रसगंगाधर (पण्डितराज जगन्नाथ - रसतरङ्गिणी संस्कृत व हिन्दी व्याख्या सम्पूर्ण प्रथम आनन)

प्रथमाननम् २११
दादस्य भेदकः । तत्र हि तयोर्व्यत्क्रमेण वृत्तेः ।
यथा-
स्वर्गनिर्गतनिरर्गलगङ्गातुङ्गभङ्गुरतरङ्गसखानाम् ।
केवलाऽमृतमुचां वचनानां यस्य लास्यगृहमास्यसरोजम् ॥
अत्रारोहः प्रथमेऽर्धे ! तृतीयचरणे त्ववरोहः । गङ्गेत्यादौ माधुर्यस्य
चारोहमिहोदाहरति, तत्र च प्रसादेन साङ्कर्यमित्यतः पण्डितराजेनान्यथा
व्याख्यातम् । अत्र वामनग्रन्थे कश्चन विशेषो वर्णितस्तत एवावधेयः । अत्रापि पर-
सवर्णजन्यहल्भिन्नहल्घटितसंयोगमादाय समन्वयः कर्त्तव्यः ।
स्वर्गनिर्गतेत्यादि । कस्यचिद्विदुषो वर्णनमिदम् । यस्य विदुष आस्य-
सरोजम् = मुखकमलम्, स्वर्गान्निर्गताया निरर्गलाया गङ्गायास्तुङ्गैर्भङ्गुरैश्च
तरङ्गैः सदृशानां केवलस्यामृतस्य वर्षकाणां वचनानां लास्यगृहं नृत्यशाला वसंत
इत्यर्थः । केवलममृतं मुञ्चन्तीति क्विपि षष्ठीबहुवचनान्तं केवलामृतमुचामिति ।
अत्र वचनोपमानभूतानां तरङ्गाणां 'भङ्गुर' इति विशेषणं वचनेषु भङ्गियुक्तत्व-
प्रत्यायकत्या कथञ्चिद् व्याख्येयम्, अन्यथा वैरस्यापादकं स्यात् । अथवा
तुङ्गभङ्गुरत्यनेनोच्चावचत्वं प्रतिपादयतो विदग्धमुखाम्बुजेऽपि वचनानामुच्चावचत्वं
गाढत्वशैथिल्यवैशिष्ट्यरूपमभिप्रेतमिति व्याख्येयम् ।
तृतीयचरणेति । अत्र 'तृतीयचरण इति बहुव्रीहिः । द्वितीयेऽर्धे इत्यर्थः' इति
मर्मप्रकाशो युक्त एव, चतुर्थचरणे संयोगपरह्रस्वस्य यस्य-पदस्थयकारोत्तराकारमात्रे
सत्त्वेऽपि प्राचुर्याभावात्, अन्ययोश्च संयोगपरत्वेऽपि ह्रस्वत्वाभावात्पण्डितराजानु-
सारेण गाढत्वरूपारोहानुपपत्तेः । 'उत्तरार्धे तु सोऽपि' इत्यनेन स्वयमपि वक्ष्यत्येतत् ।
अतो यदुक्तं चन्द्रिकायाम् - 'इह तृतीयचरणे इत्यत्र बहुव्रीहिरिति केषाञ्चिद्
'प्रसाद' और 'समाधि' में गाढ़ता और शिथिलता का क्रम-भेद - 'समाधि' में
पहले गाढ़ता और पश्चात् शिथिलता जब कि 'प्रसाद' में पहले शिथिलता और
पश्चात् गाढ़ता का अवस्थान-हीं दोनों में परस्पर भेद का साधक है ।
इसका एक उदाहरण 'स्वर्गनिर्गत०' आदि पद्य है-
'ये ऐसे विलक्षण विदग्ध विद्वान् हैं जिनका मुखकमल स्वर्ग से निकल कर
अबाध गति से बहने वाली गङ्गा की ऊँची-नीची तरङ्गों का मित्र (अर्थात्
उन तरङ्गों के समान) और केवल अमृत बरसाने वाली वाणी (स्वरूप-नर्त्तकी)
की नृत्यशाला है ॥"
इस पद्य के प्रथमार्ध में तो आरोह-गाढ़ता है जब कि तृतीयचरणघटित उत्तरार्ध
में अवरोह - शिथिलता है। यद्यपि पूर्वार्ध के 'गङ्गातुङ्गभङ्गुरतरङ्ग' अंश में
१६ र०