रसगंगाधर (पण्डितराज जगन्नाथ - रसतरङ्गिणी संस्कृत व हिन्दी व्याख्या सम्पूर्ण प्रथम आनन)
Rasagangadhara of Panditaraja Jagannatha with Commentary
पण्डितराज जगन्नाथ (टीकाकार: डॉ. श्रीनारायण मिश्र) द्वारा
पृष्ठ 260, कुल 414 में से
संदर्भ में पढ़ें२२८ रसगङ्गाधरः
यथा—
निर्माणे यदि मामिकोऽसि नितरामत्यन्तपाकद्रव-
न्मृद्वीकामधुमाधुरीमदपरीहारोद्धुराणां गिराम् ।
काव्यं तर्हि सखे सुखेन कथय त्वं सम्मुखे मादृशां
नो चेद्दुष्कृतमात्मना कृतमिव स्वान्ताद्बहिर्मा कृथाः ॥
अत्र पूर्वार्धे तृतीयचरणे च लोकोत्तरनिर्माणप्रतिपादके यो मार्गो न स
चतुर्थचरणे कदर्यकाव्यप्रतिपादक इति वैषम्यमेव गुणः । ग्राम्यत्वकष्टत्व-
योस्त्यागात्कान्तिसौकुमार्ययोर्गताथर्ता, प्रसादेन चार्थव्यक्तेरिति ॥
अर्थगुणेष्वपि— श्लेषः, ओजस आद्याश्चत्वारो भेदाश्च वैचित्र्यमात्र-
निर्माण इत्यादि । हे सखे ! यदि त्वम् अत्यन्तेन परिपाकेन निमित्तेन
द्रवन्त्याः प्रक्षरन्त्या मृद्वीकाया द्राक्षाया मधुनो मृष्टस्य रसस्य माधुर्यमदापहारे
नितरामतिशयेनोद्धुराणा मृद्वीकारसमाधुर्यतिरस्कारकारिणीनां गिरां निर्माणे संप्रयत्ने
मार्मिकोऽसि तर्हि मादृशां सहृदयानां सम्मुखे सुखेन स्वं काव्यं कथय । अन्यथा
आत्मना कृत दुष्कृतमिव स्वं सहृदयहृदयोद्वेजकं नीरस काव्याभास स्वान्ते
मनस्येव स्थापय, न त्वन्मत्समक्षं तद्बहिष्कुरु— इति पद्यार्थः ।
अत्रार्थानुसारेणादितस्तृतीयं चरणं यावदुद्धतश्चतुर्थे पुनरनुद्धतो मार्ग इत्याह—
अत्रेत्यादिना । इदानीं दोषाऽभावेऽन्तर्भावमाह— ग्राम्यत्वेत्यादिना । ग्राम्य-
त्वाभावः कान्तिः, कष्टत्वस्य परुषवर्णघटितत्वस्याभावः सौकुमार्यम् इत्यन्वयः ।
अर्थव्यक्तेरित्यस्य गतार्थतेत्यनेन पूर्ववाक्यस्थेनाभिसम्बन्धः । इतिशब्देन शब्दगुणान्त-
र्भावप्रकारोपसंहारः सूच्यते ॥
क्रमप्राप्तमर्थगुणान्तर्भावप्रकारमाह— अर्थगुणेष्वपीत्यादिना । वैचित्र्यमात्र-
मित्यत्र वैचित्र्यं कवेर्भङ्गिविशेषः । अन्यथा=वैचित्र्यमात्रस्य गुणत्वेऽभिमते ।
उदाहृत पद्य का अर्थ निम्नलिखित है—
"अरे मित्र ! पूरी तरह पक जाने से रस टपकाने वाले अङ्गुर के मधु-सदृश
माधुर्य के मद को भी ध्वस्त करने में समर्थ वाणी के विन्यास में यदि तू निपुण है
तब तो मेरे सामने अपना काव्य पढ़, नहीं तो—यदि तेरे काव्य में प्रचुर माधुर्य नहीं
है तो—अपने काव्य को अपने किये गये कुकर्म की तरह भीतर ही छिपा कर रख,
उसे बाहर मत कर !!" इसी प्रकार, ग्राम्यत्व-दोष का अभाव कान्ति-नामक
प्राचीनाभिमत गुण है, जब कि कष्टत्व-दोष का अभाव सौकुमार्य है । अर्थव्यक्ति तो
प्रसाद में हीं समाविष्ट है ।
प्राचीनाभिमत अर्थगुणों में भी श्लेष और ओज के प्रथमोक्त चार प्रकार तो