रसगंगाधर (पण्डितराज जगन्नाथ - रसतरङ्गिणी संस्कृत व हिन्दी व्याख्या सम्पूर्ण प्रथम आनन)
Rasagangadhara of Panditaraja Jagannatha with Commentary
पण्डितराज जगन्नाथ (टीकाकार: डॉ. श्रीनारायण मिश्र) द्वारा
पृष्ठ 235, कुल 414 में से
संदर्भ में पढ़ेंप्रथमाननम् २०३
गाढत्वशैथिल्याभ्यां व्युत्क्रमेण मिश्रणं बन्धस्य प्रसादः ॥
यथा—
किं ब्रूमस्तव वीरतां वयममी यस्मिन्धराखण्डल
क्रीडाकुण्डलितभ्रुशोणनयने दोर्मण्डलं पश्यति ।
माणिक्यावलिकान्तिदन्तुरतरैर्भूषासहस्रोत्करै-
विन्ध्यारण्यगुहागृहावनिरुहास्तत्कालमुल्लासिताः ॥
इत्यर्थः । दानशीलस्य कस्यचिद्राज्ञां वर्णनमिदम् ।
प्रसादं लक्षयति—गाढत्वेत्यादिना । गाढत्वं शैथिल्यं चास्माभिर्वर्णितम् ।
व्युत्क्रमेणेति । विपरीतक्रमेणेत्यर्थः । पूर्वं शैथिल्यं पश्चाद् गाढत्वमिति तात्पर्यम् ।
तथैवोदाहरणमपि दृश्यते । यथा तु वामनग्रन्थस्तथा त्वोजःसम्पृक्तं शैथिल्यं प्रसाद
इति लभ्यते । अस्य तदुक्तसमाधेर्भेदश्चिन्त्यः । भरतादिभिः पुनराचार्यैः प्रसिद्धा-
र्थकत्वं प्रसाद इत्युक्तम् ।
किं ब्रूम इति । हे धराखण्डल महीपते ! तव वीरताममी अल्पज्ञा वयं किं ब्रूमो
वर्णयामः यस्मिन् क्रीडया कुण्डलिते वर्तुलीकृते वक्रीकृते भ्रुवौ, येन, अथ च शोणे
नयने यस्य तथाविधे त्वयि स्वदोर्मण्डलं पश्यति सति विन्ध्यारण्यम्, तद्गतपर्वतः
गुहाः, तदरण्यस्थं गृहम्, तत्रत्या अवनिहाश्च त्वद्भीत्या पलायितेन शत्रुराजसमूहेन
स्वमाणिक्यावलिकान्त्या दन्तुरतरैः शोभिततरैर्भूषाणां सहस्राणामुत्करैस्तत्कालमेव
समुल्लासिता इत्यर्थः । त्वद्भयात् प्रतिभटा राजानः पलायिताः सन्तो यथासम्भव-
होने से 'श्लेष' गुण विद्यमान है । उदाहरणवाक्य¹ का अर्थ यह है—'ये राजा
विद्वज्जनस्वरूप वृक्षों के नित्य-विद्रोही दारिद्र्यरूपी उन्मत्त गजराज के प्रचण्ड दर्प
को ध्वस्त करने में समर्थ सिंह हैं ।"
किसी भी बन्ध में गाढता और शिथिलता का विपरीत क्रम से, अर्थात् पहले
शिथिलता का और पश्चात् गाढ़ता का सम्मिश्रण हीं 'प्रसाद' नामक शब्दगुण
कहलाता ।
उदाहरणार्थ—
"हे महाराज ! हम साधारण जन आपकी वीरता के विषय में क्या कहें ?
आप विनोद के लिए भी अपनी भ्रुकुटियों को टेढ़ी कर और आखों को लाल करके
अपने भुजदण्ड को जिस क्षण देखते उसी क्षण आप के भय से पलायमान शत्रु-
राजाओं के हीरे-मोती की छटाओं से अत्यन्त आकर्षक दिखने वाले हजारों
१. यद्यपि शब्दगुण का अस्तित्व उदाहरण-पद्य में ही है, उसके अनुवाद में
नहीं, तथापि हिन्दी-टीका में शिष्यावबोधार्थं अनुवाद हीं दिया गया है ।
अन्य विषय के उदाहरणों में भी यथासम्भव यही समझना चाहिए ।