रसगंगाधर (पण्डितराज जगन्नाथ - रसतरङ्गिणी संस्कृत व हिन्दी व्याख्या सम्पूर्ण प्रथम आनन)
Rasagangadhara of Panditaraja Jagannatha with Commentary
पण्डितराज जगन्नाथ (टीकाकार: डॉ. श्रीनारायण मिश्र) द्वारा
पृष्ठ 233, कुल 414 में से
संदर्भ में पढ़ेंप्रथमाननम् २०१
प्रसक्तिः । तथा च शब्दार्थयोरपि माधुर्यादेरीदृशस्य सत्त्वादुपचारो नैव कल्प्य
इति तु मादृशाः ॥
जरत्तरास्तु—
श्लेषः प्रसादः समता माधुर्यं सुकुमारता ।
अर्थव्यक्तिरुदारत्वमोजःकान्तिसमाधयः ॥
त्वेनैवानुगम इत्याशयः । यद्वा आस्वाद एव द्रुत्यादिजनकः, तथा च द्रुत्यादि-
प्रयोजकत्वं माधुर्यादि--इति रीत्या स्वरूपत आस्वादे तद्विषयतया आस्वादजनके
रसे तदभिव्यञ्जकतया च शब्दादौ व्यवहार उपपाद्यः । तथा च शब्दार्थरसरचने-
त्यत्र रसेत्युपलक्षणं रसास्वादस्यापि । वृत्तेर्वृत्त्यन्तरजनने बाधकाभावान्नेद-
मनुपपन्नम् ।
तदेवं भामहाभिप्रेतं ध्वन्यालोककाराद्यनुमोदितं च मम्मटसम्मतं गुणत्रयवादं
विविच्य वामनाभिमतं 'दश शब्दगुणाः, दश चार्थगुणाः' इति पक्षं तन्निरासप्रकारञ्च
प्राचीनोक्तपथानुसारेण वक्तुमुपक्रमते—जरत्तरास्त्वित्यादिना । वामनोऽत्र
काव्यालङ्कारकर्त्ता परामृष्टः । अत्र त्रिगुणवादिषु काव्यप्रकाशकर्त्तुरेव कण्ठत
उपादानात्तदपेक्षया वामनो जरत्तर इत्युक्तम् । यत्तूक्तं रसचन्द्रिकायाम्—'त्रिगुण-
वादिनः काव्यप्रकाशकृदादयो जरसः, दशगुणवादिनो वामनादयो जरत्तराः, यद्यपि
प्राचीनो भामहोऽपि गुणत्रयवादी तथापि तन्मतस्यानतिप्रसिद्धेर्न तत्परिगणितम्'
इति तत्सम्प्रदायाऽपरिचयात् । गुणत्रयवादो भामहोपज्ञ एवेति काव्यप्रकाश-
जीवातुभूतस्य ध्वन्यालोकस्थवृत्तिग्रन्थस्याध्ययनेन स्पष्टमेव प्रतीयते । अत एव
लोचनेऽप्युपसंहृतम् -'एवं माधुर्यौजःप्रसादा एव त्रयो गुणा उपपन्ना भामहाभिप्रायेण'
इति ।
श्लेषः प्रसाद इत्यादि । इदं च पद्यं यद्यपि दण्डिनः, यद्यपि चैतेषां लक्षणेष्वपि
दण्डिसम्मतेषु क्वचित् क्वचिद्वामनोक्तलक्षणेभ्यो भेदस्तथापि नामसाम्यादिदं
वामनमतनिरूपणावसरे ग्रन्थकृता निर्दिष्टमिति बोध्यम् ।
हीं यहाँ सम्बन्ध रूप में विवक्षित है; अतः अदृष्टादि में माधुर्यवत्त्व के व्यवहार
की आपत्ति नहीं होती । इस प्रकार शब्द, अर्थ, रचना, बन्ध ओर रस में वर्त्तमान
विलक्षण प्रयोजकताओं के सम्बन्धरूप में विवक्षित होने से द्रुत्यादिमत्त्व-माधुर्यादि
से विशिष्ट जैसे रस होते वैसे शब्द, अर्थ आदि भी । अतः शब्द, अर्थ आदि में
गुणवत्त्व को औपचारिक कहने की कोई आवश्यकता नहीं है—ऐसा हम सोचते ।
वामन आदि कुछ प्राचीनतर आचार्य—श्लेष, प्रसाद, समता, माधुर्यं, सुकु-
मारता, अर्थव्यक्ति, उदारता, ओज, कान्ति और समाधि नामक दश शब्दगुण मानते ।