सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
रसगंगाधर (पण्डितराज जगन्नाथ - रसतरङ्गिणी संस्कृत व हिन्दी व्याख्या सम्पूर्ण प्रथम आनन)

रसगंगाधर (पण्डितराज जगन्नाथ - रसतरङ्गिणी संस्कृत व हिन्दी व्याख्या सम्पूर्ण प्रथम आनन)

Rasagangadhara of Panditaraja Jagannatha with Commentary

पण्डितराज जगन्नाथ (टीकाकार: डॉ. श्रीनारायण मिश्र) द्वारा

DevanagariHindipublished414 पृष्ठ

पृष्ठ 237, कुल 414 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 237

प्रथमाननम् २०५
यथा—
नितरां परुषा सरोजमाला न मृणालानि विचारपेशलानि ।
यदि कोमलता तवाङ्गकानामथ का नाम कथापि पल्लवानाम् ॥
अपरुषवर्णघटितत्वं सुकुमारता ॥
प्रतिषेधवर्णनात् । परसवर्णनिष्पन्नहल्घटितस्तु संयोगो न प्रतिकूलः अपि तु
मधुररसानुकूल एवेति वक्ष्यते । अत्र च माधुर्ये यादृशः संयोगो वर्जनीयस्तोऽपि
वक्ष्यमाणः । पृथक्पदत्वं श्लेषवद्दीर्घसमासाभावः ।
नितरामित्यादि । हे कामिनि ! यदि तव अनुकम्प्यानामङ्गानां कोमलता
विभाव्यते तर्हि सरोजमाला अपि तदपेक्षया परुषा कठोरैव प्रतीयते, मृणालान्यपि
विचारे पेशलानि रम्याणि न प्रतीयन्ते । एवमुभयेषां कठोरत्वनिर्णये कृते पल्लवानां
सम्बन्धिनी या कोमलता तद्विषयिणी कथाऽपि का नाम ? न कापि, तुच्छेत्यर्थः ।
तवाङ्गकानामित्यत्र 'ङ्ग' इत्यस्य परसवर्णनिष्पन्नहल्घटितसंयोगत्वेन तत्पूर्वस्य
आकारस्य च ह्रस्वत्वाभावेन पल्लवशब्दे च 'ल्ल' इत्यस्य परसवर्णनिष्पन्नहल्घटितत्वेन
न दोषः । अत्र 'संयोगश्चात्र परसवर्णानिष्पन्नहल्घटित एव ग्राह्यः' इति मर्मप्रकाशे
मुद्रितः पाठो भ्रष्टः । अत एवैतदनुरोधेन चन्द्रिका-रसचन्द्रिकयोः कृतं व्याख्या-
नमयुक्तम् ।
अपरुषेत्यादि । वर्णानां द्वितीयचतुर्थौ टवर्गादयश्च परुषा वर्णा वक्ष्यन्ते ।
तद्भिन्ना वर्णा अपरुषाः कोमला इत्यर्थः ।
यहां संयोग वही लिया जाता जो 'परसवर्ण' ( सन्धि-विशेष ) से निष्पन्न हल्
( व्यञ्जन ) से भिन्न व्यञ्जन से बना हुआ हो । यह विषय माधुर्य गुण के
अभिव्यञ्जक के वर्णन के प्रसङ्ग में स्पष्ट किया जायेगा । माधुर्य का उदाहरण
'नितरां...' आदि पद्य में देखा जा सकता है—
"अरी प्रियतमे ! जब तेरे अङ्गों की कोमलता के बारे में सोचता तो कमल-
पंक्ति भी उनकी अपेक्षा अत्यधिक कठोर प्रतीत होती ; विसतन्तु तो इस प्रसङ्ग में
विचार-योग्य भी नहीं । जब कमल-पंक्ति और विसतन्तु की कोमलता भी तेरे
अङ्गों की कोमलता के आगे तुच्छ हैं तो फिर पल्लवों की ( कोमलता की ) तो
चर्चा करना ही व्यर्थ है ।"
इस पद्य में न तो परसवर्ण-सन्धि से निष्पन्न व्यञ्जन से भिन्न व्यञ्जनों का
संयोग हैं और न दीर्घसमास हीं । अतः उपर्युक्त लक्षणानुसार 'माधुर्य' गुण
स्पष्ट है ।
टकार-आदि कठोर वर्णों से घटित न होना हीं रचना या बन्ध की
'सुकुमारता' है ।