसका प्रतिपादित होना ( प्रारम्भ में एक शब्द से ओर
बाद में अन्य शब्द से प्रतिपादित न होना ) 'समता' है ।
जैसे—
“हरि हीं मेरे पिता हैं, हरि हीं माता हैं, हरि हीं मित्र हैं, मैं सर्वत्र हरि को
हीं देखता, मुझे हरि से अतिरिक्त कुछ भी नहीं दिखायी देता ॥”
इस पद्य में उपक्रम से उपसंहार तक परमेश्वर-स्वरूप अर्थ का एक 'हरि' शब्द
से हीं प्रतिपाद होने से इसमें 'समता' नामक गुण है । इसके विपरीत,
हरिः पिता हरिर्माता विष्णुर्भ्राता हरिः सुहृत् ।
विष्णुं सर्वत्र पश्यामि विष्णोरन्यन्न भाति मे ॥
इत्यादि प्रकार से यदि भिन्न-भिन्न शब्दों द्वारा परमेश्वर-स्वरूप अर्थ का अभिधान
किया गया होता तो 'समता' न होती । इसका कारण यह है कि शाब्दबोध के
सविकल्पक होने—विशेषणविशिष्ट विशेष्य का ज्ञान होने—से विशेषणीभूत शब्द में
भी शाब्दबोध-विषयता होती । ऐसी स्थिति में भिन्न-भिन्न शब्दों से एक हीं
अर्थ का प्रतिपादन करने पर तत्तच्छब्दजन्य बोध में तत्तत् शब्द (नाम) की प्रतीति
होने से सभी खण्डवाक्यों से होने वाले बोध में एकरूपता हो नहीं सकती । अत
एव ऐसी दशा में प्रक्रमभङ्गदोष आ जाने से 'समता' विघटित हो जाती है ।
उक्तिवैचित्र्य को 'माधुर्य' कहा जाता । उक्तिवैचित्र्य का अभिप्राय एक हीं

२१६ रसगङ्गाधरः
यथा—
विधत्तां निःशङ्क निरवधिसमाधि विधिरहो
सुखं शेषे शेतां हरिरविरतं नृत्यतु हरः ।
कृतं प्रायश्चित्तैरलमथ तपोदानयजनैः
सवित्री कामानां यदि जगति जागर्ति भवती ॥
अत्र विध्यादिभिर्नास्ति किमपि प्रयोजनमित्येषोऽर्थः समाधिविधानादि-
प्रेरणारूपेणोक्तिवैचित्र्येणाभिहितः । अन्यथाऽनवीकृतत्वापत्तेः ।
नार्थोऽत्राभिप्रेतो व्युत्पत्तिभेदेन लक्षणया वा ।
विधत्तामित्यादि पद्यं गङ्गालहर्याम् । सवित्रीति तृजन्तं पदम्, कामानामिति
षष्ट्यन्तपदात् । तृजन्तत्वे तु द्वितीया स्यात्, न लोकाव्ययेति कर्मषष्ठ्या निषेधात् ।
उत्कर्षः पुनस्तृन्नन्तप्रयोगे स्यात् । भवती=गङ्गा । पदार्थः स्फुटः ।
प्रेरणात्र लिङर्थः, अभीष्टं वा । अन्यथा=उक्तिवैचित्र्याभावे । अनवीकृतत्व-
मर्थदोषो विच्छित्यनाधायकत्वात्सहृदयोद्वे जकत्वाच्च ।
अकाण्डे=अनवसरे । मार्गे विवक्षितदेशप्राप्तेरुद्देश्यत्वे नावसर इति शोकस्या-
नवसरता । एतच्च बोध्यगतत्वे शोकस्य कथञ्चित् संगच्छते । सहृदयगतत्वं तु शोकस्य
विवक्षितमिति मन्यामहे । उदाहरणानुरोधेन चाकाण्ड इत्यस्य तात्पर्यमस्फुटम् ।
'अपारुष्यं सौकुमार्यम्' इति वामनोक्त लक्षणमेवात्र परिष्कृतम् । सुकुमारतायाः
पारुष्याभावस्वरूपत्वेनैव दोषाभावात्मकत्वमुपपादयन्त्यन्ये ।
अर्थ का भिन्न-भिन्न भङ्गी (अभिव्यक्ति-प्रकार) से प्रतिपादन करना है ।
उदाहरण गङ्गालहरी के निम्नलिखित पद्य में द्रष्टव्य है—
“मां गङ्गे ! सभी कामनाओं को पूर्ण करने वाली तू जब इस संसार में सजग
है तब विधाता निश्चिन्त होकर अनन्त समाधि में निमग्न हो जांय, भगवान् विष्णु
शेषनाग के ऊपर आराम से शयन के लिए चले जांय, भगवान् शिव सर्वदा अपने
ताण्डव में संलग्न हो जांय, पापक्षय के निमित्त विभिन्न प्रायश्चित्त करने की भी
कोई आवश्यकता नहीं और इसके लिये तप, दान और पूजन आदि शास्त्र-विहित
कर्म का भी कोई उपयोग नहीं ।”
इस पद्य में प्रतिपादनीय अर्थ यही है कि जब गङ्गा सकल पाप-ताप को दूर
करने के लिए सन्नद्ध है तो फिर विधाता आदि का कोई प्रयोजन नहीं । परन्तु यदि
इसी रूप में यह अर्थ शब्दों द्वारा प्रतिपादित होता तो इसमें चमत्कार न होने से यहां
'अनवीकृतत्व' दोष आ जाता । अत एव विधाता आदि को अनन्त समाधि में
निमग्न हो जाने आदि की प्रेरणा का प्रतिपादन किया गया है जिससे अर्थ में एक

प्रथमाननम् २१७
अकाण्डे शोकदायित्वाभावरूपमपारुष्यं सुकुमारता ॥
यथा—‘त्वरया याति पान्थोऽयं प्रियाविरहकातरः’।
‘प्रियामरणकातरः’ इत्यत्र शोकदायिनो मरणशब्दस्य सत्त्वात्पारुष्यम् ।
इदं चाश्लीलतादोषव्याप्यम् ।
वस्तुनो वर्णनीयस्यासाधारणक्रियारूपयोर्वर्णनमर्थव्यक्तिः ॥
यातीत्यस्य गृहमिति शेषः । अत्र पारुष्याभावमुपपादयति—प्रियामरणे-
त्यादिना । एतेनेदं सूच्यते यन्मृतप्रियस्य पान्थस्यैव प्रियाविरहकातर इति वर्णने
सुकुमारता । यस्य पुनर्देशान्तरगतस्य प्रिया गृहे जीवत्येव तस्यैतादृशवर्णने न
सौकुमार्यम् इति । पारुष्यं दोष इत्यपि लक्षणेन सूच्यत एव; परन्त्वयं दोषो न पृथक्
परिगणित इति कथमत्र दोषत्वेनाभिधानं तस्येत्याशङ्कां समाधत्ते-इदं चेत्यादिना ।
अमङ्गलसूचकत्वादिति भावः । कस्यचिद् व्याप्यदोषस्य पृथक् परिगणनं कस्यचिच्च
नेति विषये सम्प्रदाय एव शरणम् ।
क्रियारूपयोरिति । क्रिया च रूपं स्वरूपं च, तयोरित्यर्थः । असाधारण-
वैदग्ध्य आ जाता है ।
प्रतिपाद्य अर्थ में पारुष्य—कठोरता, जिसका अर्थ अनवसर में शोक देना है,
के अभाव को हीं 'सुकुमारता' कहते ।
जैसे—
“यह पथिक अपनी प्रियतमा के विरह (=मरण) से अत्यन्त खिन्न होकर
शीघ्रता से अपने घर को लौट रहा है ।”
इसी वक्तव्य में यदि मरणस्वरूप अर्थ के प्रतिपादन के लिए ‘प्रियामरणकातरः’
कहा जाता तो यह अनवर में हीं शोकप्रद होता, क्योंकि घर लौटने के समय उस
पथिक की प्रियतमा के मरण की बात सुनकर सहृदयों को शोक होता । यद्यपि
जिस व्यक्ति को ऐसी कठोर बात कही जाती उसे भी शोक हो हीं सकता है तथापि
काव्य में सहृदयगत शोक हीं विवक्षित होता । अतः उक्त लक्षण में निर्दिष्ट शोक को
सहृदयनिष्ठ शोक समझना चाहिए । इस लक्षण से यह स्पष्ट है कि यह अर्थगत
कठोरता—पारुष्य, जिसके अभाव को ‘सुकुमारता’ कहा गया है, एक अर्थगत दोष
है । इसे स्वतन्त्र दोष के रूप में नहीं माना गया है अपितु यह ‘अश्लीलता’ दोष
के अन्तर्गत आता, जिसमें व्रीड़ा (= लज्जातिशय), जुगुप्सा अथवा अमङ्गल की
प्रतीति होती । ‘अश्लीलता’ दोष के अन्तर्गत पूर्वोक्त मरण-शब्द से प्रतिपादित अर्थ
में अमङ्गलसूचकतास्वरूप ‘अश्लीलता’ है ।
वर्णनीय वस्तु के असाधारण स्वरूप और असाधारण क्रिया का वर्णन करना
हीं ‘अर्थव्यक्ति’ है । असाधारण का अर्थ वैदग्ध्यपूर्ण है । ऐसा प्रतीत होता कि 'अर्थ-

२१८ रसगङ्गाधरः
यथा—
गुरुमध्ये कमलाक्षी कमलाक्षेण प्रहर्तुकामं माम् ।
रदयन्त्रितरसनाग्रं तरलितनयनं निवारयाञ्चक्रे ॥
अयमेवेदानीन्तनैः स्वभावोक्त्यलंकार इति व्यपदिश्यते ।
त्वमुभयोर्विशेषणम् । एतेन—अर्थव्यक्तिरित्यत्रार्थशब्दोऽसाधारणक्रियास्वरूपयोर्वृत्तं
इति बोध्यम् ।
गुरुमध्य इत्यादि । गुरूणां श्रेष्ठजनानां मध्ये कमलाक्षेण प्रहर्तुं कामोऽभिलाषो
यस्य तादृशं मां कमलाक्षी प्रिया लज्जया रदैर्दन्तैर्निपीडितं रसनाया अग्रं यत्र अथ
च तरलिते निकोचवती नयने यत्र कर्मणि तथा निवारयाञ्चक्रे । दन्तैर्जिह्वाग्रं
निपीडयन्ती नयने च व्यापारयन्ती कमलाक्षी कमलाक्षेण प्रहर्तुकामं मां निवारित-
वतीत्यभिप्रायः । रदयन्त्रिततेत्यादिक्रियाविशेषणद्वयम् । अत्र 'निवारयाञ्चक्रे' इति
लिट्प्रयोगश्चिन्त्यः । पद्येऽस्मिन् कमलाक्षीत्यनेन असाधारणस्य नायिकास्वरूपस्य
रदयन्त्रिततेत्यादिविशेषणद्वयविशिष्टाया निवारणक्रियायाश्च वर्णनादर्थव्यक्तिर्गुण
इत्यभिप्रायो ग्रन्थकृतः । तत्रोक्तनिवारणक्रियायामापामरप्रसिद्धायां कीदृशमसाधारण-
त्वमिति विवेचनीयम् यद्वा पामरसुलभायामप्येतादृश्यां निवारणक्रियायां
वैदग्ध्यात्प्रतिभामात्रवेद्यत्वादसाधारणत्वं कथञ्चिन्मन्तव्यम् ।
इदानीन्तनैः = गुणत्रयवादिभिराचार्यैः । स्वभावोक्तीत्यादि । इदं च 'वस्तु-
स्वभावस्फुटत्वमर्थव्यक्तिः' इति वामनोक्तलक्षणेनैव सूचितप्रायम् । विशेषः काव्य-
प्रकाशादिभ्यो ज्ञेयः ।
व्यक्ति' शब्द के पूर्वभाग—'अर्थ' शब्द के अभिधेय वस्तु (= अर्थ) के असाधारण
स्वरूप और असाधारण क्रिया हैं ।
इसका उदाहरण निम्नलिखित पद्य में उपलब्ध है—
''जब श्रेष्ठ जनों के बीच बैठी अपनी कमलतुल्य नेत्रोंवाली प्रियतमा पर मैंने
अपने कमल-सदृश नयन से प्रहार करना चाहा—उसपर कटाक्षपात करने को
उद्यत हुआ तो उसने दांतों तले जीभ दबाकर आंखों के इशारे ( कनखी ) से मुझे
वैसा करने से रोक दिया ।''
इस कथन में प्रियतमा के असाधारण स्वरूप का 'कमलाक्षी' शब्द से और
दांतों तले जीभ दबाकर आंखों के इशारे से रोकने की असाधारण-वैदग्ध्यपूर्ण क्रिया
का वर्णन होने से 'अर्थव्यक्ति' नामक गुण है ।
इसी 'अर्थव्यक्ति'-नामक वामनादि-सम्मत गुण को परवर्ती आचार्यों ने
'स्वभावोक्ति' अलंकार कहा है ।

प्रथमाननम् २१९
‘चुम्बनं देहि मे भार्ये कामचाण्डालतृप्तये’ इत्यादिग्राम्यार्थपरिहार
उदारता ॥
एकस्य पदार्थस्य बहुभिः पदैरभिधानम्, बहूनां चैकेन, तथैकस्य
वाक्यार्थस्य बहुभिर्वाक्यैः, बहुवाक्यार्थस्यैकवाक्येनाभिधानम्, विशेषणानां
साभिप्रायत्वं चेति पञ्चविधमोजः ॥
चुम्बनं देहीत्यादौ प्रतिपाद्योऽर्थो न विदग्धोचितः । अतो ग्राम्यत्वं नामाऽविद-
ग्धार्थोक्तिर्दोषस्तदभाव उदारतेत्यर्थः । अधमभिन्ने वक्तरि ग्राम्यत्वं दोषः, अधमोक्तौ
तु ग्राम्यत्वं गुण एवेति बोध्यम् । ग्राम्योक्तिकवलितो हि विभावादिरूपोऽर्थो न
रसनिष्पत्तये समर्थः, भ्रष्टं बीजमिवाङ्कुरायेति प्रदीपादौ स्पष्टम् ।
सम्प्रति क्रमप्राप्तमोजोगुणं वर्णयति—एकस्येत्यादिना । बहूनामित्यादि ।
बहूनां पदार्थानामेकेन पदेनाभिधानमित्यर्थः ।
ग्राम्य अर्थ का परिहार (करते हुए अग्राम्य—विदग्धोचित अर्थ का प्रतिपादन
किया जाय तो) ‘उदारता’ नामक अर्थगुण कहा जाता ।
उत्तम और मध्यम श्रेणियों की प्रकृतियों के लिए वैदग्ध्यरहित अर्थ का
प्रतिपादन करना ग्राम्यत्वदोष कहा गया है । किन्तु अधम प्रकृति के लिए तो यह
ग्राम्यत्व गुण है, दोष नहीं । अतः उत्तम और मध्यम प्रकृतियों द्वारा प्रतिपादित
अर्थ में हीं ‘उदारता’ सम्भव है ।
ग्राम्यत्व दोष का उदाहरण देखिये—
“ओ भार्ये (=प्रिये) ? कामरूपी चाण्डाल की तृप्ति के लिए मुझे
चुम्बन दे ।”
इसमें चुम्बन आदि ग्राम्य अर्थ का अभिधान होने से इस वाक्यार्थ में ग्राम्यत्व
दोष है । किन्तु यदि यही वाक्य किसी अधम प्रकृति—गँवार जन द्वारा प्रयुक्त हो
तो ग्राम्यत्व दोष नहीं होगा । अतः किसी उत्तम या मध्यम श्रेणी के मनुष्य द्वारा
ऐसा कहने पर हीं ग्राम्यत्व दोष समझना चाहिए ।
ओज पाँच प्रकार का होता है—(१) एक पद द्वारा जिस अर्थ का प्रतिपादन
सम्भव हो उस अर्थ का पद-समूह द्वारा प्रतिपादन किये जाने पर, (२) पद-समूह
द्वारा जिस अर्थ का प्रतिपादन किया जा सकता उस अर्थ का किसी एक
पारिभाषिक पद द्वारा प्रतिपादन किये जाने पर (३) एक वाक्य के द्वारा जिस
अर्थ का प्रतिपादन संभव हो उसका अनेक वाक्यों द्वारा प्रतिपादन किये जाने पर,
(४) अनेक वाक्यों द्वारा जिस अर्थ का प्रतिपादन किया जाना है उसका एक
वाक्य से प्रतिपादन किये जाने पर और (५) विशेषण के साभिप्राय, अर्थात्

२२० रसगङ्गाधरः
यदाहुः—
पदार्थे वाक्यरचना वाक्यार्थे च पदाभिधा ।
प्रौढिर्व्याससमासौ च साभिप्रायत्वमस्य च ॥ इति ।
पूर्वार्धप्रतिपाद्यं द्वयं व्याससमासौ चेति चतुष्प्रकारा प्रौढिः, साभिप्रा-
यत्वं चेति पञ्चप्रकारमोज इत्यर्थः । प्रौढिः प्रतिपादनवैचित्र्यम् ।
यथा—
सरसिजवनबन्धुश्रीसमारम्भकाले
रजनिरमणराज्ये नाशमाशु प्रयाति ।
उक्तार्थे वामनवचनं प्रमाणत्वेनोपन्यस्यति—यदाहुरिति । वाक्यरचनेत्यत्र
वाक्यरचनं वाक्यवचनं चेति पाठद्वयं वामनग्रन्थे सम्प्रत्युपलभ्यते । अत्र पक्षे
'साभिप्रायत्वमस्य च' इत्यत्रेदम्पदेन विशेषणस्य ग्रहणमभिप्रेत्य पूर्वं विशेषणस्य
साभिप्रायत्वमुक्तम् । वामनेनापि 'आश्रयः कृतधियाम्' इत्यत्र विशेषणस्यैव साभि-
प्रायत्वं वर्णित

प्रथमाननम् २२१
परमपुरुषवक्त्रादुद्गतानां नराणां
मधुमधुरगिरां च प्रादुरासीद्विनोदः ॥
अत्रोषसीत्येकपदार्थस्याभिधानाय प्रथमचरण इत्याद्यग्रेऽपि बोध्यम् ।
पदार्थे वाक्यरचनाया उदाहरणम्—सरसिजेत्यादि । कमलवनस्य बन्धोः सूर्यस्य
श्रियः समारम्भकाले अथ च रजनिरमणस्य चन्द्रस्य राज्ये आशु शीघ्रं तत्क्षणं वा
नाशं प्रयाति सति—इत्यर्थकस्य पूर्वार्धस्य उषसीत्यर्थः, अयं च एकेनैव उषसीति
पदेनाभिधातुं योग्योऽपि पूर्वार्द्धरूपेण वाक्येन प्रतिपादितः । एवमेव परमपुरुषस्य
महेश्वरस्य मुखादुद्गतानां नराणामिति वाक्यं ब्राह्मणानामित्येकपदार्थे प्रयुक्तम् । परम-
पुरुषवक्त्रादुद्गतानामित्यन्वेति मधुमधुरगिरामित्यत्रापि । तथा चास्य पदसमूहस्य
वेदानामित्यर्थः पर्यवस्यति । उषसि ब्राह्मणानां वेदानां च विनोदः क्रमेण पाठकत्तृ-
त्वात् पाठकर्मत्वाच्च प्रादुरासीदिति भावः । वाक्यं चात्र पदसमूहमात्रं विवक्षितं न
त्वाकांक्षादिमत्पदसमूहो निराकांक्षार्थप्रतिपादक एव । अत एव ग्रन्थकृता 'बहुभिः
पदैरभिधानम्' इत्युक्तम् । तथा च पदसमूहमात्रं वा स्यादाकांक्षादिमत्पदसमूहो वेत्यत्र
नाग्रहः । यथोदाहरणं व्यवस्था ।
प्रथमचरण इत्यत्र बहुव्रीहिः, तथा च प्रथमो भागः पूर्वार्द्धरूप इत्यर्थः । यद्यपि
प्रथमचरणेन द्वितीयेन वा विवक्षितार्थप्रतिपादनं शक्यसम्भवम् तथापि पुनरुक्ति-
वारणाय बहुव्रीहिः स्वीकृत इति बोध्यम् ।
द्वितीयस्योदाहरणमाह—खण्डितेत्यादि । खण्डिताया अनुपदं वक्ष्यमाण-
एक पद से प्रतिपाद्य अर्थ के पद-समूह द्वारा प्रतिपादन का उदाहरण यह है—
! "जिस समय कमल-कुल के मित्र (सूर्य) की छटा का उदय हो रहा था और
निशानाथ चन्द्रमा के राज्य का शीघ्रता से अन्त हो रहा था ( पूर्वार्द्ध का अर्थ )
उस समय परमपुरुष भगवान् के मुख से उत्पन्न मानवों में और उसी भगवान् के
मुख से आविर्भूत मधुसदृश मधुर वाणी का उल्लास हुआ ॥"
इस पद्य में प्रथम और द्वितीय चरणों के पद-समूह से उस उषःकाल का
प्रतिपादन, वैचित्र्य के साथ, किया गया है जिसका अभिधान एक हीं 'उषसि' पद से
हो सकता था । इसी प्रकार एक 'ब्राह्मण' पद द्वारा जिस अर्थ का अभिधान किया
जा सकता था, उसके लिए सम्पूर्ण तृतीय-चरणरूप पद-समूह का और केवल
'वेद' पद के अभिधेय अर्थ के लिए 'परमपुरुषवक्त्रादुद्गतानां मधुमधुरगिराम्' इस
पद-समूह का प्रयोग किया गया है । अतः इसमें प्रथम प्रकार का ओज है ।
एक पद द्वारा वाक्यार्थ के अभिधान का उदाहरण देखिए—

२२२ रसगङ्गाधरः
खण्डितानेत्रकञ्जालीमञ्जुरञ्जनपण्डिताः ।
मण्डिताखिलदिक्प्रान्ताश्चण्डांशोर्भान्ति भानवः ॥
अत्र 'यस्याः पराङ्गनागेहात् पतिः प्रातर्गृहेऽञ्चति' इति वाक्यार्थे
खण्डितापदाभिधानम् ।
अयाचितः सुखं दत्ते याचितश्च न यच्छति ।
सर्वस्वं चापि हरते विधिरुच्छृङ्खलो नृणाम् ॥
अत्र दैवाधीनं सर्वमित्येकस्मिन्वाक्यार्थे नानावाक्यरचनात्मको व्यास-
पदवाच्यो विस्तरः ।
लक्षणाय। नायिकाया नेत्रकञ्जालिनेत्रकमलश्रेण्या रञ्जुनि रञ्जने पण्डिता निपुणा
अथ च मण्डिता अखिला दिग्भागा येस्तादृशाश्चण्डांशोः सूर्यस्य भानवो
भान्तीत्यर्थः ।
वाक्यार्थे = निरुक्तखण्डितालक्षणवाक्यार्थस्थाने खण्डितापदेनाभिधानादोजोऽर्थ-
गुणः ।
तृतीयस्योदाहरणम्—अयाचित इति । अत्त 'दत्ते', 'यच्छति' इति क्रिया-
द्वयान्वयाय तृणामित्यत्र चतुर्थ्या विपरिणामः कर्त्तव्यः । यद्वा सम्प्रदानत्वाऽविवक्षया
सम्बन्धसामान्ये षष्ठ्यर्थेव निर्वाहः, 'कस्याद्य किं दीयताम्' 'किं दीयताम-
विकलक्षितिदायिनस्ते' इत्यादिवत् ।
"सूर्य के वे प्रकाश चमक रहे हैं जो 'खण्डिता' नायिका के नेत्र-कमलों के
पूर्ण रंजन में निपुण हैं और दिग्-दिगन्तों को मण्डित करने वाले हैं !!"
इस पद्य में "जिसका पति परकीया नायिका के साथ रात बिता कर प्रातः
काल में उसके पास लौट आता (वह नायिका 'खण्डिता' कहलाती)" इस
सम्पूर्ण वाक्यार्थ का एक ही 'खण्डिता' पद से अभिधान किया गया है ।
अब तृतीय प्रकार के ओज का; जिसमें एक वाक्य के अर्थ का अनेक वाक्यों
द्वारा विच्छित्तिपूर्ण रीति से प्रतिपादन किया जाता है, उदाहरण लीजिए—
"मनुष्यों का भाग्य कितना उच्छृंखल-अव्यवस्थित होता कि वह बिना मांगे
सुख देता पर मांगने पर सुख भी न देता और सारा सर्वस्व भी हर लेता है !"
इस पद्य में तीन वाक्यों द्वारा 'सब कुछ भाग्याधीन है' इस एक वाक्यार्थ का
प्रतिपादन किया गया है । यही वामन के शब्द में 'व्यास-,' अर्थात् शब्द-विस्तर
कहा गया है ।
अब अनेक वाक्यों के अर्थों के एक वाक्य द्वारा प्रतिपादन का उदाहरण
प्रस्तुत है—

प्रथमाननम् २२३
तपस्यतो मुनेर्वक्त्राद्वेदार्थमधिगत्य सः।
वासुदेवनिविष्टात्मा विवेश परमं पदम् ॥
अत्र मुनिस्तपस्यति, तद्वक्त्रात्स वेदार्थमधिगतवान्, तदनन्तरं वासुदेवे
परब्रह्मणि मनः प्रावेशयत्, ततश्च मुक्तोऽभूदिति वाक्यार्थकलापः शतृ-
क्त्वा-बहुव्रीहिभिस्तिङन्तेन चानुवाद्यविधेयभावेनैकवाक्यार्थीकृतः ।
साभिप्रायत्वं च प्रकृतार्थपोषकता ।
चतुर्थस्योदाहरणम्—तपस्यत इति । मुक्तोऽभूदिति चतुर्थपादार्थ उक्तः । शतृ-
प्रत्ययोऽत्र तपस्यत इति पदे, क्त्वाप्रत्ययोऽधिगत्येत्यत्र, तृतीये च पादे बहुव्रीहिश्चतुर्थे
विवेशेति तिङन्तम् । सर्वासां क्रियाणां तिङन्तेन कृदन्तेन वा शब्देनाभिधाने वाक्य-
चतुष्टयं स्यात्, तत्स्थाने त्रयं क्रमशः शतृप्रत्ययादिना क्रियाप्रतिपादनपूर्वकमुद्देश्य-
विशेषणतयोद्देश्यीकृतं तिङन्तप्रतिपाद्यायाः परमपदनिवेशक्रियाया विधेयाया इत्येक-
वाक्यत्वं स्पष्टम्, प्रधानीभूतक्रियायास्तिङन्तपदोपस्थाप्याया विशिष्टस्योद्देश्यस्य
चैकत्वादित्यभिसन्धानेनोक्तम् --अनुवाद्येत्यादिना । अनुवाद्यम् = शाब्दमुद्देश्यम् ।
पञ्चमं प्रकारं व्याचष्टे---साभिप्रायत्वमिति । प्रकृतार्थस्य पोषकत्वमुपपाद-
"तपस्या करते हुए मुनि के मुख से वेदार्थ का परिज्ञान कर के परमात्मा मे
अपने मन को समाहित कर उसने परम पद को प्राप्त कर लिया ।।"
इस पद्य में चार वाक्यों--'मुनि तपस्या कर रहे हैं (मुनिस्तपस्यति ), 'उनके
मुख से उसने वेदार्थ का परिज्ञान किया' (तद्वक्त्रात् स वेदार्थमधिगतवान्), 'उसके
बाद उसने वासुदेव, अर्थात् परब्रह्म में अपने चित्त को समाहित कर लिया'
( तदनन्तरं वासुदेवे स मनः समावेशयत् ) और 'उसके पश्चात् वह मुक्त हो गया'
(ततश्च स मुक्तोऽभूत् )-के अर्थों का प्रतिपादन एक ही वाक्य में चारो वाक्यों
का समावेश कर किया गया है। प्रथम वाक्य की समापिका क्रिया- 'तपस्यति'
को शतृप्रत्ययान्त 'तपस्यत' शब्द द्वारा, द्वितीय वाक्य की समापिका क्रिया-
'अधिगतवान्' को क्त्वा-ल्यप्-प्रत्ययान्त 'अधिगत्य' पद द्वारा और तृतीय वाक्य
की समापिका क्रिया को बहुव्रीहि ( वासुदेवे निविष्ट आत्मा = अन्तःकरणं यस्य
तथाविधः-तत्पुरुषगर्भबहुव्रीहि ) समास द्वारा प्रथम तीन वाक्यार्थो को उद्देश्य
( के विशेषण ) और अन्तिम वाक्य के तिङन्तघटित होने से उसके अर्थ को विधेय
बनाकर चार वाक्यों के स्थान में एक ही वाक्य द्वारा अर्थ का प्रतिपादन कर
दिया गया है ।
विशेषण के साभिप्राय होने का अर्थ उसका विवक्षित अर्थ का परिपोषक
होना है। ऐसे ही विशेषण को 'हेतुगर्भ विशेषण' कहते । इसका एक उदाहरण
देखिए—

२२४ रसगङ्गाधरः
यथा—
गणिकाऽजामिलमुख्यानवता भवता बताहमपि ।
सीदन्भवमरुगर्त्ते करुणामूर्त्ते न सर्वथोपेक्ष्यः ॥
अत्रोपेक्षाभावे करुणामूर्त्तित्वं पोषकम् । पापिष्ठत्वात्करुणाया अभावे
प्रकृतेऽस्याः संपादनाय गणिकेत्यादि सीदन्निति च ।
दीप्तरसत्वं कान्तिः ॥
कत्वमित्यर्थः । एतादृशं विशेषणं हेतुगर्भमित्युच्यते ।
गणिकेत्यादि । हे करुणावतार परमेश्वर ? गणिकाऽजामिली मुख्यौ येषां
तान् अवता रक्षता भवता भव एव मरुगर्त्तस्तस्मिन् सीदन् क्लेशमनुभवन्नहमपि न
सर्वथोपेक्ष्य इति कश्चिद् अधमो भक्तो भगवन्तं प्रार्थयते । अथ च पद्ये निर्दिष्टा
गणिका पिङ्गलानाम्नी यस्याः कथा श्रीमद्भागवते एकादशस्कन्धस्य नवमेऽध्याये,
अजामिलस्य च दासीपुत्रस्य कथा तत्रैव षष्ठस्कन्धस्याद्येषु त्रिष्वध्या

प्रथमाननम् २२५
तच्च स्फुटप्रतीयमानरसत्वम् । उदाहरणं च वर्णितमेव रसप्रकरणे,
वर्णयिष्यते च ।
अवर्णितपूर्वोऽयमर्थः पूर्ववर्णितच्छायो वेति कवेरालोचनं
समाधिः ॥
ज्ञानस्य विषयतासंबन्धेनार्थनिष्ठत्वादर्थगुणता ।
आद्यो यथा—‘तनयमैनाकगवेषण-’ इत्यादौ । द्वितीयस्तु प्रायशः
तच्च = दीप्तरसत्वं च । वर्णितमेवेति । ‘शयिता सविधेऽप्यनीश्वरा.........’
इत्यादौ वर्णयिष्यत इत्यस्य यथासम्भवमलङ्कारादिप्रकरण इति शेषः ।
अवर्णितपूर्वेत्यादि । इमावेवार्थौ वामनेन क्रमशः ‘अयोनिः’, ‘अन्यच्छायायोनिः’
इति कथितौ । वामनेन पुनरुभावप्यर्थौ व्यक्तसूक्ष्माभ्यां द्विधा, अनयोरपि सूक्ष्मो
द्विविधो भाव्यवासनीयभेदाभ्यामित्युक्तम् ।
अर्थविषयकालोचनस्य कविनिष्ठत्वेन कथमर्थनिष्ठत्वमित्याशङ्कामपाकरोति—
ज्ञानस्येत्यादिना । समवायेन कवौ वर्त्तमानमप्यालोचनं विषयतासम्बन्धेनार्थनिष्ठ-
मेवेत्यस्य ज्ञानमात्रस्य विषयतयाऽर्थनिष्ठत्वादित्यर्थः । एतच्च विषयताया
वृत्तिनियामकसम्बन्धत्वस्वीकार एवोपपद्यते ।
‘तनयमैनाक’ इत्यादिगद्यसन्दर्भो मध्यमकाव्योदाहरणतया व्याख्यातः । प्रायश
रस की दीप्तता का अर्थ उसकी स्फुट रूप में अभिव्यक्ति है। इसका उदाहरण
रस-निरूपण के सन्दर्भ में दिया जा चुका है। वहाँ ‘शयिता सविधेऽप्यनीश्वरा...’
आदि पद्य में विप्रलम्भ-शृङ्गार रस की स्फुट अभिव्यक्ति बतलाई गई है।
आगे भी ध्वनि-अलङ्कार आदि के निरूपण के अवसर पर इसके अनेक उदाहरण
दिये जायेंगे।
काव्य रचना करते समय कवि का यह चिन्तन कि वह जिस अर्थ का अपने
काव्य में उपनिबन्ध करने जा रहा है वह पहले किसी कवि द्वारा वर्णित नहीं हुआ
है—अपूर्व अर्थ है या वह अर्थ पूर्व कवि द्वारा वर्णित अर्थ का हीं साक्षात् या
प्रकारान्तर से अनुकरण है, ‘समाधि’ नामक अर्थगुण है।
यद्यपि यह ‘समाधि’-स्वरूप गुण समवाय-सम्बन्ध से तो कविनिष्ठ हीं है तथापि
विषयता-सम्बन्ध से अर्थनिष्ठ होने के कारण अर्थगुण माना गया है, क्योंकि ज्ञान-
मात्र विषयता-सम्बन्ध से अर्थनिष्ठ होता।
अपूर्व अर्थ के उपनिबन्ध का एक उदाहरण वही है जो मध्यम काव्य का उदा-
हरण पहले ‘तनयमैनाकगवेषण...’ इत्यादि यमुना-वर्णनात्मक गद्य दिया जा चुका
है। पूर्ववर्णित अर्थ का अनुकरणात्मक उपनिबन्ध तो प्रायः, कुछ काव्यों को छोड़

२२६ रसगङ्गाधरः
सर्वत्रैवेत्याहुः ॥
अपरे त्वेषु गुणेषु कतिपयान्प्रागुक्तेस्त्रिभिर्गुणैर्वक्ष्यमाणदोषाभावा-
लंकारैश्च गतार्थयन्तः, कांश्चिद्वैचित्र्यमात्ररूपतया क्वचिद्दोषतया च
मन्यमाना न तावतः स्वीकुर्वन्ति । तथा हि — श्लेषोदारताप्रसाद
समाधीनामोजोव्यञ्जकघटनायामन्तर्भावः । न च श्लेषोदारतयोः सर्वांशे
गाढबन्धात्मनोरोजोव्यञ्जकघटनान्तर्भावोऽस्तु नाम, प्रसादसमा-
ध्योस्तु गाढशिथिलात्मनोरंशेनौजौव्यञ्जकान्तर्भावेऽप्यंशान्तरेण कुत्रान्त-
इति । अवर्णितपूर्वस्यार्थस्य क्वचिदेव केनचिदेवोपनिबन्धनाभिप्रायेणोक्तमिदम् ।
‘इत्याहुः’ इत्यस्य दशशब्दगुणप्रस्तावे निर्दिष्टेन ‘जरत्तरास्तु’ इत्यनेनान्वयः ॥
एतावता प्रबन्धेन सपरिकरं दशशब्दगुणान् दशैव चार्थगुणान् वामनादिसम्म-
तान्निरूप्य सम्प्रति गुणत्रयवादिमते यथैषां त्रिषु गुणेषु तदतिरिक्तेषु वा गुणालङ्कारा-
दिषु यथायथमन्तर्भावो मम्मटाद्यभिमतस्तन्निरूपयति — अपरे त्वित्यारभ्य मम्मट-
भट्टादय इत्यन्तेन ग्रन्थेन । वक्ष्यमाणत्वं दोषस्य तदभावस्य वा स्वमते, न
मम्मटादिमते, तत्र गुणेभ्यः पूर्वमेव दोषाणां वर्णनात् । अलङ्कारैश्चेत्यत्र चकार
उपलक्षणं रसध्वने रसवदलङ्कारस्य चेति बोध्यम् । क्वचिद् दोषतयेति । विवक्षि-
तार्थप्रतिकूलत्वे सतीत्यर्थः । अन्तर्भावमेवोपपादयति — तथा हीत्यादिना । क्रमप्राप्तं
शब्दगुणानामन्तर्भावप्रकारमाह — श्लेषेत्यादिना । अंशेन = गाढात्मना । अंशान्त-
रेण = शिथिलात्मना । अंशान्तरस्येत्यादेर्माधुर्याभिव्यञ्जकेत्यादिर्वाक्यस्य । परेषाम् =
वामनादीनाम् । अस्माकम् = मम्मटादीनाम् । वामनादिभिः शब्दे माधुर्यं स्वीकृतम्,
मम्मटादिभिः पुना रसे । तथा च वामनाद्यभिमतं शब्दनिष्ठं माधुर्यं मम्मटादिमते
रसनिष्ठमाधुर्यस्याभिव्यञ्जकमिति व्यङ्ग्यचरसधर्मवाचकस्य माधुर्यादिशब्दस्य तद्-
कर, सर्वत्र देखा जा सकता है ।
इस प्रकार वामनादि-सम्मत दश अर्थगुणों का निरूपण किया गया ।
गुणत्रयवादी आचार्य तो पूर्वोक्त वामनादिसम्मत २० गुण नहीं मानते । इन
बीस गुणों में से कुछ को तो ये पूर्ववर्णित — माधुर्य, ओजस् और प्रसाद इन तीन
हीं गुणों में, कुछ को दोषाभाव में, कुछ को अलङ्कार आदि में गतार्थ कर देते; शेष
में से कुछ को दोष हीं मानते । जैसे — शब्दगुणान्तर्गत श्लेष, उदारता, प्रसाद और
समाधि का ओजोगुण के व्यञ्जक रचना में अन्तर्भाव हो जाता है । इनमें भी श्लेष
तथा उदारता का तो ओजोव्यञ्जक रचना में अन्तर्भाव सुस्पष्ट है, क्योंकि इन दोनों
में बन्ध — रचना की गाढ़ता पूर्णरूपेण होती हीं है । परन्तु प्रसाद में प्रारम्भ में
और समाधि में अन्त में विभिन्नता होने से इन दोनों के प्रौढांश का ओजोव्यञ्जक

प्रथमाननम् २२७
भवि इति वाच्यम् । माधुर्याभिव्यञ्जके प्रसादाभिव्यञ्जके वेति सुवच-
त्वात् । माधुर्यं तु परेषामस्मदभ्युपगतमाधुर्यव्यञ्जकमेव । एवं च सर्वत्र
व्यञ्जके व्यङ्ग्यशब्दप्रयोगो भाक्तः । समता तु सर्वत्रानुचितैव, प्रति-
पाद्योद्भटत्वानुद्भटत्वाभ्यामेकस्मिन्नेव पद्ये मार्गभेदस्येष्टत्वात् ।
व्यञ्जकशब्दधर्मे प्रयोगो भाक्तः । एवमेव व्यङ्ग्यरसप्रतिपादकस्य मधुरादिशब्दस्यापि
तद्व्यञ्जकरचनाविशेषप्रतिपादनाय प्रयोगोऽपि भाक्त एवेत्याह-एवमित्यारभ्य
भाक्त इत्यन्तेन ग्रन्थेन । समता = उपक्रमादायमाप्तं रीत्यभेदरूपा । प्रतिपाद्यः =
अर्थः । इष्टत्वादिति । अत्र कश्चिद् विशेषः साहित्यदर्पणादिभ्योऽवसेयः । इदं तु
चिन्त्यम्-यत्रोपक्रमादुपसंहारपर्यन्तममुद्भूतस्यैवार्थस्य प्रतिपादनमिष्टं तत्र समता
कथमनुचितेति । यथा चैकस्मिन्नेव पद्ये प्रतिपाद्योद्भटत्वानुद्भटत्वाभ्यां गुणत्रय-
वादिनामपि नानागुणयोगित्वमभिमतं तथैव प्रकृतोदाहरणेऽपि कथं न सम्भवतीति ।
उपधेयसङ्करस्तु उपाधीनामसाङ्कर्याद् वामनादिमते न दुष्यति । रससंकरादाहरणेषु
च गुणत्रयवादिनां गत्यन्तराभावोऽपीति ।
रचना में और शिथिलांश का माधुर्याभिव्यञ्जक रचना में अथवा प्रसादाभिव्यञ्जक
रचना में यथासम्भव अन्तर्भाव हो जाता है। यह स्मरणीय है कि वामनादिसम्मत
माधुर्य गुण गुणत्रयवाद्यभिमत माधुर्य गुण नहीं, अपितु इसका व्यञ्जक है (और
माधुर्य गुण इससे व्यङ्ग्य है) । इसी प्रकार वामनादिसम्मत ओज आदि गुण भी
गुणत्रयवादिसम्मत ओज आदि गुणों के अभिव्यञ्जक हैं। अतः स्पष्ट है कि व्यङ्ग-
भूत गुणविशेषवाचक माधुर्य आदि शब्दों का माधुर्यादि के व्यञ्जक रचना-विशेषों के
लिए जो वामनादि द्वारा प्रयोग किया गया है वह (= व्यङ्ग्यार्थ-वाचक माधुर्यादि
शब्दों का व्यञ्जकीभूत रचना के अर्थ में प्रयोग) औपचारिक है ।
जहाँ तक समता-नामक प्राचीन-सम्मत शब्दगुण का प्रश्न है वह तो सर्वत्र-
सम्पूर्ण काव्य में नितान्त अनुचित है (अतः इस रूप में यह दोष है, गुण नहीं),
क्योंकि एक ही काव्य में प्रतिपाद्य अर्थ की उत्कटता और उसकी अनुत्कटता के
आधार पर क्रमशः समता और विषमता होनी चाहिये, न कि सम्पूर्ण में समता
हीं । उदाहरणार्थ 'निर्माणे यदि ...' पद्य में अर्थ की उत्कटता-प्रौढ़ता के कारण
प्रथम तीन चरणों में गाढ़ता और चतुर्थ चरण में अर्थ की अनुत्कटता-शिथिलता के
कारण रीति में जो विषमता-शिथिलता है वही गुण है। यदि यहाँ चतुर्थ चरण
मे भी प्रथम तीन चरणों की तरह गाढ़ता या प्रथम तीन चरणों में हीं चतुर्थ चरण
की तरह शिथिलता हाती तो दोष हीं होता ।
१७ र०

२२८ रसगङ्गाधरः
यथा—
निर्माणे यदि मामिकोऽसि नितरामत्यन्तपाकद्रव-
न्मृद्वीकामधुमाधुरीमदपरीहारोद्धुराणां गिराम् ।
काव्यं तर्हि सखे सुखेन कथय त्वं सम्मुखे मादृशां
नो चेद्दुष्कृतमात्मना कृतमिव स्वान्ताद्बहिर्मा कृथाः ॥
अत्र पूर्वार्धे तृतीयचरणे च लोकोत्तरनिर्माणप्रतिपादके यो मार्गो न स
चतुर्थचरणे कदर्यकाव्यप्रतिपादक इति वैषम्यमेव गुणः । ग्राम्यत्वकष्टत्व-
योस्त्यागात्कान्तिसौकुमार्ययोर्गताथर्ता, प्रसादेन चार्थव्यक्तेरिति ॥
अर्थगुणेष्वपि— श्लेषः, ओजस आद्याश्चत्वारो भेदाश्च वैचित्र्यमात्र-
निर्माण इत्यादि । हे सखे ! यदि त्वम् अत्यन्तेन परिपाकेन निमित्तेन
द्रवन्त्याः प्रक्षरन्त्या मृद्वीकाया द्राक्षाया मधुनो मृष्टस्य रसस्य माधुर्यमदापहारे
नितरामतिशयेनोद्धुराणा मृद्वीकारसमाधुर्यतिरस्कारकारिणीनां गिरां निर्माणे संप्रयत्ने
मार्मिकोऽसि तर्हि मादृशां सहृदयानां सम्मुखे सुखेन स्वं काव्यं कथय । अन्यथा
आत्मना कृत दुष्कृतमिव स्वं सहृदयहृदयोद्वेजकं नीरस काव्याभास स्वान्ते
मनस्येव स्थापय, न त्वन्मत्समक्षं तद्बहिष्कुरु— इति पद्यार्थः ।
अत्रार्थानुसारेणादितस्तृतीयं चरणं यावदुद्धतश्चतुर्थे पुनरनुद्धतो मार्ग इत्याह—
अत्रेत्यादिना । इदानीं दोषाऽभावेऽन्तर्भावमाह— ग्राम्यत्वेत्यादिना । ग्राम्य-
त्वाभावः कान्तिः, कष्टत्वस्य परुषवर्णघटितत्वस्याभावः सौकुमार्यम् इत्यन्वयः ।
अर्थव्यक्तेरित्यस्य गतार्थतेत्यनेन पूर्ववाक्यस्थेनाभिसम्बन्धः । इतिशब्देन शब्दगुणान्त-
र्भावप्रकारोपसंहारः सूच्यते ॥
क्रमप्राप्तमर्थगुणान्तर्भावप्रकारमाह— अर्थगुणेष्वपीत्यादिना । वैचित्र्यमात्र-
मित्यत्र वैचित्र्यं कवेर्भङ्गिविशेषः । अन्यथा=वैचित्र्यमात्रस्य गुणत्वेऽभिमते ।
उदाहृत पद्य का अर्थ निम्नलिखित है—
"अरे मित्र ! पूरी तरह पक जाने से रस टपकाने वाले अङ्गुर के मधु-सदृश
माधुर्य के मद को भी ध्वस्त करने में समर्थ वाणी के विन्यास में यदि तू निपुण है
तब तो मेरे सामने अपना काव्य पढ़, नहीं तो—यदि तेरे काव्य में प्रचुर माधुर्य नहीं
है तो—अपने काव्य को अपने किये गये कुकर्म की तरह भीतर ही छिपा कर रख,
उसे बाहर मत कर !!" इसी प्रकार, ग्राम्यत्व-दोष का अभाव कान्ति-नामक
प्राचीनाभिमत गुण है, जब कि कष्टत्व-दोष का अभाव सौकुमार्य है । अर्थव्यक्ति तो
प्रसाद में हीं समाविष्ट है ।
प्राचीनाभिमत अर्थगुणों में भी श्लेष और ओज के प्रथमोक्त चार प्रकार तो

प्रथमाननम् २२९
रूपा न गुणान्तर्भावमर्हन्ति, अन्यथा प्रतिश्लोकमर्थवैचित्र्यवैलक्षण्याद्गुण-
भेदापत्तेः । अनधिकपदत्वात्मा प्रसादः, उक्तिवैचित्र्यवपुर्माधुर्यम्, अपारुष्य-
शरीरं सौकुमार्यम्, अग्राम्यरूपोदारता, वैषम्याभावलक्षणा समता. साभि-
प्रायत्वात्मकः पञ्चम ओजसः प्रकारः, स्वभावस्फुटत्वात्मिकार्थव्यक्तिः,
स्फुटरसत्वरूपा कान्तिश्च, अधिकपदत्वानवीकृतत्वामङ्गलरूपाश्लील ग्राम्य-
भग्नप्रक्रमापुष्टार्थरूपाणां दोषाणां निराकरणेन स्वभावोक्त्यलङ्कारस्य
रसध्वनिरसवदलंकारयोश्च स्वीकरणेन च गतार्थानि । समाधिस्तु कविगतः
काव्यस्य कारणं न तु गुणः, प्रतिभाया अपि काव्यगुणत्वापत्तेः । अतस्त्रय एव
गुणभेदः=गुणानन्त्यम् । 'तदभावेऽपि काव्यव्यवहारप्रवृत्तेः' इति प्रकाशोक्तो हेतु-
रहेतुः, परैरेषां काव्यमात्रगुणत्वास्वीकारात् । अन्यथा गुणत्रयवादेऽपि प्रत्येकस्य
काव्यमात्रगतत्वाभावाद् अगुणत्वप्रसङ्गादिति पण्डितराजाशयः । अनधिकेत्यारभ्य
पञ्चम ओजसः प्रकार इत्यन्ते ग्रन्थे वर्णितानां वामनाद्यभिमतानां प्रसादादीनां
गुणानां क्रमशःअन्तर्भाव उच्यतेऽधिकपदत्वादिदोषाणामभावेषु—अधिकपदत्व . . . .
निराकरणेनेति । अर्थव्यक्तेः स्वभावोक्त्यलङ्कारे, कान्तेश्च यथासम्भवं रसध्वनौ
रसवदलङ्कारे चान्तर्भाव उच्यते—स्वभावोक्तीत्यादिना । अत्र विशेषः काव्य-
प्रकाशतट्टीकादिभ्योऽवसेयः । कारणमिति । ग्रन्थनीयार्थस्य कविकर्तृकालोचनाभावे
उक्तिवैचित्र्य मात्र है, इनको गुण कहना अनुचित है । अन्यथा—यदि उक्तिवैचित्र्य
को भी गुण माना जाय तो प्रत्येक श्लोक में भिन्न-भिन्न प्रकार के उक्तिवैचित्र्य को
एक-एक गुण कहना होगा । ऐसी स्थिति में दश हीं नहीं, अपितु अनन्त गुण हो
जायेंगे । प्रतिपाद्य अर्थ से (कम या) अधिक शब्दों के प्रयोग का अभाव, जिसे
प्राचीनों ने प्रसाद-नामक अर्थगुण कहा है, (न्यून-पदत्व दोष अथवा) अधिक-पदत्व-
दोष का अभाव हीं है, कोई भावात्मक गुण नहीं । उक्तिवैचित्र्य, अर्थात् एक हीं
अर्थ का भङ्गिभेद से पुनः कथन उनके मत में माधुर्य-नामक अर्थगुण है; यह वस्तुतः
अनवीकृतत्व-दोष का अभाव है। जिस अपारुष्य को उन्होंने सौकुमार्य-नामक अर्थगुण
कहा है वह भी अश्लीलता-दोष के घटक अमङ्गल का अभाव हीं है । उदारता-
नामक उनका अर्थगुण तो ग्राम्यत्व-दोष का अभाव-मात्र है—यह उन्हीं के लक्षण से
स्पष्ट है । उनकी वैषम्याभावरूप समता भी भग्नप्रक्रमता-दोष के अभाव से
अतिरिक्त कोई भावात्मक गुण नहीं । विशेषण की साभिप्रायता को उन्होंने
ओज का पञ्चम प्रकार कहा है, किन्तु यह भी वस्तुतः अपुष्टार्थत्व-दोष का अभाव-
मात्र है । स्वभाव-स्फुटता (-सम्पादक वर्णन) जो उनके मत में अर्थव्यक्ति नामक
अर्थगुण है, गुणत्रयवादियों के स्वभावोक्त्यलङ्कार का हीं नामान्तर है । स्फुटरसत्व
को कान्ति-नामक अर्थगुण माना है, परन्तु यह तो रस की प्रधानता होने पर रस-

२३० रसगङ्गाधरः
गुणा इति मम्मटभट्टादयः ॥
तत्र टवर्गवर्जितानां वर्गाणां प्रथमतृतीयैः शभिरन्तस्थैश्च घटिता,
नैकट्येन प्रयुक्तैरनुस्वारपरसवर्णैः शुद्धानुनासिकैश्च शोभिता, वक्ष्यमाणैः
सामान्यतो विशेषतश्च निषिद्धैः संयोगाद्यैरचुम्बिता, अवृत्तिर्मृदुवृत्तिर्वा
सत्काव्यरचनाऽसम्भवात्, अर्थालोचनरूपस्य समाधेः मुख्यतया (= समवायेन )
कविनिष्ठतया विषयतायाश्च वृत्त्यनियामकतया तस्य समाधेः काव्यनिष्ठत्वानुप-
पत्तेश्चेति तात्पर्यम् । काव्यकारणस्य काव्यगुणत्वाङ्गीकारे त्वनिष्टापत्तिमाह—
प्रतिभाया अपि इत्यादि । एतावता प्रबन्धेन मम्मटादिसम्मतं मतं निरूपितम् ॥
इदानीं माधुर्यव्यञ्जिकां रचनां विशेषेण निरूपयति—तत्रेत्यादिना । गुणत्रय-
मध्य इत्यर्थः । शभिः = शषसकारैः । अन्तःस्थैः = यवरलैः । नैकट्येन = अव्य-
वधानेनेषद्व्यवधानेन वा । येन व्यवधानमपानपरिहार्यन्तेन व्यवधानमपि पुनरव्यव-
धानमेव मन्तव्यम् । शुद्धानुनासिकैरिति । अनुनासिकेषु शुद्धत्वं परसवर्णद्य-
निष्पन्नत्वम् । तथा च ञमङणनकारैरित्यर्थः । अत्र च टवर्गवर्जितानां वर्गाणा-
मित्यस्य पूर्वोक्तस्य सम्बन्धो न विवक्षितः । अतो णकारस्यापि संग्रहः । अत एव
टवर्गे वर्जनीया आदितश्चत्वार एवेत्यपि बोध्यम् । अवृत्तिरिति । वृत्तिः समासोऽत्र
विवक्षितः। अभावार्थकश्च नञिति समासात्यन्ताभावे माधुर्यव्यञ्जकरचनायां स्वीकृते
तादृशव्यञ्जकत्वस्य निर्विषयत्वं विरलविषयत्वं वापततीतिहेतोर्मृदुवृत्तिरित्यप्युक्तम् ।
मृदुशब्दश्चाल्पार्थकः प्रसिद्धः । तथा चाल्पवृत्तिरिति पर्यवस्यति । तथैवोक्तं
विश्वनाथेनापि । एवं हि वैदर्भीरीतो सम्भवति । मम्मटेन तु मध्यमवृत्तिर्वैत्युक्तवता
पाञ्चाल्यपि संगृहीता । तत्र च द्वित्रिचतुष्पदान्तः समासो गृह्यत इति तद्व्या-
ख्यातारः । परमत्र स्वेदाम्बित्यादिदीर्घसमासमुदाहरतो ग्रन्थकृतः कीदृशं मृदुत्वं
वृत्तौ विवक्षितमिति विभावनीयम् । अपरुषवर्णतत्सम्मूहात्मकपदानि मृदूनित्यर्थो वा ।
ध्वनि में ओर अप्रधानता होने पर रसवदलङ्कार में समाविष्ट है । अतः उनके नौ
गुणों का यथासम्भव उक्तिवैचित्र्यादि में अन्तर्भाव हो जाने से उन्हें स्वतन्त्र अर्थगुण
मानने की आवश्यकता नहीं रह जाती । अब उनका एक समाधि-नामक अर्थगुण
अवशिष्ट है जो वस्तुतः गुण नहीं अपितु काव्य का कविनिष्ठ एक कारण है । यदि
कविनिष्ठ काव्य-कारणों को भी गुण कहा जाय तो प्रतिभा आदि काव्य-कारणों को
भी गुण कहना पड़ेगा । यह तो उन्हें भी इष्ट नहीं है । अतः माधुर्य, ओज और
प्रसाद ये हीं तीन गुण हैं—ऐसा मम्मट आदि आचार्यों का मत है ॥
उक्त तीन गुणों में माधुर्य-गुण का व्यञ्जक रचना—वर्णानुपूर्वी वह है जिसमें
टवर्ग से भिन्न चार व्यञ्जन-वर्गों के प्रथम और द्वितीय व्यञ्जन, शर्-प्रत्याहारान्त-