सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
संग्रह पर लौटें

रसगंगाधर (पण्डितराज जगन्नाथ - रसतरङ्गिणी संस्कृत व हिन्दी व्याख्या सम्पूर्ण प्रथम आनन)

Rasagangadhara of Panditaraja Jagannatha with Commentary

पण्डितराज जगन्नाथ (टीकाकार: डॉ. श्रीनारायण मिश्र) द्वारा

DevanagariHindipublished414 पृष्ठ

प्रथमाननम् १८९
तत्र रत्यादीनां भयातिरिक्तस्थायिभावानां सर्वत्र समत्वेऽपि रतेः संभोग-
रूपाया मनुष्येष्विवोत्तमदेवतासु स्फुटीकृतसकलानुभाववर्णनमनुचितम् ।
क्रोधस्य च लोकभस्मीकरणपटोर्दिनरात्रिव्यत्ययाद्यनेकाश्चर्यकारिणो दिव्ये-
ष्विवादिव्येषु । आलम्बनगताराध्यत्वस्यानुभावगतमिथ्यात्वस्य च प्रतीत्या
रतिप्रधाना धीरललिता, निर्वेदप्रधाना धीरशान्तेति चतुर्धा भिद्यते । तदेवं द्वादशधा
प्रकृतिः । सर्वाप्येषोत्तममध्यमाधमभेदैस्त्रिधेति सङ्कलने षट्त्रिंशद्भेदा प्रकृतिः
पर्यवस्यति । भयातिरिक्तेति । भयमुपलक्षणमन्यस्यापि तत्तन्नायकाऽयोग्यस्य
स्थायिभावस्य । यथोत्तमदेवतासु शोकाभावः । यथा वा निर्वेदवति नायके
जुगुप्साद्यभावः । तथा च यत्र नायके यः स्थायिभाव उपपन्नस्तत्र तस्यौचित्येन
वर्णनं कार्यम् इति तात्पर्यम् । स्फुटीकृतेत्यादि । स्फुटीकृता सकला रतेरनुभावा
यत्र तद्वर्णनमित्यर्थः । उत्तमदेवतास्विति । वक्ष्यति चैवमेव गीतगोविन्दं प्रकृत्य ।
उपलक्षणमेतदुत्तममात्रस्य । अत एवोत्तमप्रकृते राजादेरपि सम्भोगशृङ्गारवर्णनमनु-
चितम् । परस्परप्रेमदर्शनादयः शृङ्गारप्रभेदास्तु वर्णनीयाः । लोकभस्मी-
करणेत्यादि विशेषणद्वयं क्रोधस्य । एतादृशस्योत्कटक्रोधस्यादिव्येषु मानुषेषु नाय-
केषु वर्णनमनुचितम् इत्यर्थः । 'अदिव्येषु' इत्युक्तेदिव्यादिव्येषु तद्वर्णनेऽनौचित्या-
भावः सूच्यते । उक्तविधसम्भोगशृङ्गारवर्णने तादृशक्रोधवर्णने च यदनौचित्यमुक्तं
तत्र क्रमेण हेतुद्वयमाह - आलम्बनगतेत्यादिना । यत्र नायके सभ्यानां पितृत्वबुद्धिः
तन्निष्ठरत्यालम्बनभूतायां नायिकायां मातृत्वबुद्ध्या इयमाराध्येति प्रतीतेस्तद्विषय
सम्भोगवर्णनमुद्वेजकं सभ्यानां न तु शृङ्गाराभिव्यञ्जकमित्याशयः । यत्र
चादिव्ये लोकभस्मीकरणपटुक्रोधो नोदेत्येव तत्र तादृशक्रोधवर्णने मिथ्यात्वप्रतीते
चारों में क्रमशः उत्साह, क्रोध, कामिनीविषयक रति और निर्वेद की प्रधानता
होती । इस प्रकार प्रकृति के बारह प्रभेद हुए । इनके भी उत्तम, मध्यम और
अधम भेदों के आधार पर तीन-तीन उपभेद होते । अतः छत्तीस प्रकार की प्रकृतियाँ
सिद्ध हुईं । इन सबमें यद्यपि उत्तम दिव्य प्रकृतियों में भय ( और शोक ) को
छोड़कर अन्य रत्यादि भाव अदिव्य-मानव प्रकृतियों के समान होते अवश्य हैं
तथापि जिस प्रकार की सम्भोग-स्वरूप रति का स्पष्ट एवं पूर्ण वर्णन मानव-
प्रकृतियों में किया जाता उस प्रकार का स्पष्ट एवं पूर्ण वर्णन उत्तम दिव्य
प्रकृतियों में नहीं करना चाहिए । इसी तरह दिव्य प्रकृतियों में जैसे संसार को
भस्मसात् कर देने में, दिन को रात में और रात को दिन में बदल देने और इसी
प्रकार के अन्य आश्चर्यजनक घटनाओं को उत्पन्न कर देने में समर्थ क्रोध का
वर्णन किया जाता उस तरह के क्रोध का वर्णन अदिव्य प्रकृतियों में भी कर देना
अनुचित है । मानव प्रकृति में वर्णनीय रति के समान रति का उत्तम दिव्य

Here is the line-by-line transcription of the text from the provided image into pure Devanagari Markdown:

१९० रसगङ्गाधरः
रसानुल्लासापत्तेः। न च साधारणीकरणादाराध्यत्वज्ञानानुत्पत्तिरिति
वाच्यम्। यत्र सहृदयानां रसोद्बोधः प्रमाणसिद्धस्तत्रैव साधारणीकरणस्य
कल्पनात्। अन्यथा स्वमातृविषयकस्वपितृरतिवर्णनेऽपि सहृदयस्य
रसोद्बोधापत्तेः। जयदेवादिभिस्तु गीतगोविन्दादिप्रबन्धेषु सकलसहृदय-
संमतोऽयं समयो मदोन्मत्तमतङ्ग Jerिव भिन्न इति न तन्निदर्शनेनेदानीं-
तनेन तथा वर्णयितुं सांप्रतम्। विद्यावयोवर्णाश्रमत्तपोभिरुत्कृष्टैः
स्वतोऽपकृष्टेषु न सबहुमानेन वचसा व्यवहर्तव्यम्। व्यवहर्तव्यं चाप-
कृष्टैरूत्कृष्टेषु। तत्रापि तत्रभवन्भगवन्नित्यादिभिः संबोधनर्मुनिगुरुदेवता
रौद्ररसाभिव्यक्तिर्न भवतीत्यर्थो द्वितीयस्य हेतुवाक्यस्य। साधारणीकरणादिति।
भट्टनायकादिमते पूर्वोक्ते भावकव्यापारभावनाविशेषमहिम्ना साधारणीकरणाद्
यथा दुष्यन्तत्वादिकं न प्रतीयते तथैवाराध्यत्वमपि देवपत्न्यादिषु न प्रतीयेतेत्याशयः
शङ्कितुः। समयः = सिद्धान्तः। समयः सङ्केत इत्यपव्याख्यानम्। भिन्नः =
भग्नः, परित्यक्तः। व्यवहारानौचित्यमुदाहरति- तथेति। आदिपदसूचितं
प्रकृतियों में वर्णन करने पर उनमें जो लोगों का आराध्यत्व-ज्ञान होता उसके
कारण सहृदयों में दिव्यप्रकृत्यालम्बनक शृङ्गार रस की अनुभूति न हो सकेगी।
इसी तरह मानव में दिव्य प्रकृति के समान आश्चर्यजनक क्रोध के वर्णन में
उस क्रोध के मानवनिष्ठ उक्त अनुभावों में मिथ्यात्व-बोध होने से
सहृदयों को तन्मानवालम्बनक रौद्र रस की प्रतीति भी न हो सकेगी।
अतः इस प्रकार के वर्णन अनुचित हैं। भावकत्व व्यापार आदि के
कारण दुष्यन्तत्व आदि के समान आराध्यत्व के भी आच्छादित—अव्यक्त हो जाने से
रस-प्रतीति होने में उपर्युक्त आराध्यत्व-ज्ञान प्रतिबन्धक न हो सकेगा—ऐसा कहना
असंगत है, क्योंकि यदालम्बनक रसप्रतीति प्रामाणिक है तदालम्बनविषयक साधा-
रणीकरण हीं मान्य है, अन्य प्रकार का नहीं। यदि ऐसा न हो तो अपने माता-
पिता के रति-वर्णन में भी साधारणीकरण द्वारा मातृत्व पितृत्व का आच्छादन हो
जाएगा, फलतः वहाँ भी पुत्रादि सहृदयों को शृङ्गार रस की प्रतीति माननी
होगी। परन्तु यह नितान्त अनुचित एवम् अप्रामाणिक है--ऐसी सभी सहृदयों की
मान्यता है। हाँ; जयदेव आदि कुछ कवियों ने गीतगोविन्द आदि में पागल हाथी
की तरह इस मान्यता का उल्लङ्घन अवश्य किया है, किन्तु उन्हें निदर्शनं मानते
हुए ऐसा वर्णन करना अनुचित है। व्यवहारीचित्य का निर्वाह करते हुए कवि को
विद्या, वय, वर्ण, आश्रम एवम् तप से उत्कृष्ट व्यक्तियों द्वारा अपनी अपेक्षा हीनतर

प्रथमाननम् १९१
प्रभृतय एव न राजादयः, जात्योत्तमैर्द्विजैरेव नाधमैः शूद्रादिभिः,
परमेश्वरेत्यादिसंबोधनैश्चक्रवर्तिन एव न मुनिप्रभृतयः संबोद्ध्याः ।
तथा चाहुः —
अनौचित्यादृते नान्यद्रसभङ्गस्य कारणम् ।
प्रसिद्धौचित्यबन्धस्तु रसस्योपनिषत्परा ॥
यावता त्वनौचित्येन रसस्य पुष्टिस्तावत्तु न वार्यते, रसप्रतिकूलस्यैव तस्य
निषेध्यत्वात् । अत एव --
व्यवहर्त्रनौचित्यं प्रतिपादयति — जात्येत्यादिना ।
उक्तार्थे ध्वन्यालोकवृत्तिस्थं वचनं प्रमाणत्वेन निर्दिशति — तथा चाहुरिति ।
परोपनिषत् = उत्कृष्टोपनिषदिव रसतत्त्वाभिव्यञ्जकः प्रसिद्धौचित्यबन्ध इत्यर्थः ।
सर्वलोकस्वतन्त्रं रावणं स्तोतुं तस्य द्वारि समवेतान् ब्रह्मादीन् प्रति दौवारि-
व्यक्तियों के प्रति अत्यादरसूचक वचन का प्रयोग नहीं करवाना चाहिए । इसके
विपरीत हीन व्यक्तियों द्वारा उत्कृष्ट व्यक्तियों के प्रति उस प्रकार के वचन का
प्रयोग, औचित्यनिर्वाहार्थ, कवि को अवश्य करवाना चाहिए । अत्यादरसूचक वचन
के प्रयोग के विषय में भी यह ज्ञातव्य है कि 'तत्र भवन्', 'भगवन्' इत्यादि शब्दों
से मुनि,गुरु, देवता आदि श्रेष्ठ व्यक्तियों का ही सम्बोधन उचित है, राजा आदि का
नहीं । मुनि आदि का उपर्युक्त शब्दों से सम्बोधन उत्तमजातीय द्विजों द्वारा हीं
उचित है, अधमजातीय शूद्र आदि द्वारा नहीं । इसी तरह, 'परमेश्वर'
'महाराज' आदि शब्दों से चक्रवर्त्ती राजाओं का सम्बोधन हीं उचित है, मुनि आदि
का नहीं ।
अत एव आचार्य आनन्दवर्धन ने कहा है —
“रस-भङ्ग का कारण अनौचित्य को छोड़कर ओर कुछ नहीं है । अपनी
कृतियों में प्रमाणसिद्ध औचित्य का निर्वाह रस-तत्त्व की अभिव्यक्ति का सर्वोत्कृष्ट
प्रकार है ।”
किन्तु साधारणतः अनौचित्य के परिहार्य होने पर भी जो अनौचित्य सम्बद्ध
रस का परिपोषक हो उसका उपनिबन्ध कवि को करना हीं चाहिए, क्योंकि
रसपरिपाक हीं कवि का मुख्य लक्ष्य होता । अत एव यह स्पष्ट है कि
परिहरणीय अनौचित्य का तात्पर्य उस अनौचित्य से है जो रस-परिपाक का
विरोधी हो ।
इसी लिये —

१९२ रसगङ्गाधरः
ब्रह्मन्नध्ययनस्य नैष समयस्तूष्णीं बहिः स्थीयतां
स्वल्पं जल्प बृहस्पते जडमते नैषा सभा वज्रिणः ।
वीणां संहर नारद स्तुतिकथालापैरलं तुम्बुरो
सीतारल्लकभल्ल भग्नहृदयः स्वस्थो न लङ्केश्वरः ॥
इति कस्यचिन्नाटकस्य पद्ये विप्रलम्भशृङ्गाराङ्गीभूतवीररसाक्षेपकपरमै-
श्वर्यपरिपोषकतया स्थितदौवारिकवचनस्य ब्रह्माद्यधिक्षेपपरस्यानौचित्यं
न दोषः । एवमेव 'अले ले सद्दःसमुप्पाडिअहरियकुसग्गंथिमयाच्छ-
मालापइवित्तिविस्सम्भिअबालविह्वन्दःकअणा बम्हणा' इत्यादिविदूषकवच-
नेऽपि रेशब्दादिप्रयोगस्य तत्तथा, हास्यानुगुणत्वात् । एषा हि दिगुपदर्शिता ।
अनया सुधीभिरन्यदप्यूह्यम् ॥
कस्येयमुक्तिः—ब्रह्मन्नित्यादि । अध्ययनस्य = रावणमङ्गलार्थं करिष्यमाणस्य
वेदपाठस्य । तुम्बुरुर्गन्धर्वः । सीतारल्लकेत्यादि । सीताया य आरल्लकः स्वपतिं
राममुद्दिश्य सिन्दूरधारणार्थं तया गृहीता लोहशलाका सिन्दूरसरणिर्वा सैव भल्लक-
स्तेन भग्नं हृदयं यस्य स रावण इत्यर्थः । विप्रलम्भशृङ्गारः = सीता लम्बनको
विप्रलम्भशृङ्गाराभासः । परिपोषकतयेति । अयं ब्रह्मादीनामधिक्षेपः प्रतिपादयति
यत् तस्य रावणस्येदृशं परमैश्वर्यं यद् ब्रह्माद्या अपि तत्समक्षं तुच्छा इति रीत्याऽस्य
परिपोषकत्वम् भवति । उदाहरणान्तरमाह—एवमेवेति । अले ले सद्द
इत्यादिवचनस्य संस्कृतच्छाया यथा—'अरे रे सद्यःसमुत्पाटितहरितकुशग्रन्थिमया-
क्षमालापरिवृत्तिविश्रम्भितबालविधवान्तःकरणा ब्राह्मणाः' इति । सद्यस्तत्क्षणं
समुत्पाटिता अत एव चाशुष्कत्वाद् हरिता ये कुशाः तेषां ग्रन्थयः पर्वाणि तैर्निर्मि-
ताया अक्षमालायाः परिवृत्तिमात्रेण विश्रम्भितं विश्वासं प्रापित बालविधवाना मन्तः-
करणं यैस्ते ब्राह्मणा इति सम्बोधनम् । अनेन वस्तुत एतेषां न ब्रह्मनिष्ठत्वमिति
सूचितम् । तत् = अनौचित्यम्, तथा = न दोषावहम् ॥
"अरे ब्रह्मा ! यह वेदपाठ का समय नहीं, चुपचाप जाकर प्रतीक्षा कर; अरे
मूढ़ बृहस्पति ? धीरे-धीरे बोल, यह इन्द्र की सभा नहीं; ओ नारद ? अपनी वीणा
को हंटा; ओ तुम्बुरु ? स्तुतियां बन्द कर, क्योंकि सीता की सिन्दूर-रेखारूपी बर्छी
से आहत हृदय वाले लङ्काधिपति महाराज रावण इस समय स्वस्थ नहीं हैं ।"
किसी कवि के नाटक में निबद्ध इस पद्य में रावण के द्वारपाल द्वारा ब्रह्मा आदि
की निन्दा करने वाले इस कथन में अनुभूयमान अनौचित्य दोष नहीं है, क्योंकि
यह अनौचित्यपूर्ण कथन रावण के परम ऐश्वर्य का परिपोषक है जिससे विप्रलम्भ-
शृङ्गाराभास का अङ्गभूत रावणालम्बनक वीररस का आक्षेप हो जाता है ।

प्रथमाननम् १९३
रसेषु चैतेषु निगदितेषु माधुर्यौजःप्रसादाख्यांस्त्रीन्गुणानाहुः । तत्र
‘शृङ्गारे संयोगाख्ये यन्माधुर्यं ततोऽतिशयितं करुणे, ताभ्यां विप्रलम्भे;
तेभ्योऽपि शान्ते । उत्तरोत्तरमतिशयितायाश्चित्तद्रुतेर्जननात्’ इति केचित् ।
‘संयोगशृङ्गारात्करुणशान्तयोस्ताभ्यामपि विप्रलम्भे’ इत्यपरे । ‘संयोग-
शृङ्गारात्करुणविप्रलम्भशान्तेष्वतिशयितमेव न पुनस्तत्रापि तारतम्यम्’
इत्यन्ये । तत्र प्रथमचरमयोर्मतयोः ‘करुणे विप्रलम्भे तच्छान्ते
चातिशयान्वितम्’ इति प्राचां सूत्रमनुकूलम् । तस्योत्तरसूत्रगतस्य
क्रमेणेति पदस्यापकर्षानपकर्षाभ्यां व्याख्याद्वयस्य संभवात् । मध्यस्थे
अथ गुणान्निरूपयति — रसेष्वित्यादिना । अत्राधिकरणे सप्तमी, प्राचीनैरेषां
रसाश्रितत्वाभ्युपगमात् । आहुरिति । भामहानुसारिणो ध्वन्यालोक-
कारादय इति शेषः । तत्रेत्यादिना काव्यप्रकाशोक्तिव्याख्यानभेदानुसारि-
पक्षमुपन्यस्यति । विश्वनाथस्याप्येतदेवाभिमतम्—‘सम्भोगे करुणे विप्रलम्भे
शान्तेऽधिकं क्रमात्’ इति वदतः । आनन्दवर्धनेन तु संभोगशृङ्गाराद् विप्रलम्भे करुणे
च माधुर्यातिशय उक्तः, तत्र चकारेण क्रमस्य विवक्षितत्वात् सम्भोगशृङ्गारापेक्षया
मधुरतरो विप्रलम्भः, ततोऽपि मधुरतमः करुण इति वदन्तोऽभिनवगुप्तपादा अपि
यथोत्तरमुत्कर्षतारतम्यं मन्यन्ते । तत्र विप्रलम्भः प्रकृष्टतरो भवति करुणो वेत्यत्र
पूर्ववासनाभेदकृतो विशेषः सहृदयविशेषे—इति मन्यामहे । उत्तरसूत्रम् = ‘बीभत्स-
इसी प्रकार, विदूषक के—
“अरे रे ! तत्काल उखाड़ी हुई हरी कुशाओं की गांठों से बनी हुई माला
फेरकर बाल विधवाओं के मन को धोखा देने वाले ब्राह्मणो !— — —” इत्यादि
कथन में पूजनीय ब्राह्मणों के प्रति ‘अरे रे’ इस तरह के अनुचित वचन का
प्रयोग दोष नहीं है, क्योंकि सम्पूर्ण वाक्यार्थ के ज्ञान से हास्य रस की परिपुष्टि
होती है ।
अनौचित्य के दोष होने और न होने के उक्त उदाहरण दिग्दर्शनार्थ प्रस्तुत
किये गये हैं । अतः रस-परिपार्क के प्रतिकूल अन्यान्य अनौचित्यों की निरा-
करणीयता और उसके अनुकूल अनौचित्यों की ग्राह्यता—अदोषता का अनुसन्धान
विद्वान् पाठकों को स्वयं करना चाहिए ॥
अब गुणों का निरूपण किया जा रहा है । उपर्युक्त नवविध रसों में माधुर्य,
ओजस् और प्रसाद ये तीन गुण कहे गये हैं। इनमें भी कुछ आचार्यों का मत
है कि संयोग-शृङ्गार में जितना माधुर्य होता उससे अधिक माधुर्य करुणरस में;
उससे भी अधिक विप्रलम्भ शृङ्गार में और इन सबसे अधिक शान्तरस में
होता, क्योंकि पूर्व-पूर्व रस की अपेक्षा उत्तरोत्तर रस से क्रमशः अतिशययुक्त

१९४ रसगङ्गाधरः
तु मते करुणशान्ताभ्यां विप्रलम्भस्य माधुर्यातिशये यदि सहृदयाना-
मनुभवोऽस्ति साक्षी, तदा स प्रमाणम् । वीरबीभत्सरोद्रेष्वोजसो यथोत्तर-
मतिशयः, उत्तरोत्तरमतिशयितायाश्चित्तदीप्तेर्जननात् । अद्भुतहास्यभयान-
कानां गुणद्वययोगित्वं केचिदिच्छन्ति, अपरे तु प्रसादमात्रम् । प्रसादस्तु
रौद्ररसयोरस्याधिक्यं क्रमेण तु' इति काव्यप्रकाशस्थाष्टमोल्लासस्थम् ।
वीरेत्यादि । एतच्च काव्यप्रकाशसाहित्यदर्पणयोः स्थितम् । ध्वन्यालोके तु
'रौद्रादयो रसा दीप्ता लक्ष्यन्ते काव्यवर्त्तिनः' इत्युक्तम् । तत्र 'आदिशब्दः प्रकारे;
तेन वीराद्भुतयोरपि ग्रहणम्' इत्युक्तं लोचने । अत्र चाद्भुतो रसो वीरविभावाभि-
व्यक्तो ग्राह्य इत्येके, बीभत्सस्थाने चाद्भुत इति प्रमादपाठ इत्यपरे व्याख्यातारः ।
गुणद्वययोगित्वम् इति । ओजः प्रसादश्चेति गुणद्वयमत्र विवक्षितम् । अभिनवगुप्त-
पादमते तु हास्ये शृङ्गाराङ्गतया माधुर्यमपि प्रकृष्टं विकासधर्मतया चौजोपि,
भयानके त्वोजः प्रकृष्टं विभावस्य दीप्तत्वात्, माधुर्यं चाल्पम्, बीभत्सेप्येवमेवेति
स्थितौ सर्वरससहचारिणं प्रसादमादाय च सर्वे एव त्रयो गुणास्तिष्ठन्तीति बोध्यम् ।
रौद्रवीराद्भुतेषु तु नाल्पमपि माधुर्यं मतेऽस्मिन् प्रतीयते । शान्ते पुनः सत्स्वपि
त्रिषु गुणेषु विभाववैचित्र्यात् कदाचिदोजः प्रकृष्टं कदाचिच्च माधुर्यमिति विवेकः ।
प्रसादस्यानन्दवर्धनाद्युक्तं मम्मटसम्मतं सर्वसाधारणत्वमाह—प्रसादस्त्वित्या-
चित्तद्रुति उत्पन्न होती है । किन्तु कुछ आचार्य मानते कि संयोग-शृङ्गार से
अधिक माधुर्य करुण और शान्त रसों में और इन दोनों से भी अधिक माधुर्य
विप्रलम्भ-शृङ्गार में होता जब कि कुछ अन्य आचार्यों के अनुसार संयोग-शृङ्गार
की अपेक्षा करुण, विप्रलम्भ-शृङ्गार और शान्त रसों में समान रूप से उत्कृष्टतर
माधुर्य होता, न कि अन्तिम तीन रसों में भी पूर्व-पूर्व से उत्तरोत्तर रस में क्रमशः
उत्कृष्टतर माधुर्य होता । उपर्युक्त मतों में से प्रथम तथा तृतीय मत का समर्थन
तो "करुणे विप्रलम्भे तच्छान्ते चातिशयान्वितम्" ( काव्यप्रकाश, उल्लास-८ ) इस
काव्यप्रकाशोक्त वचन से हीं हो जाता है । यदि "दीप्त्यात्मविस्तृतेर्हेतुरोजो --
तस्याधिक्यं क्रमेण तु" ( काव्यप्रकाश, उल्लास-८ ) इस उत्तरसूत्र से 'क्रमेण'
पद का अपकर्ष कर पूर्वसूत्र की व्याख्या की जाय तो प्रथम मत का अन्यथा—स्वतन्त्र
रूप में अपकर्ष के बिना हीं—व्याख्या की जाय तो तृतीय मत का समर्थन हो
जाता है । द्वितीय मत में जो करुण और शान्त रसों की अपेक्षा विप्रलम्भ-
शृङ्गार में अधिक माधुर्य कहा गया है उसमें यदि सहृदयों का अनुभव समर्थक
हो तो वह मत भी प्रामाणिक हो सकता है, अन्यथा नहीं । यतः वीर रस की अपेक्षा
बीभत्स और रौद्र रसों में क्रमशः अधिकाधिक चित्तदीप्ति उत्पन्न होती अतः वीर;
बीभत्स और रौद्र रसों में क्रमशः ओजोगुण के उत्कर्ष में तारतम्य होता । अद्भुत;

प्रथमाननम् १९५
सर्वेषु रसेषु सर्वासु रचनासु च साधारणः ।
गुणानां चैषां द्रुतिदीप्तिविकासाख्यास्तिस्रश्चित्तवृत्तयः प्रयोज्याः,
तत्तद्गुणविशिष्टरसचर्वणाजन्या इति यावत् । एवमेतेषु गुणेषु रसमात्रधर्मेषु
व्यवस्थितेषु मधुरा रचना, ओजस्वी बन्ध इत्यादयो व्यवहारा आकारोऽस्य
शूर इत्यादिव्यवहारवदौपचारिका इति मम्मटभट्टादयः ।
येऽमी माधुर्यौजःप्रसादा रसमात्रधर्मतयोक्तास्तेषां रसधर्मत्वे किं
मानम् ? प्रत्यक्षमेवेति चेत्, न । दाहादेः कार्यानलगतस्योष्णस्पर्शस्य
दिना । रचना = वाक्यम् । औपचारिका इति । यथा शौर्यादेरात्मगुणस्य समवायेन
शरीरेऽभावेऽपि स्वसमवायिसंयुक्तत्वसम्बन्धेन स्वाश्रयाभिव्यञ्जकत्वसम्बन्धेन वा
शरीरवृत्तित्वमादाय शरीरे शूरत्वव्यवहारस्तथा रसाश्रितगुणविषयोऽपि शब्दार्थ-
वृत्तित्वव्यवहार इत्याशयः । मम्मटभट्टादय इत्यत्रादिपदादभिनवगुप्तविश्वनाथा-
दिपरिग्रहः ।
तदेवं मम्मटादिसम्मतं गुणानां रसधर्मत्वं प्रतिपाद्य तन्निरासायोपक्रमते —येऽमी
हास्य और भयानक रसों में कुछ आचार्य दो गुणों—प्रसाद एवम् ओज की स्थिति
मानते तो कुछ अन्य आचार्य केवल प्रसाद गुण की । वस्तुस्थिति यह है कि प्रसाद
गुण केवल अद्भुतादि तीन रसों में ही नहीं अपि तु सभी में विद्यमान होता ।
ये तीन गुण—माधुर्य, ओजस् और प्रसाद—क्रमशः द्रुति; दीप्ति और विकास
नामक तीन प्रकार की चित्तवृत्तियों के प्रयोजक हैं । तात्पर्य यह है कि उपर्युक्त
तीन गुणों में से क्रमशः एक-एक गुण से विशिष्ट रस की चर्वणा से क्रमशः
उपर्युक्त एक-एक चित्तवृत्ति उत्पन्न होती है । इस प्रकार यह सिद्ध है कि ये
गुण केवल रस के धर्म हैं, रसातिरिक्त शब्दादि के नहीं । ऐसी स्थिति में
रसाभिव्यञ्जक रचना आदि में 'यह रचना मधुर है', 'यह बन्ध बड़ा ही ओजस्वी
है' इत्यादि व्यवहार में शब्दादि में प्रतीयमान माधुर्यादि उसके वास्तविक धर्म
नहीं, अपि तु औपचारिक हैं । जैसे आत्मनिष्ठ शौर्य आदि गुणों को आत्मा के
अभिव्यञ्जक आकार—शरीर में आरोपित कर के 'इसका आकार शूर है' इत्यादि
व्यवहार होते उसी प्रकार रसाभिव्यञ्जक रचना आदि में रस के माधुर्यादि गुणों
को आरोपित करके उपर्युक्त व्यवहारों का उपपादन करना चाहिए । यही काव्य-
प्रकाशकार मम्मट भट्ट आदि का मत है ।
अब विचारणीय यह है कि मम्मट आदि आचार्यों द्वारा माधुर्यादि गुणों को
जो रस मात्र का धर्म कहा गया है उसमें प्रमाण क्या है । इसमें मानस प्रत्यक्ष
तो प्रमाण हो नहीं सकता, क्योंकि अग्नि के दाहादि कार्य से अतिरिक्त उसके उष्ण
स्पर्श का जिस प्रकार त्वगिन्द्रियजन्य प्रत्यक्ष होता उस प्रकार रस के कार्यभूत
१५ र०

१९६ रसगङ्गाधरः
यथा भिन्नतयानुभवस्तथा द्रुत्यादिचित्तवृत्तिभ्यो रसकार्येभ्योऽन्येषां
रसगतगुणानामनुभवात्। तादृशगुणविशिष्टरसानां द्रुत्यादिकारण-
त्वात्कारणतावच्छेदकतया गुणानामनुमानमिति चेत् ? प्रातिस्विकरूपेणैव
इत्यादिना। प्रत्येक्षमत्र मानसं ग्राह्यम्। कारणतावच्छेदकेति। कारणे विशेषणी-
भूतं कारणतावच्छेदकमुच्यते। माधुर्यादिविशिष्टेषु रसेषु द्रुत्यादिकारणत्वमिति
तत्र रसेषु विशेषणतयाऽन्वितं माधुर्यादि कारणतावच्छेदकम् इति तात्पर्यम्। रसनिष्ठ-
द्रुत्यादिकारणता किञ्चिद्धर्मावच्छिन्ना, कारणतात्वाद्, दण्डादिनिष्ठघटादिकारणताव-
दित्यनुमानम्। तदाशयश्च यद्गुणविशिष्टः शृङ्गारो द्रुतिं जनयति तद्गुणो माधुर्य-
मित्यादिः। एतन्निरस्यति—प्रातिस्विकेत्यादिना। स्वं स्वं प्रति प्रतिस्वम्, तत्र
भवं तन्निष्ठं रूपं तद्व्यक्तित्वं तच्छृङ्गारत्वा दिकं प्रातिस्विकम्, तेन रूपेण तद्व्यक्ति-
त्वेन कारणतावच्छेदकेनैव शृङ्गारादीनां द्रुत्यादिकारणत्वोपपत्तौ सत्यां कारणता-
वच्छेदकतया गुणानां कल्पने गौरवात्। तदयं तात्पर्यर्थः—पूर्वोक्तेषु प्रथमे पक्षे
सम्भोगशृङ्गारकरुणविप्रलम्भशृङ्गारशान्तानां क्रमेण प्रकृष्टप्रकृष्टतरादिद्रुतिजनकत्वं
प्राचामभिमतम्। तथा च तत्तद्रसकार्येषु प्रतीयमानत्वदृढ॑जात्यस्य न
सामान्येन सम्भोगशृङ्गारादीना विजातीयद्रुतीः प्रति कारणत्वं निर्वहति, तद्द्रुति-
त्वस्यैव कार्यतावच्छेदकतया सामान्येनान्वयव्यतिरेकानुपपत्तेः। द्रुतीनां विजातीय-
त्वेपि तत्सर्वानुगतं द्रुतित्वं तु न कार्यतावच्छेदकम्, विशेषधर्मेण कार्यत्वार्युपपत्तौ
सामान्यधर्मस्यान्यथासिद्धत्वात्। अत एव स्मृतिं प्रत्यनुभवत्वेनैव कारणत्वं तार्किकाणा-
मिष्टम्, न ज्ञानत्वेन। तथा च तद्दुतेस्तद्रसान्वयव्यतिरेकानुविधायितया तद्रसत्वे-
नैव कारणत्वमिति तद्रसत्वमेव कारणतावच्छेदकमिति स्थितौ तदतिरिक्तस्य गुणस्यापि
कारणतावच्छेदकत्वकल्पने गौरवम्। अत्र गौरवं मानाभावस्याप्युपलक्षणं बोध्यम्।
माधुर्यैष्वपि तत्तद्रसाश्रितेषु तारतम्येन द्रुतिविशेषं प्रति तन्माधुर्यस्यापाततः कारण-
तावच्छेदकत्वप्रतीतावपि माधुर्यसामान्ये तदभावात्। द्वितीयेप्येतदेव स्थितम्।
तृतीयेऽपि पक्षे सम्भोगशृङ्गारापेक्षया करुणादिषु द्रुतेः प्रकृष्टतरत्वादयमेव न्यायः।
द्रुति आदि चित्तवृत्तियों से अतिरिक्त रसगत माधुर्यादि गुणों का मानस प्रत्यक्ष में
मान नहीं होता। माधुर्यादि गुणों से विशिष्ट रसों में द्रुत्यादि चित्तवृत्तियों की
जनकता होने से कारणीभूत रसों में विशेषणीभूत गुणों का कारणतावच्छेदक के
रूप में अनुमान , भी असंगत है। इसका कारण यह है कि जब माधुर्यादि गुणों का
भिन्न-भिन्न रसों में तारतम्य है तब भिन्न-भिन्न रसों की चर्वणा से होने वाली
द्रुत्यादिचित्तवृत्तियों में भी तारतम्य मानना हीं होगा। ऐसी स्थिति में तारतम्य-
युक्त द्रुत्यादि की कारणता जब तत्तद्रस में सिद्ध हो जाती तो तद्रसत्व—तद्-
व्यक्तित्व को कारणतावच्छेदक मानना हीं होगा, उसके अतिरिक्त माधुर्यादि को

रसानां कारणतोपपत्तौ गुणकल्पने गौरवात् । शृङ्गारकरुणशान्तानां
माधुर्यवत्त्वेन द्रुतिकारणत्वं प्रातिस्विकरूपेण कारणत्वकल्पनापेक्षया
लघुभूतमिति तु न वाच्यम्, परेण मधुरतरादिगुणानां पृथग्द्रुततरत्वादि-
कार्यतारतम्यप्रयोजकतयाभ्युपगमेन माधुर्यवत्त्वेन कारणताया गडुभूत-
त्वात् । इत्थं च प्रातिस्विकरूपेणैव कारणत्वे लाघवम् ।
एतदेव प्रश्नोत्तराभ्यां विशदयति—शृङ्गारेत्यारभ्य गडुभूतत्वादित्यन्तेन । गडु-
भूतत्वं व्यर्थत्वम् कार्यभेदे कारणभेदस्यावश्यकतया तद्रसत्वेन तद्द्रुतिकारणताया
आवश्यकत्वेन तन्माधुर्यवत्त्वेनापि न कारणता, गुणस्याचलस्थितित्वेन तन्निवेशस्य
व्यर्थत्वादित्यपि बोध्यम् । अत्र गुरुभूतत्वादिति पाठान्तरं मधुसूदनशास्त्रिकल्पितं
रसचन्द्रिकायामुक्तधाष्ट्र्यमपि नाऽसमञ्जसमिति प्रतीमः । यत्तूक्तं रसचन्द्रिकायाम्—
'ननु तत्तद्विशेषद्रुतीरनुगमय्य···········प्रातिस्विकरूपेण कारणतायान्तु अनन्ता
इति कथं परित्यागो लघुभूतस्येति चेत् ? न, माधुर्यानभिव्यञ्जिकायां प्रसादप्रसन्नायां
रचनायां सत्यां विकासवृत्त्या शृङ्गारास्वादो जायते द्रुतिश्च न जायते, तत्र शृङ्गार-
कारणस्य भावाद् द्रुतेरभावाच्च तादृशकार्यकारणभावस्यैवासम्भवात्' इति तदेतद-
चिन्तिताभिधानम्, 'अचलस्थितयो गुणाः' इति वादिनां प्राचां मते माधुर्यस्य
शृङ्गारायोगव्यवच्छेदेन माधुर्य्यरहितस्य शृङ्गारस्यासम्भवात् । यत्तु क्वचित् शृङ्गार-
वर्णने माधुर्यव्यञ्जकवर्णाभावः सोऽप्यशक्तिकृत एव । नचैतावता तादृशे शृङ्गारे
भी कारणतावच्छेदक मानने में गौरव स्पष्ट है । अत एव—शृङ्गार, करुण और
शान्त रसों में से प्रत्येक को तद्रसत्वेन, द्रुति का कारण कहने की अपेक्षा माधुर्य-
वत्त्वेन कारण कहने में लाघव है, क्योंकि प्रथमपक्ष में तीन कार्यकारणभाव होंगे
जब कि द्वितीय पक्ष में एक—यह कथन भी अयुक्त है, क्योंकि उक्त तीनों रसों में
जब एक प्रकार की द्रुति की जनकता ही नहीं तब तीनों में एक प्रकार का
माधुर्य मानना असम्भव है । फलतः तद्रसत्वेन कारणता हीं मानी जा सकती;
माधुर्यवत्त्वेन कारणता मानना तो सर्वथा निरर्थक है, क्योंकि जब माधुर्यविशिष्ट
उक्त रसत्रय में एकविध - द्रुति की कारणता हीं नहीं तब माधुर्यवत्त्व को
कारणतावच्छेदक मानना सार्थक कैसे होगा ? तन्माधुर्यवत्त्व को भी कारणता-
वच्छेदक मानना निरर्थक है, क्योंकि जब रसविशेष का तन्माधुर्य अव्यभिचरित
धर्म है तो फिर तद्रसत्त्व को कारणतावच्छेदक न मानकर तन्माधुर्यवत्त्व
(= तन्माधुर्य ) को कारणतावच्छेदक मानना निरर्थक हीं तो है । अतः प्रामाणिक
तद्रसत्त्व को हीं कारणतावच्छेदक मानने में लाघव स्पष्ट है । इस प्रकार द्रुत्यादि-
कारणतावच्छेदक के रूप में गुणों का अनुमान हीं जब अनुपपन्न है तो इस अनुमान
से गुणों का रसमात्रधर्मत्व प्रमाणित नहीं किया जा सकता ।

१९८ रसगङ्गाधरः
किञ्चात्मनो निर्गुणतयात्मरूपरसगुणत्वं माधुर्यादीनामनुपपन्नम् । एवं
तदुपाधिरत्यादिगुणत्वमपि, मानाभावात्, पररीत्या गुणे गुणान्तरस्यानौ-
माधुर्याभावः सिध्यति, व्यञ्जकाभावस्य व्यङ्ग्यानावाऽगमकत्वात् । अत एव
'अङ्गोङ्ग्यवच्छेदेन रसोपकारकत्वम्' इति काव्यप्रदीपोक्तं गुणलक्षणं विवृण्वतो-
द्योतकृताप्युक्तम्—"एवं च यत्र रसस्तत्र माधुर्यादिकमस्त्येव, तस्य तद्धर्मत्वात् ।
क्वचित्तु व्यञ्जकाभावात्तदस्फुटत्वमित्यन्यत् । यथा 'अयं स रशनोत्कर्षी' इत्यादाविति
बोध्यम्" इति । तथा च शृङ्गारे माधुर्यस्य नियतत्वेन द्रुत्यभावोऽसम्भवः ।
प्रकृतमुपसंहरति—इत्थं चेत्यादिना । यदिषेषाणां कार्यकारणभावस्तत्सा-
मान्यस्यापि तथेति नियमस्तु परिदृश्यमानवैजात्यकार्यव्यतिरिक्तविषयक
एवेति प्रातिस्विकरूपेण कारणत्वोपपत्तावपि न सामान्येन माधुर्यवत्त्वादिना द्रुत्यादि-
कारणता सिध्यतीति तात्पर्यम् ।
युक्त्यन्तरमाह—किञ्चेति । आत्मनः = चिद्रूपस्य रसस्य काव्यात्मभूतस्य ।
ननु विभावाद्यभिव्यक्तस्य रत्यादेरेव रसत्वमिति वदतां प्राचां चिद्गुणत्वाभावो
माधुर्याविष्ट एवेत्यत आह—तदुपाधीति । चिद्रूपस्य रसस्योपाधया ये
रत्यादयस्तेषामपीत्यर्थः । अस्य वाक्यस्य पूर्ववाक्यस्थेनानुपपन्नमित्येनान्वयः ।
अनौचित्याच्चेति । चकारो हेतौ, यत। वैशेषिकनये गुणे गुणान्तरा-
भावेन रत्यादौ इच्छाविशेषात्मके गुणे माधुर्यादिगुणस्याभावोऽतो रत्यादौ
चिद्रूपरसोपाधौ माधुर्यादिस्वीकारे मानाभाव इत्याशयः । तथा च
मधुरा रतिः, मधुरो हास इत्यादिव्यवहारो यदि क्वचिद्दृश्यते तर्हि स
औपचारिकत्वेन व्याख्येयः । यद्वा मानमत्र व्यवहारसाक्षिकोनुभव एव सहृदयानाम् ।
तथा च रत्यादौ क्वचित् माधुर्यादिमत्त्वप्रतिपादकव्यवहारसत्त्वेपि करुणेऽपि शोक-
स्थायिभावके माधुर्यातिशयं स्वीकुर्वतां मते मधुरतरः शोक इति व्यवहारो यदि
भवेत् तदा स एव प्रमाणं भवेद् रत्यादौ माधुर्यादिसत्त्वे, न चैवं दृश्यते । क्वचित्तया
व्यवहारस्त्वत एवौपचारिकः । अतो व्यवहारसिद्धानुभवात्मकप्रमाणाभ वस्तात्पर्य-
विषयः प्रकृते । तथा च पररीत्येत्यादियुक्त्यन्तरमेवात्र । यत्तु रसचन्द्रिकायां
विवृतम्—'यदि माधुर्यादिगुणा रत्यादौ स्युस्तदा रसतामप्राप्तायामपि रतो द्रुतिरनु-
भूयेत, न च तथा, तथा च केन प्रमाणेन रत्यादिगुणत्व माधुर्यादीनामङ्गीकार्यमिति
अब प्रकारान्तर से भी गुणों के रसमात्रधर्मत्व का खण्डन किया जा रहा है—
रस को काव्य की आत्मा कहा गया है । यह आत्मभूत रस सगुण हो नहीं सकता,
क्योंकि वैसा मानने पर रस की चर्वणा विगलितवेद्यान्तर न हो सकेगी । ऐसी
स्थिति में काव्यात्मभूत रस को निर्गुण ही कहना उचित होगा । इसका संकेत
रस की चिद्रूपता के प्रतिपादन के अवसर पर किया जा चुका है । एवञ्च जब

प्रथमाननम् १९१
चित्याच्च । अथ शृङ्गारो मधुर इत्यादि‍व्यवहारः कथमिति चेत् ? एवं तर्हि
द्रुत्यादिचित्तवृत्तिप्रयोजकत्वम्, प्रयोजकतासंबन्धेन द्रुत्यादिकमेव वा माधुर्या-
मानाभावात्तदित्यनेनोक्तम्' इति, तदयुक्तम्, रसाभासेऽपि द्रुत्यादेः कविसम्प्रदायप्रसिद्ध-
त्वात् । अत एव विश्वनाथेनात्र प्रसङ्गे रसपदेन रसाभासस्यापि ग्रहणं कण्ठत
एवोक्तम् । किञ्च भक्तिरसमनङ्गीकुर्वतः पण्डितराजस्य मते रसतामप्राप्तायामपि
भगवद्विषयिण्यां रती द्रुतेः स्वीकारादपि तद् विरुद्धमेवेत्यलम् । इदमत्रावधेयम्—
अत्र–माधुर्यादयो न वैशेषिकपरिभाषिता गुणाः, अपि तु तद्विलक्षणा एव सहृदयैकान्तु-
भवसाक्षिकाः कविसम्प्रदायसिद्धा इति वैशेषिकसमयेन न किमपि प्राचां हीयते ।
किञ्च दर्शनान्तरे गुणे गुणाङ्गीकारो

२०० रसगङ्गाधरः
दिकमस्तु । व्यवहारस्तु वाजिगन्धोष्णेतिव्यवहारवदक्षतः । प्रयोजकत्वं
चादृष्टादिविलक्षणं शब्दार्थरसरचनागतमेव ग्राह्यम् । अतो न व्यवहाराति-
प्रसक्तिरिति । अत्र च प्रयोजकत्वघटिते गुणलक्षणे प्रयोजकतात्वस्य शक्यतावच्छेदक-
कोटिप्रविष्टत्वम्, द्वितीये च प्रयोजकतायाः संसर्गतया संसर्गमर्यादया भानान्न तत्र
गुणपदशक्तिरिति न सा शक्यतावच्छेदककोटिप्रविष्टेति लाघवगौरवविचारः शास्त्र-
सम्मतः पन्थाः । प्रयोजकतासम्बन्धेन तद्वत्त्वस्य समर्थनाय दृष्टान्तमाह--व्यवहार-
स्त्वित्यादिना । वाजिगन्धा = अश्वगन्धा 'असगन्ध' इति नाम्ना लोके प्रसिद्धा ।
तस्या भक्षणेन उष्णत्वं जायते इति तत्र यथौष्णत्वप्रयोजकत्वमादाय प्रयोजकता-
सम्बन्धेनोष्णत्वमादाय वा 'अश्वगन्धा उष्णा' इति व्यवहारः प्रसिद्धो वैद्यके तथैव
'शृङ्गारो मधुरः' इत्यादि

प्रथमाननम् २०१
प्रसक्तिः । तथा च शब्दार्थयोरपि माधुर्यादेरीदृशस्य सत्त्वादुपचारो नैव कल्प्य
इति तु मादृशाः ॥
जरत्तरास्तु—
श्लेषः प्रसादः समता माधुर्यं सुकुमारता ।
अर्थव्यक्तिरुदारत्वमोजःकान्तिसमाधयः ॥
त्वेनैवानुगम इत्याशयः । यद्वा आस्वाद एव द्रुत्यादिजनकः, तथा च द्रुत्यादि-
प्रयोजकत्वं माधुर्यादि--इति रीत्या स्वरूपत आस्वादे तद्विषयतया आस्वादजनके
रसे तदभिव्यञ्जकतया च शब्दादौ व्यवहार उपपाद्यः । तथा च शब्दार्थरसरचने-
त्यत्र रसेत्युपलक्षणं रसास्वादस्यापि । वृत्तेर्वृत्त्यन्तरजनने बाधकाभावान्नेद-
मनुपपन्नम् ।
तदेवं भामहाभिप्रेतं ध्वन्यालोककाराद्यनुमोदितं च मम्मटसम्मतं गुणत्रयवादं
विविच्य वामनाभिमतं 'दश शब्दगुणाः, दश चार्थगुणाः' इति पक्षं तन्निरासप्रकारञ्च
प्राचीनोक्तपथानुसारेण वक्तुमुपक्रमते—जरत्तरास्त्वित्यादिना । वामनोऽत्र
काव्यालङ्कारकर्त्ता परामृष्टः । अत्र त्रिगुणवादिषु काव्यप्रकाशकर्त्तुरेव कण्ठत
उपादानात्तदपेक्षया वामनो जरत्तर इत्युक्तम् । यत्तूक्तं रसचन्द्रिकायाम्—'त्रिगुण-
वादिनः काव्यप्रकाशकृदादयो जरसः, दशगुणवादिनो वामनादयो जरत्तराः, यद्यपि
प्राचीनो भामहोऽपि गुणत्रयवादी तथापि तन्मतस्यानतिप्रसिद्धेर्न तत्परिगणितम्'
इति तत्सम्प्रदायाऽपरिचयात् । गुणत्रयवादो भामहोपज्ञ एवेति काव्यप्रकाश-
जीवातुभूतस्य ध्वन्यालोकस्थवृत्तिग्रन्थस्याध्ययनेन स्पष्टमेव प्रतीयते । अत एव
लोचनेऽप्युपसंहृतम् -'एवं माधुर्यौजःप्रसादा एव त्रयो गुणा उपपन्ना भामहाभिप्रायेण'
इति ।
श्लेषः प्रसाद इत्यादि । इदं च पद्यं यद्यपि दण्डिनः, यद्यपि चैतेषां लक्षणेष्वपि
दण्डिसम्मतेषु क्वचित् क्वचिद्वामनोक्तलक्षणेभ्यो भेदस्तथापि नामसाम्यादिदं
वामनमतनिरूपणावसरे ग्रन्थकृता निर्दिष्टमिति बोध्यम् ।
हीं यहाँ सम्बन्ध रूप में विवक्षित है; अतः अदृष्टादि में माधुर्यवत्त्व के व्यवहार
की आपत्ति नहीं होती । इस प्रकार शब्द, अर्थ, रचना, बन्ध ओर रस में वर्त्तमान
विलक्षण प्रयोजकताओं के सम्बन्धरूप में विवक्षित होने से द्रुत्यादिमत्त्व-माधुर्यादि
से विशिष्ट जैसे रस होते वैसे शब्द, अर्थ आदि भी । अतः शब्द, अर्थ आदि में
गुणवत्त्व को औपचारिक कहने की कोई आवश्यकता नहीं है—ऐसा हम सोचते ।
वामन आदि कुछ प्राचीनतर आचार्य—श्लेष, प्रसाद, समता, माधुर्यं, सुकु-
मारता, अर्थव्यक्ति, उदारता, ओज, कान्ति और समाधि नामक दश शब्दगुण मानते ।

२०२ रसगङ्गाधरः
इति दश शब्दगुणान्, दशैव चार्थगुणानामनन्ति । नामानि पुनस्तान्येव,
लक्षणं तु भिन्नम् ।
तथा हि—
शब्दानां भिन्नानामप्येकत्वप्रतिभानप्रयोजकः संहितयैकजातीयवर्ण-
विन्यासविशेषो गाढत्वापरपर्यायः श्लेषः ॥
यदाहुः—‘श्लिष्टमस्पष्टशैथिल्यम्’ इति । यथा—‘अनवरतविद्वद्द्रुमद्रोहि-
दारिद्र्यमाद्यद्विपोद्दामदर्पौघविद्रावणप्रौढपञ्चाननः’ इति ।
उद्दिष्टान् गुणान् क्रमेण लक्षयति—तथाहीत्यादिना । शब्दानाम् = शक्तानां
पदानाम् । एकत्वप्रतिभानमभेदबुद्धिः, एषा चाहार्यविपर्ययात्मिका सहृदयानाम् ।
एकत्वं सादृश्यमित्यपव्याख्यानम् । संहितयेति । एतच्चोपलक्षणं दीर्घसमासस्येति
वक्ष्यते । ‘पृथक्पदत्वं माधुर्यम्’ इति वचनविवरणे पृथक्पदत्वं समासदैर्घ्यनिवृत्ति-
परमितिवदतो वामनस्याप्ययमेवाभिप्रायः । समासदैर्घ्यमेवैकत्वभाने हेतुः ।
एकजातीयेत्यादि । एकजातीयवर्णानामेकोऽनेको वा समूहोऽत्र विवक्षितः, तेन
चानुप्रासः सूच्यते । गाढत्वं च संयोगपरह्रस्वप्राचुर्यं वक्ष्यमाणम् ।
उक्तार्थे दण्ड्युक्ति प्रमाणयति—यदाहुरित्यादिना । अत्र यादृशं शैथिल्यं
दण्डिनोक्तम् अल्पप्राणाक्षरोत्तरम् इति तद् ग्रन्थकृतो नाभिप्रेतम्, उदाहरणस्यानल्प-
प्राणवर्णसमूहघटितत्वात् । अतोऽत्र प्राक्तगाढत्वविपरीतमेव शैथिल्यं विवक्षितं
मन्तव्यम् । अनवरतेत्यादि । विद्वांस एव फलदातृत्वाद् द्रुमाः, तेषामनवरतं द्रोही
यो द्रारिद्र्यरूपो माद्यन् द्विपस्तस्योद्दामपौँघस्य विद्रावणे प्रौढः पञ्चाननः सिंह
इन्हीं नामों के दश अर्थगुण भी उनके द्वारा स्वीकृत हैं, किन्तु इनका स्वरूप
शब्दगुणों के स्वरूप से भिन्न है ।
अब क्रमशः पूर्वोक्त शब्दगुणों और अर्थगुणों के लक्षण-उदाहरण दिये जा
रहे हैं—
पदों के वस्तुतः भिन्न-भिन्न होने पर भी संहिता (= पूर्वापर के अत्यन्त
सान्निध्य) के कारण उन सब पदों के एक होने की प्रतीति के निमित्तभूत और
अनुप्रास-समूहघटित रचना-विशेष को ही ‘श्लेष’ कहा जाता । इसे ही दूसरे शब्द
में ‘गाढ़ता’ भी कहते ।
आचार्य दण्डी ने कहा भी है—‘जिसमें शिथिलता (गाढ़ता के विपरीत
विन्यास) न हो—शिथिलता का आधिक्य न हो, उसी रचना-विशेष को ‘श्लिष्ट’
(= श्लेष) कहा जाता ।’
जैसे—‘अनवरतविद्वद्द्रुम...’ इत्यादि वाक्य में उपर्युक्त लक्षण के घटित

प्रथमाननम् २०३
गाढत्वशैथिल्याभ्यां व्युत्क्रमेण मिश्रणं बन्धस्य प्रसादः ॥
यथा—
किं ब्रूमस्तव वीरतां वयममी यस्मिन्धराखण्डल
क्रीडाकुण्डलितभ्रुशोणनयने दोर्मण्डलं पश्यति ।
माणिक्यावलिकान्तिदन्तुरतरैर्भूषासहस्रोत्करै-
विन्ध्यारण्यगुहागृहावनिरुहास्तत्कालमुल्लासिताः ॥
इत्यर्थः । दानशीलस्य कस्यचिद्राज्ञां वर्णनमिदम् ।
प्रसादं लक्षयति—गाढत्वेत्यादिना । गाढत्वं शैथिल्यं चास्माभिर्वर्णितम् ।
व्युत्क्रमेणेति । विपरीतक्रमेणेत्यर्थः । पूर्वं शैथिल्यं पश्चाद् गाढत्वमिति तात्पर्यम् ।
तथैवोदाहरणमपि दृश्यते । यथा तु वामनग्रन्थस्तथा त्वोजःसम्पृक्तं शैथिल्यं प्रसाद
इति लभ्यते । अस्य तदुक्तसमाधेर्भेदश्चिन्त्यः । भरतादिभिः पुनराचार्यैः प्रसिद्धा-
र्थकत्वं प्रसाद इत्युक्तम् ।
किं ब्रूम इति । हे धराखण्डल महीपते ! तव वीरताममी अल्पज्ञा वयं किं ब्रूमो
वर्णयामः यस्मिन् क्रीडया कुण्डलिते वर्तुलीकृते वक्रीकृते भ्रुवौ, येन, अथ च शोणे
नयने यस्य तथाविधे त्वयि स्वदोर्मण्डलं पश्यति सति विन्ध्यारण्यम्, तद्गतपर्वतः
गुहाः, तदरण्यस्थं गृहम्, तत्रत्या अवनिहाश्च त्वद्भीत्या पलायितेन शत्रुराजसमूहेन
स्वमाणिक्यावलिकान्त्या दन्तुरतरैः शोभिततरैर्भूषाणां सहस्राणामुत्करैस्तत्कालमेव
समुल्लासिता इत्यर्थः । त्वद्भयात् प्रतिभटा राजानः पलायिताः सन्तो यथासम्भव-
होने से 'श्लेष' गुण विद्यमान है । उदाहरणवाक्य¹ का अर्थ यह है—'ये राजा
विद्वज्जनस्वरूप वृक्षों के नित्य-विद्रोही दारिद्र्यरूपी उन्मत्त गजराज के प्रचण्ड दर्प
को ध्वस्त करने में समर्थ सिंह हैं ।"
किसी भी बन्ध में गाढता और शिथिलता का विपरीत क्रम से, अर्थात् पहले
शिथिलता का और पश्चात् गाढ़ता का सम्मिश्रण हीं 'प्रसाद' नामक शब्दगुण
कहलाता ।
उदाहरणार्थ—
"हे महाराज ! हम साधारण जन आपकी वीरता के विषय में क्या कहें ?
आप विनोद के लिए भी अपनी भ्रुकुटियों को टेढ़ी कर और आखों को लाल करके
अपने भुजदण्ड को जिस क्षण देखते उसी क्षण आप के भय से पलायमान शत्रु-
राजाओं के हीरे-मोती की छटाओं से अत्यन्त आकर्षक दिखने वाले हजारों
१. यद्यपि शब्दगुण का अस्तित्व उदाहरण-पद्य में ही है, उसके अनुवाद में
नहीं, तथापि हिन्दी-टीका में शिष्यावबोधार्थं अनुवाद हीं दिया गया है ।
अन्य विषय के उदाहरणों में भी यथासम्भव यही समझना चाहिए ।

२०४ रसगङ्गाधरः
अत्र यस्मिन्नित्यन्तं शैथिल्यम्, भ्रूशब्दान्त गाढत्वम्, पुनर्नयनेत्यन्तं
प्रथममित्यादि बोध्यम् ।
उपक्रमादासमाप्ते रीत्यभेदः समता ॥
यथा वक्ष्यमाणमाधुर्योदाहरणे । तत्र ह्युपनागरिकयैवोपक्रमोपसंहारी ।
संयोगपरह्रस्वातिरिक्तवर्णघटितत्वे सति पृथक्पदत्वं माधुर्यम् ॥
मात्मरक्षार्थं केचिद् विन्ध्यारण्य गताः, अन्ये तत्रत्यगिरिगुहामनुप्रविष्टाः, इतरे
तदरण्यस्थेषु गृहेषु मुन्यादीनामुटजेषु निलीनाः, एके पुनस्तदीयवृक्षानारूढा इति
तात्पर्यम् । अत्र च पश्यतीत्यत्र सतिसप्तम्या पलायनक्रियाया आक्षिप्यमाणाया
एव दर्शनक्रियासमकालिकत्वप्रतीतेः तत्कालमित्यनेन न पौनरुक्त्यम् । दर्शनसम-
कालं चोल्लासनक्रियाया असम्भवादतिशयोक्तिस्तद्वर्णनेनाभिव्यज्यते ।
अत्र प्रसादमुपपादयति—अत्रे त्यादिना । प्रथमं शैथिल्यम् ।
समतां लक्षयति—उपक्रमादिति । आरम्भादित्यर्थः । उपनागरिका वैदर्भी-
रीतिः । एवमेव उपक्रमात्समाप्तिपर्यन्तं बन्धे यदि गौडी यदि वा पाञ्चाली रीति-
स्तदापि गुणोऽयं निर्वहति । अतश्च रीतिभेदाद्बन्धस्यापि त्रैविध्यं फलति—मृदु-
वर्णविन्यासयोनिः, स्फुटवर्णविन्यासयोनिः, मिश्रवर्णविन्यासयोनिश्चेति । एतेषामेव
क्रमेण मृदुः, स्फुटः, मध्यम इति च व्यपदेशः । वैदर्भी, गौडी, पाञ्चाली चेति
क्रमेण तिस्रो रीतय उपनागरिका, परुषा, कोमला चेति व्यपदिश्यन्ते ।
माधुर्यस्य लक्षणमाह—संयोगेत्यादि । संयोगः परो येभ्यस्ते ह्रस्वास्तदति-
रिक्तेत्यादिरर्थः । संयोगश्चात्र परसवर्णाऽन्निष्पन्नहल्घटितो, ग्राह्यः, ईदृशस्यैव
आभूषणों के समूह से विन्ध्यवन, वहां की गुफाएं, वहां की झोपड़ियां और वहां
के वृक्ष चमक उठते ॥"
इसका तात्पर्य यही है कि शत्रु-राजा पल भर के लिए भी आपका सामना
नहीं कर पाते अपि तु आपके क्रुद्ध होने की थोड़ी आशङ्का होने पर भी भाग खड़े
होते । इस पद्य में 'यस्मिन्' तक शिथिलता 'धराखण्डल•••••••भ्रू' तक गाढ़ता,
'शोणनयने' में पुनः शिथिलता और 'भ्रूमण्डलम्' में पुनः गाढ़ता के होने से उपरि-
लक्षित 'प्रसाद' गुण विद्यमान है ।
प्रारम्भ से अन्त तक रीति (=शैली) की एकता को 'समता' कहते ।
इसका उदाहरण 'माधुर्य' गुण का दिया जाने वाला उदाहरण—'नितरां
परुषा•••' हीं है, क्योंकि इस पद्य में आरम्भ से अन्त तक उपनागरिका—वैदर्भी
रीति हीं उपलब्ध है ।
संयोग के पूर्ववर्त्ती ह्रस्व स्वरों से भिन्न वर्णों से घटित होने और पदों के
दीर्घसमास से रहित होने को "माधुर्य' - नामक गुण कहा जाता ।

प्रथमाननम् २०५
यथा—
नितरां परुषा सरोजमाला न मृणालानि विचारपेशलानि ।
यदि कोमलता तवाङ्गकानामथ का नाम कथापि पल्लवानाम् ॥
अपरुषवर्णघटितत्वं सुकुमारता ॥
प्रतिषेधवर्णनात् । परसवर्णनिष्पन्नहल्घटितस्तु संयोगो न प्रतिकूलः अपि तु
मधुररसानुकूल एवेति वक्ष्यते । अत्र च माधुर्ये यादृशः संयोगो वर्जनीयस्तोऽपि
वक्ष्यमाणः । पृथक्पदत्वं श्लेषवद्दीर्घसमासाभावः ।
नितरामित्यादि । हे कामिनि ! यदि तव अनुकम्प्यानामङ्गानां कोमलता
विभाव्यते तर्हि सरोजमाला अपि तदपेक्षया परुषा कठोरैव प्रतीयते, मृणालान्यपि
विचारे पेशलानि रम्याणि न प्रतीयन्ते । एवमुभयेषां कठोरत्वनिर्णये कृते पल्लवानां
सम्बन्धिनी या कोमलता तद्विषयिणी कथाऽपि का नाम ? न कापि, तुच्छेत्यर्थः ।
तवाङ्गकानामित्यत्र 'ङ्ग' इत्यस्य परसवर्णनिष्पन्नहल्घटितसंयोगत्वेन तत्पूर्वस्य
आकारस्य च ह्रस्वत्वाभावेन पल्लवशब्दे च 'ल्ल' इत्यस्य परसवर्णनिष्पन्नहल्घटितत्वेन
न दोषः । अत्र 'संयोगश्चात्र परसवर्णानिष्पन्नहल्घटित एव ग्राह्यः' इति मर्मप्रकाशे
मुद्रितः पाठो भ्रष्टः । अत एवैतदनुरोधेन चन्द्रिका-रसचन्द्रिकयोः कृतं व्याख्या-
नमयुक्तम् ।
अपरुषेत्यादि । वर्णानां द्वितीयचतुर्थौ टवर्गादयश्च परुषा वर्णा वक्ष्यन्ते ।
तद्भिन्ना वर्णा अपरुषाः कोमला इत्यर्थः ।
यहां संयोग वही लिया जाता जो 'परसवर्ण' ( सन्धि-विशेष ) से निष्पन्न हल्
( व्यञ्जन ) से भिन्न व्यञ्जन से बना हुआ हो । यह विषय माधुर्य गुण के
अभिव्यञ्जक के वर्णन के प्रसङ्ग में स्पष्ट किया जायेगा । माधुर्य का उदाहरण
'नितरां...' आदि पद्य में देखा जा सकता है—
"अरी प्रियतमे ! जब तेरे अङ्गों की कोमलता के बारे में सोचता तो कमल-
पंक्ति भी उनकी अपेक्षा अत्यधिक कठोर प्रतीत होती ; विसतन्तु तो इस प्रसङ्ग में
विचार-योग्य भी नहीं । जब कमल-पंक्ति और विसतन्तु की कोमलता भी तेरे
अङ्गों की कोमलता के आगे तुच्छ हैं तो फिर पल्लवों की ( कोमलता की ) तो
चर्चा करना ही व्यर्थ है ।"
इस पद्य में न तो परसवर्ण-सन्धि से निष्पन्न व्यञ्जन से भिन्न व्यञ्जनों का
संयोग हैं और न दीर्घसमास हीं । अतः उपर्युक्त लक्षणानुसार 'माधुर्य' गुण
स्पष्ट है ।
टकार-आदि कठोर वर्णों से घटित न होना हीं रचना या बन्ध की
'सुकुमारता' है ।

२०६ रसगङ्गाधरः
यथा—
स्वेदाम्बुसान्द्रकणशालिकपोलपालि-
दोलायितश्रवणकुण्डलवन्दनीया ।
आनन्दमङ्कुरयति स्मरणेन काऽपि
रम्या दशा मनसि मे मदिरेक्षणायाः ॥
अत्र पूर्वार्धे । उत्तरार्धे तु माधुर्यमपि ।
झगिति प्रतीयमानार्थान्वयकत्वमर्थव्यक्तिः ॥
यथा ‘नितराम्’ इत्यादौ ।
स्वेदाम्बित्यादि । मदिरेक्षणायाः प्रेयस्याः कापि विलक्षणा रम्या या दशा
स्वेदाम्बुनो घर्मजलस्य सान्द्रैः कणैर्विन्दुभिः शालिन्यां शोभमानायां कपोलपालौ
दोलायिताभ्यां श्रवणकुण्डलाभ्यां वन्दनीया सा स्मरणेन मे मनसि आनन्द-
मङ्कुरयति । अत्र पद्ये ‘मनसि’ इति अपार्थम् । ‘रम्या दशा मयि परं...’
इति पठनीयम् ।
पूर्वार्धे इति । सुकुमारतेति शेषः । पूर्वार्धे दीर्घसमासान्माधुर्याभाव इत्यत्र
उत्तरार्धे सुकुमारतया माधुर्यस्यापि समुच्चय उक्तः । अत्रोपधेयसङ्करेऽप्युपाधीना-
मसाङ्कर्यं बोध्यम् ।
झगितीत्यादि । झगिति शीघ्रम्, प्रतीयमानोऽर्थानां पदार्थानामन्वयो यत्र बन्धे
स झगितिप्रतीयमानार्थान्वयकस्तस्य भाव इत्यर्थः । यत्राविलम्बेन वाक्यार्थबोध-
स्तत्रार्थव्यक्तिर्गुण इत्याशयः ।
जैसे—‘स्वेदाम्बु...’ आदि पद्य में
"मतवाली आँखों वाली रमणी की वह रमणीय दशा, जो पसीने की घनी
बूंदों से भरे उसके गालों पर झूलते कुण्डलों के कारण अत्यन्त अभिनन्दनीय और
पूर्णरूप से वर्णनातीत है, स्मरणमात्र से मेरे मन में आनन्द को अङ्कुरित कर
रही है ।।"
इस पद्य के पूर्वार्द्ध में उपरलिक्षित ‘सुकुमारता’ है जबकि उत्तरार्ध में ‘सुकु-
मारता’ के साथ-साथ माधुर्य गुण भी है। पूर्वार्द्ध में दीर्घसमास के कारण माधुर्य
गुण के लिए अपेक्षित ‘पृथक्पदत्व’ के अभाव में ‘माधुर्य’ मानना सम्भव नहीं ।
पदों के अर्थों का शीघ्र अन्वित हो जाना हीं ‘अर्थव्यक्ति’ गुण है ।
इसका भी उदाहरण ‘माधुर्य’ के उदाहरण के रूप में पूर्वनिर्दिष्ट ‘नितरां परुषा
सरोजमाला...’ इत्यादि पद्य हीं हैं ।

प्रथमाननम् २०७
कठिनवर्णघटनास्वरूपविकटत्वलक्षणोदारता ॥
यथा—
प्रमोदभरतुन्दिलप्रमथदत्ततालावली-
विनोदिनि विनायके डमरुडिण्डिमध्वानिनि ।
ललाटतटविस्फुटन्नवकूपीटयोनिच्छटो
हठोद्धतजटोद्भटो गतपटो नटो नृत्यति ॥
‘पदानां नृत्यत्प्रायत्वं विकटता’ इति काव्यप्रकाशटीकाकारा व्याच-
क्षते । उदाहरन्ति च—‘स्वचरणविनिविष्टैर्नूपुरैर्नर्तकीनां झणिति रणितमा-
कठिनेत्यादि । कठिना वर्णाः टकारादिरूपाः । विकटत्वं लक्षणं स्वरूपं यस्याः
सा । तथा च बन्धस्य विकटतैव उदारता, विकटतायाश्च स्वरूपं कठिनवर्ण-
घटितत्वम् पण्डितराजमते ।
प्रमोदेत्यादि । प्रमोदभरेणानन्दातिशयेन तुन्दिलै रुत्फुल्लोदरैरट्टहासं कुर्वद्भिः
प्रमथैर्गणैर्दत्ताभिस्तालावलीभिर्विनोदशीले अत एव डमरुं डिण्डिमं च वादयति
विनायके सति ललाटतटाद्विस्फुटन्ती नवस्य सद्यःप्रज्वलितस्य कृपीटयोनेरग्नेश्छटा
यस्य अथ च हठेन उद्धताभिर्जटाभिरुद्भटो विकटो गतपटः स्रस्तवासा नटः शिवो
नृत्यति-इति पदार्थः । अत्रोदारतायाः प्रोक्तलक्षणसङ्गतिः स्पष्टैव ।
सम्प्रति वामनाभिमतं काव्यप्रकाशटीकाकृद्विश्वनाथाद्यनुमोदितं विकटता-
लक्षणं खण्डयति-पदानामित्यादिना । नृत्यत्प्रायत्वम् इति । यस्मिन् विन्यासे
कृते पदानि नृत्यन्तीव उच्चावचानीव श्रवणादौ प्रतीयन्त इत्यर्थः । स्वचरणेत्याद्यु-
दाहरणं वामनेनैव पूर्वं प्रदत्तम् । अत्र ‘झण्’ इति नूपुरशब्दानुकरणम् । अत एव
‘झटिति’ इति क्वचिन्मुद्रितः पाठोऽयुक्तः । एतादृश्याम् = पदानां नृत्यत्प्रायतारूपायां
रचना की विकटता, अर्थात् टकार आदि कठोर वर्णों से घटित होना,
'उदारता' नामक शब्दगुण है ।
उदाहरण ‘प्रमोदभर ...’ आदि पद्य में देखिए—
“आनन्दातिरेक से अट्टहास करने के कारण फूले हुए उदरों वाले शृङ्गी आदि
गण द्वारा दी गयी तालियों से प्रमुदित गणेश डमरु और डिण्डिम नामक वाद्य-यन्त्र
बजा रहे हैं और दिगम्बर नटराज शिव, जिनके लालट-तट से सद्यःप्रज्वलित अग्नि
की ज्वाला निकल रही है और जो नृत्तमग्न होने के कारण जटा के ऊपर उठ जाने
से बड़े ही विकट भयङ्कर दिख रहे हैं, नाच रहे हैं ॥”
( वामन और) काव्यप्रकाश के विश्वनाथ-प्रभृति टीकाकार पदों की नृत्यत्-
प्रायता-ऐसी रचना जिसमें पद नाचते-से प्रतीत होते हों-को विकटता (= उदारता)

२०८ रसगङ्गाधरः

सीत्' इत्यादि। तत्र तेषामेतादृश्यां विकटत्वलक्षणायामुदारतामोजस्यन्तर्भा-
वयन् काव्यप्रकाशकारः कथमनुकूल इति त एव जानन्ति। न ह्यत्रौजसो
वैपुल्येन प्रतिभानमस्ति। 'विनिविष्टैर्नूपुरैर्नर्तं'—इत्यत्र सन्नप्योजसो
लवो न चमत्कारी। नापि तत्र नृत्यत्प्रायत्वं वर्णानामनुभवन्ति सहृदयाः।
अंशान्तरे तु माधुर्यमेव।


विकटतालक्षणायामुदारतायाम्। एतादृशीमित्यपपाठः, तैर्वणिताया उदारतायाः
काव्यप्रकाशकारेणौजस्यन्तर्भावाऽकरणात्तथाविधाया अन्तर्भावक्रियाकर्मत्वानुपपत्तेः।
अथवा एतादृशामिति पठनीयम्। यद्वा शब्दगुणत्वेनाभिमतामित्यर्थं कृत्वा कथञ्चिद्
द्वितीयान्तपाठस्यापि सङ्गतिः कर्त्तव्या। कथमनुकूल इति। ओजःपर्याय-
भूतत्वाद्विकटताया ओजसि च पदानां नृत्यत्प्रायत्वस्य सर्वत्राभावात्तदभिन्ना विकटता
न तादृशी मन्तुं शक्यते मम्मटेनेत्यर्थः। तथा चैते टीकाकारा मूलविरुद्धा एवेति
नादरणीयाः। ननु ओजस्यन्तर्भावो विकटतालक्षणोदारताया न तदभिन्नतयाऽपि
तु तद्विशेषतयैवेत्यतः खण्डनयुक्त्यन्तरमाह—न वैपुल्येनेति। स्वचरणेत्यत्र
झणिति रणितमासीदित्यादौ चौजसोऽभावादिति भावः। लव इत्युक्तिरोजसोंऽशाव-
स्थितिमभिप्रेत्य। न चमत्कारीति। प्रकृतरसानुकूलत्वमत्र हेतुः। अंशान्तरे=
स्वचरणेत्यादौ।


कहते। इसका उदाहरण उन्होंने निम्नलिखित पद्यार्ध को दिया है—
स्वचरणविनिविष्टैर्नूपुरैर्नर्तंकीनां
झणिति रणितमासीत्तत्र चित्रं कलञ्च॥
किन्तु विकटतास्वरूप उदारता का ओजोगुण में अन्तर्भाव करने वाले काव्य-
प्रकाशकार का नृत्यत्प्रायतास्वरूप विकटता कैसे अभिमत हो सकती है? कारण
यह है कि काव्यप्रकाशकार इस विकटतास्वरूप उदारता को ओजोगुण से अभिन्न
मानते; ओजोगुण में सर्वत्र पदों की नृत्यत्प्रायता नहीं देखी जाती, अतः ओज से
अभिन्न विकटता में भी सर्वत्र नृत्यत्प्रायता न होने से उपर्युक्त व्याख्या मूलानुकूल
नहीं है, अतः उपेक्षणीय है। यदि तु उक्त अन्तर्भाव का उपपादन विकटता को
ओजोगुण से अभिन्न नहीं अपितु उसका एक विशेष प्रकार मानकर किया जाय
(यही उचित भी है) तो भी उक्त व्याख्या संगत नहीं है, क्योंकि उनके द्वारा प्रस्तुत
उदाहरण में भी सभी पदों में नृत्यत्प्रायता तो है नहीं। हां, 'विनिविष्टैर्नूपुरैर्नर्तं'
इस अंशमात्र में नृत्यत्प्रायता का प्रतिभास होता। किन्तु इस नृत्यत्प्रायतास्वरूप
ओज को (काव्यप्रकाशकार के मतानुसार) चमत्कारजनक न होने से गुण कहना
कहां तक संगत है—यह विचारणीय है। इसके चमत्कारजनक न होने का कारण यही
है कि उदाहरण में वीर आदि रसों की अभिव्यक्ति न होने से यह ओज रसानुकूल