सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
रसगंगाधर (पण्डितराज जगन्नाथ - रसतरङ्गिणी संस्कृत व हिन्दी व्याख्या सम्पूर्ण प्रथम आनन)

रसगंगाधर (पण्डितराज जगन्नाथ - रसतरङ्गिणी संस्कृत व हिन्दी व्याख्या सम्पूर्ण प्रथम आनन)

Rasagangadhara of Panditaraja Jagannatha with Commentary

पण्डितराज जगन्नाथ (टीकाकार: डॉ. श्रीनारायण मिश्र) द्वारा

DevanagariHindipublished414 पृष्ठ

पृष्ठ 250, कुल 414 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 250

२१८ रसगङ्गाधरः
यथा—
गुरुमध्ये कमलाक्षी कमलाक्षेण प्रहर्तुकामं माम् ।
रदयन्त्रितरसनाग्रं तरलितनयनं निवारयाञ्चक्रे ॥
अयमेवेदानीन्तनैः स्वभावोक्त्यलंकार इति व्यपदिश्यते ।
त्वमुभयोर्विशेषणम् । एतेन—अर्थव्यक्तिरित्यत्रार्थशब्दोऽसाधारणक्रियास्वरूपयोर्वृत्तं
इति बोध्यम् ।
गुरुमध्य इत्यादि । गुरूणां श्रेष्ठजनानां मध्ये कमलाक्षेण प्रहर्तुं कामोऽभिलाषो
यस्य तादृशं मां कमलाक्षी प्रिया लज्जया रदैर्दन्तैर्निपीडितं रसनाया अग्रं यत्र अथ
च तरलिते निकोचवती नयने यत्र कर्मणि तथा निवारयाञ्चक्रे । दन्तैर्जिह्वाग्रं
निपीडयन्ती नयने च व्यापारयन्ती कमलाक्षी कमलाक्षेण प्रहर्तुकामं मां निवारित-
वतीत्यभिप्रायः । रदयन्त्रिततेत्यादिक्रियाविशेषणद्वयम् । अत्र 'निवारयाञ्चक्रे' इति
लिट्प्रयोगश्चिन्त्यः । पद्येऽस्मिन् कमलाक्षीत्यनेन असाधारणस्य नायिकास्वरूपस्य
रदयन्त्रिततेत्यादिविशेषणद्वयविशिष्टाया निवारणक्रियायाश्च वर्णनादर्थव्यक्तिर्गुण
इत्यभिप्रायो ग्रन्थकृतः । तत्रोक्तनिवारणक्रियायामापामरप्रसिद्धायां कीदृशमसाधारण-
त्वमिति विवेचनीयम् यद्वा पामरसुलभायामप्येतादृश्यां निवारणक्रियायां
वैदग्ध्यात्प्रतिभामात्रवेद्यत्वादसाधारणत्वं कथञ्चिन्मन्तव्यम् ।
इदानीन्तनैः = गुणत्रयवादिभिराचार्यैः । स्वभावोक्तीत्यादि । इदं च 'वस्तु-
स्वभावस्फुटत्वमर्थव्यक्तिः' इति वामनोक्तलक्षणेनैव सूचितप्रायम् । विशेषः काव्य-
प्रकाशादिभ्यो ज्ञेयः ।
व्यक्ति' शब्द के पूर्वभाग—'अर्थ' शब्द के अभिधेय वस्तु (= अर्थ) के असाधारण
स्वरूप और असाधारण क्रिया हैं ।
इसका उदाहरण निम्नलिखित पद्य में उपलब्ध है—
''जब श्रेष्ठ जनों के बीच बैठी अपनी कमलतुल्य नेत्रोंवाली प्रियतमा पर मैंने
अपने कमल-सदृश नयन से प्रहार करना चाहा—उसपर कटाक्षपात करने को
उद्यत हुआ तो उसने दांतों तले जीभ दबाकर आंखों के इशारे ( कनखी ) से मुझे
वैसा करने से रोक दिया ।''
इस कथन में प्रियतमा के असाधारण स्वरूप का 'कमलाक्षी' शब्द से और
दांतों तले जीभ दबाकर आंखों के इशारे से रोकने की असाधारण-वैदग्ध्यपूर्ण क्रिया
का वर्णन होने से 'अर्थव्यक्ति' नामक गुण है ।
इसी 'अर्थव्यक्ति'-नामक वामनादि-सम्मत गुण को परवर्ती आचार्यों ने
'स्वभावोक्ति' अलंकार कहा है ।