रसगंगाधर (पण्डितराज जगन्नाथ - रसतरङ्गिणी संस्कृत व हिन्दी व्याख्या सम्पूर्ण प्रथम आनन)
Rasagangadhara of Panditaraja Jagannatha with Commentary
पण्डितराज जगन्नाथ (टीकाकार: डॉ. श्रीनारायण मिश्र) द्वारा
पृष्ठ 239, कुल 414 में से
संदर्भ में पढ़ेंप्रथमाननम् २०७
कठिनवर्णघटनास्वरूपविकटत्वलक्षणोदारता ॥
यथा—
प्रमोदभरतुन्दिलप्रमथदत्ततालावली-
विनोदिनि विनायके डमरुडिण्डिमध्वानिनि ।
ललाटतटविस्फुटन्नवकूपीटयोनिच्छटो
हठोद्धतजटोद्भटो गतपटो नटो नृत्यति ॥
‘पदानां नृत्यत्प्रायत्वं विकटता’ इति काव्यप्रकाशटीकाकारा व्याच-
क्षते । उदाहरन्ति च—‘स्वचरणविनिविष्टैर्नूपुरैर्नर्तकीनां झणिति रणितमा-
कठिनेत्यादि । कठिना वर्णाः टकारादिरूपाः । विकटत्वं लक्षणं स्वरूपं यस्याः
सा । तथा च बन्धस्य विकटतैव उदारता, विकटतायाश्च स्वरूपं कठिनवर्ण-
घटितत्वम् पण्डितराजमते ।
प्रमोदेत्यादि । प्रमोदभरेणानन्दातिशयेन तुन्दिलै रुत्फुल्लोदरैरट्टहासं कुर्वद्भिः
प्रमथैर्गणैर्दत्ताभिस्तालावलीभिर्विनोदशीले अत एव डमरुं डिण्डिमं च वादयति
विनायके सति ललाटतटाद्विस्फुटन्ती नवस्य सद्यःप्रज्वलितस्य कृपीटयोनेरग्नेश्छटा
यस्य अथ च हठेन उद्धताभिर्जटाभिरुद्भटो विकटो गतपटः स्रस्तवासा नटः शिवो
नृत्यति-इति पदार्थः । अत्रोदारतायाः प्रोक्तलक्षणसङ्गतिः स्पष्टैव ।
सम्प्रति वामनाभिमतं काव्यप्रकाशटीकाकृद्विश्वनाथाद्यनुमोदितं विकटता-
लक्षणं खण्डयति-पदानामित्यादिना । नृत्यत्प्रायत्वम् इति । यस्मिन् विन्यासे
कृते पदानि नृत्यन्तीव उच्चावचानीव श्रवणादौ प्रतीयन्त इत्यर्थः । स्वचरणेत्याद्यु-
दाहरणं वामनेनैव पूर्वं प्रदत्तम् । अत्र ‘झण्’ इति नूपुरशब्दानुकरणम् । अत एव
‘झटिति’ इति क्वचिन्मुद्रितः पाठोऽयुक्तः । एतादृश्याम् = पदानां नृत्यत्प्रायतारूपायां
रचना की विकटता, अर्थात् टकार आदि कठोर वर्णों से घटित होना,
'उदारता' नामक शब्दगुण है ।
उदाहरण ‘प्रमोदभर ...’ आदि पद्य में देखिए—
“आनन्दातिरेक से अट्टहास करने के कारण फूले हुए उदरों वाले शृङ्गी आदि
गण द्वारा दी गयी तालियों से प्रमुदित गणेश डमरु और डिण्डिम नामक वाद्य-यन्त्र
बजा रहे हैं और दिगम्बर नटराज शिव, जिनके लालट-तट से सद्यःप्रज्वलित अग्नि
की ज्वाला निकल रही है और जो नृत्तमग्न होने के कारण जटा के ऊपर उठ जाने
से बड़े ही विकट भयङ्कर दिख रहे हैं, नाच रहे हैं ॥”
( वामन और) काव्यप्रकाश के विश्वनाथ-प्रभृति टीकाकार पदों की नृत्यत्-
प्रायता-ऐसी रचना जिसमें पद नाचते-से प्रतीत होते हों-को विकटता (= उदारता)