सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
रसगंगाधर (पण्डितराज जगन्नाथ - रसतरङ्गिणी संस्कृत व हिन्दी व्याख्या सम्पूर्ण प्रथम आनन)

रसगंगाधर (पण्डितराज जगन्नाथ - रसतरङ्गिणी संस्कृत व हिन्दी व्याख्या सम्पूर्ण प्रथम आनन)

Rasagangadhara of Panditaraja Jagannatha with Commentary

पण्डितराज जगन्नाथ (टीकाकार: डॉ. श्रीनारायण मिश्र) द्वारा

DevanagariHindipublished414 पृष्ठ

पृष्ठ 236, कुल 414 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 236

२०४ रसगङ्गाधरः
अत्र यस्मिन्नित्यन्तं शैथिल्यम्, भ्रूशब्दान्त गाढत्वम्, पुनर्नयनेत्यन्तं
प्रथममित्यादि बोध्यम् ।
उपक्रमादासमाप्ते रीत्यभेदः समता ॥
यथा वक्ष्यमाणमाधुर्योदाहरणे । तत्र ह्युपनागरिकयैवोपक्रमोपसंहारी ।
संयोगपरह्रस्वातिरिक्तवर्णघटितत्वे सति पृथक्पदत्वं माधुर्यम् ॥
मात्मरक्षार्थं केचिद् विन्ध्यारण्य गताः, अन्ये तत्रत्यगिरिगुहामनुप्रविष्टाः, इतरे
तदरण्यस्थेषु गृहेषु मुन्यादीनामुटजेषु निलीनाः, एके पुनस्तदीयवृक्षानारूढा इति
तात्पर्यम् । अत्र च पश्यतीत्यत्र सतिसप्तम्या पलायनक्रियाया आक्षिप्यमाणाया
एव दर्शनक्रियासमकालिकत्वप्रतीतेः तत्कालमित्यनेन न पौनरुक्त्यम् । दर्शनसम-
कालं चोल्लासनक्रियाया असम्भवादतिशयोक्तिस्तद्वर्णनेनाभिव्यज्यते ।
अत्र प्रसादमुपपादयति—अत्रे त्यादिना । प्रथमं शैथिल्यम् ।
समतां लक्षयति—उपक्रमादिति । आरम्भादित्यर्थः । उपनागरिका वैदर्भी-
रीतिः । एवमेव उपक्रमात्समाप्तिपर्यन्तं बन्धे यदि गौडी यदि वा पाञ्चाली रीति-
स्तदापि गुणोऽयं निर्वहति । अतश्च रीतिभेदाद्बन्धस्यापि त्रैविध्यं फलति—मृदु-
वर्णविन्यासयोनिः, स्फुटवर्णविन्यासयोनिः, मिश्रवर्णविन्यासयोनिश्चेति । एतेषामेव
क्रमेण मृदुः, स्फुटः, मध्यम इति च व्यपदेशः । वैदर्भी, गौडी, पाञ्चाली चेति
क्रमेण तिस्रो रीतय उपनागरिका, परुषा, कोमला चेति व्यपदिश्यन्ते ।
माधुर्यस्य लक्षणमाह—संयोगेत्यादि । संयोगः परो येभ्यस्ते ह्रस्वास्तदति-
रिक्तेत्यादिरर्थः । संयोगश्चात्र परसवर्णाऽन्निष्पन्नहल्घटितो, ग्राह्यः, ईदृशस्यैव
आभूषणों के समूह से विन्ध्यवन, वहां की गुफाएं, वहां की झोपड़ियां और वहां
के वृक्ष चमक उठते ॥"
इसका तात्पर्य यही है कि शत्रु-राजा पल भर के लिए भी आपका सामना
नहीं कर पाते अपि तु आपके क्रुद्ध होने की थोड़ी आशङ्का होने पर भी भाग खड़े
होते । इस पद्य में 'यस्मिन्' तक शिथिलता 'धराखण्डल•••••••भ्रू' तक गाढ़ता,
'शोणनयने' में पुनः शिथिलता और 'भ्रूमण्डलम्' में पुनः गाढ़ता के होने से उपरि-
लक्षित 'प्रसाद' गुण विद्यमान है ।
प्रारम्भ से अन्त तक रीति (=शैली) की एकता को 'समता' कहते ।
इसका उदाहरण 'माधुर्य' गुण का दिया जाने वाला उदाहरण—'नितरां
परुषा•••' हीं है, क्योंकि इस पद्य में आरम्भ से अन्त तक उपनागरिका—वैदर्भी
रीति हीं उपलब्ध है ।
संयोग के पूर्ववर्त्ती ह्रस्व स्वरों से भिन्न वर्णों से घटित होने और पदों के
दीर्घसमास से रहित होने को "माधुर्य' - नामक गुण कहा जाता ।