रसगंगाधर (पण्डितराज जगन्नाथ - रसतरङ्गिणी संस्कृत व हिन्दी व्याख्या सम्पूर्ण प्रथम आनन)
Rasagangadhara of Panditaraja Jagannatha with Commentary
पण्डितराज जगन्नाथ (टीकाकार: डॉ. श्रीनारायण मिश्र) द्वारा
पृष्ठ 221, कुल 414 में से
संदर्भ में पढ़ेंप्रथमाननम् १८९
तत्र रत्यादीनां भयातिरिक्तस्थायिभावानां सर्वत्र समत्वेऽपि रतेः संभोग-
रूपाया मनुष्येष्विवोत्तमदेवतासु स्फुटीकृतसकलानुभाववर्णनमनुचितम् ।
क्रोधस्य च लोकभस्मीकरणपटोर्दिनरात्रिव्यत्ययाद्यनेकाश्चर्यकारिणो दिव्ये-
ष्विवादिव्येषु । आलम्बनगताराध्यत्वस्यानुभावगतमिथ्यात्वस्य च प्रतीत्या
रतिप्रधाना धीरललिता, निर्वेदप्रधाना धीरशान्तेति चतुर्धा भिद्यते । तदेवं द्वादशधा
प्रकृतिः । सर्वाप्येषोत्तममध्यमाधमभेदैस्त्रिधेति सङ्कलने षट्त्रिंशद्भेदा प्रकृतिः
पर्यवस्यति । भयातिरिक्तेति । भयमुपलक्षणमन्यस्यापि तत्तन्नायकाऽयोग्यस्य
स्थायिभावस्य । यथोत्तमदेवतासु शोकाभावः । यथा वा निर्वेदवति नायके
जुगुप्साद्यभावः । तथा च यत्र नायके यः स्थायिभाव उपपन्नस्तत्र तस्यौचित्येन
वर्णनं कार्यम् इति तात्पर्यम् । स्फुटीकृतेत्यादि । स्फुटीकृता सकला रतेरनुभावा
यत्र तद्वर्णनमित्यर्थः । उत्तमदेवतास्विति । वक्ष्यति चैवमेव गीतगोविन्दं प्रकृत्य ।
उपलक्षणमेतदुत्तममात्रस्य । अत एवोत्तमप्रकृते राजादेरपि सम्भोगशृङ्गारवर्णनमनु-
चितम् । परस्परप्रेमदर्शनादयः शृङ्गारप्रभेदास्तु वर्णनीयाः । लोकभस्मी-
करणेत्यादि विशेषणद्वयं क्रोधस्य । एतादृशस्योत्कटक्रोधस्यादिव्येषु मानुषेषु नाय-
केषु वर्णनमनुचितम् इत्यर्थः । 'अदिव्येषु' इत्युक्तेदिव्यादिव्येषु तद्वर्णनेऽनौचित्या-
भावः सूच्यते । उक्तविधसम्भोगशृङ्गारवर्णने तादृशक्रोधवर्णने च यदनौचित्यमुक्तं
तत्र क्रमेण हेतुद्वयमाह - आलम्बनगतेत्यादिना । यत्र नायके सभ्यानां पितृत्वबुद्धिः
तन्निष्ठरत्यालम्बनभूतायां नायिकायां मातृत्वबुद्ध्या इयमाराध्येति प्रतीतेस्तद्विषय
सम्भोगवर्णनमुद्वेजकं सभ्यानां न तु शृङ्गाराभिव्यञ्जकमित्याशयः । यत्र
चादिव्ये लोकभस्मीकरणपटुक्रोधो नोदेत्येव तत्र तादृशक्रोधवर्णने मिथ्यात्वप्रतीते
चारों में क्रमशः उत्साह, क्रोध, कामिनीविषयक रति और निर्वेद की प्रधानता
होती । इस प्रकार प्रकृति के बारह प्रभेद हुए । इनके भी उत्तम, मध्यम और
अधम भेदों के आधार पर तीन-तीन उपभेद होते । अतः छत्तीस प्रकार की प्रकृतियाँ
सिद्ध हुईं । इन सबमें यद्यपि उत्तम दिव्य प्रकृतियों में भय ( और शोक ) को
छोड़कर अन्य रत्यादि भाव अदिव्य-मानव प्रकृतियों के समान होते अवश्य हैं
तथापि जिस प्रकार की सम्भोग-स्वरूप रति का स्पष्ट एवं पूर्ण वर्णन मानव-
प्रकृतियों में किया जाता उस प्रकार का स्पष्ट एवं पूर्ण वर्णन उत्तम दिव्य
प्रकृतियों में नहीं करना चाहिए । इसी तरह दिव्य प्रकृतियों में जैसे संसार को
भस्मसात् कर देने में, दिन को रात में और रात को दिन में बदल देने और इसी
प्रकार के अन्य आश्चर्यजनक घटनाओं को उत्पन्न कर देने में समर्थ क्रोध का
वर्णन किया जाता उस तरह के क्रोध का वर्णन अदिव्य प्रकृतियों में भी कर देना
अनुचित है । मानव प्रकृति में वर्णनीय रति के समान रति का उत्तम दिव्य