रसगंगाधर (पण्डितराज जगन्नाथ - रसतरङ्गिणी संस्कृत व हिन्दी व्याख्या सम्पूर्ण प्रथम आनन)
Rasagangadhara of Panditaraja Jagannatha with Commentary
पण्डितराज जगन्नाथ (टीकाकार: डॉ. श्रीनारायण मिश्र) द्वारा
पृष्ठ 229, कुल 414 में से
संदर्भ में पढ़ेंरसानां कारणतोपपत्तौ गुणकल्पने गौरवात् । शृङ्गारकरुणशान्तानां
माधुर्यवत्त्वेन द्रुतिकारणत्वं प्रातिस्विकरूपेण कारणत्वकल्पनापेक्षया
लघुभूतमिति तु न वाच्यम्, परेण मधुरतरादिगुणानां पृथग्द्रुततरत्वादि-
कार्यतारतम्यप्रयोजकतयाभ्युपगमेन माधुर्यवत्त्वेन कारणताया गडुभूत-
त्वात् । इत्थं च प्रातिस्विकरूपेणैव कारणत्वे लाघवम् ।
एतदेव प्रश्नोत्तराभ्यां विशदयति—शृङ्गारेत्यारभ्य गडुभूतत्वादित्यन्तेन । गडु-
भूतत्वं व्यर्थत्वम् कार्यभेदे कारणभेदस्यावश्यकतया तद्रसत्वेन तद्द्रुतिकारणताया
आवश्यकत्वेन तन्माधुर्यवत्त्वेनापि न कारणता, गुणस्याचलस्थितित्वेन तन्निवेशस्य
व्यर्थत्वादित्यपि बोध्यम् । अत्र गुरुभूतत्वादिति पाठान्तरं मधुसूदनशास्त्रिकल्पितं
रसचन्द्रिकायामुक्तधाष्ट्र्यमपि नाऽसमञ्जसमिति प्रतीमः । यत्तूक्तं रसचन्द्रिकायाम्—
'ननु तत्तद्विशेषद्रुतीरनुगमय्य···········प्रातिस्विकरूपेण कारणतायान्तु अनन्ता
इति कथं परित्यागो लघुभूतस्येति चेत् ? न, माधुर्यानभिव्यञ्जिकायां प्रसादप्रसन्नायां
रचनायां सत्यां विकासवृत्त्या शृङ्गारास्वादो जायते द्रुतिश्च न जायते, तत्र शृङ्गार-
कारणस्य भावाद् द्रुतेरभावाच्च तादृशकार्यकारणभावस्यैवासम्भवात्' इति तदेतद-
चिन्तिताभिधानम्, 'अचलस्थितयो गुणाः' इति वादिनां प्राचां मते माधुर्यस्य
शृङ्गारायोगव्यवच्छेदेन माधुर्य्यरहितस्य शृङ्गारस्यासम्भवात् । यत्तु क्वचित् शृङ्गार-
वर्णने माधुर्यव्यञ्जकवर्णाभावः सोऽप्यशक्तिकृत एव । नचैतावता तादृशे शृङ्गारे
भी कारणतावच्छेदक मानने में गौरव स्पष्ट है । अत एव—शृङ्गार, करुण और
शान्त रसों में से प्रत्येक को तद्रसत्वेन, द्रुति का कारण कहने की अपेक्षा माधुर्य-
वत्त्वेन कारण कहने में लाघव है, क्योंकि प्रथमपक्ष में तीन कार्यकारणभाव होंगे
जब कि द्वितीय पक्ष में एक—यह कथन भी अयुक्त है, क्योंकि उक्त तीनों रसों में
जब एक प्रकार की द्रुति की जनकता ही नहीं तब तीनों में एक प्रकार का
माधुर्य मानना असम्भव है । फलतः तद्रसत्वेन कारणता हीं मानी जा सकती;
माधुर्यवत्त्वेन कारणता मानना तो सर्वथा निरर्थक है, क्योंकि जब माधुर्यविशिष्ट
उक्त रसत्रय में एकविध - द्रुति की कारणता हीं नहीं तब माधुर्यवत्त्व को
कारणतावच्छेदक मानना सार्थक कैसे होगा ? तन्माधुर्यवत्त्व को भी कारणता-
वच्छेदक मानना निरर्थक है, क्योंकि जब रसविशेष का तन्माधुर्य अव्यभिचरित
धर्म है तो फिर तद्रसत्त्व को कारणतावच्छेदक न मानकर तन्माधुर्यवत्त्व
(= तन्माधुर्य ) को कारणतावच्छेदक मानना निरर्थक हीं तो है । अतः प्रामाणिक
तद्रसत्त्व को हीं कारणतावच्छेदक मानने में लाघव स्पष्ट है । इस प्रकार द्रुत्यादि-
कारणतावच्छेदक के रूप में गुणों का अनुमान हीं जब अनुपपन्न है तो इस अनुमान
से गुणों का रसमात्रधर्मत्व प्रमाणित नहीं किया जा सकता ।