रसगंगाधर (पण्डितराज जगन्नाथ - रसतरङ्गिणी संस्कृत व हिन्दी व्याख्या सम्पूर्ण प्रथम आनन)

२०२ रसगङ्गाधरः
इति दश शब्दगुणान्, दशैव चार्थगुणानामनन्ति । नामानि पुनस्तान्येव,
लक्षणं तु भिन्नम् ।
तथा हि—
शब्दानां भिन्नानामप्येकत्वप्रतिभानप्रयोजकः संहितयैकजातीयवर्ण-
विन्यासविशेषो गाढत्वापरपर्यायः श्लेषः ॥
यदाहुः—‘श्लिष्टमस्पष्टशैथिल्यम्’ इति । यथा—‘अनवरतविद्वद्द्रुमद्रोहि-
दारिद्र्यमाद्यद्विपोद्दामदर्पौघविद्रावणप्रौढपञ्चाननः’ इति ।
उद्दिष्टान् गुणान् क्रमेण लक्षयति—तथाहीत्यादिना । शब्दानाम् = शक्तानां
पदानाम् । एकत्वप्रतिभानमभेदबुद्धिः, एषा चाहार्यविपर्ययात्मिका सहृदयानाम् ।
एकत्वं सादृश्यमित्यपव्याख्यानम् । संहितयेति । एतच्चोपलक्षणं दीर्घसमासस्येति
वक्ष्यते । ‘पृथक्पदत्वं माधुर्यम्’ इति वचनविवरणे पृथक्पदत्वं समासदैर्घ्यनिवृत्ति-
परमितिवदतो वामनस्याप्ययमेवाभिप्रायः । समासदैर्घ्यमेवैकत्वभाने हेतुः ।
एकजातीयेत्यादि । एकजातीयवर्णानामेकोऽनेको वा समूहोऽत्र विवक्षितः, तेन
चानुप्रासः सूच्यते । गाढत्वं च संयोगपरह्रस्वप्राचुर्यं वक्ष्यमाणम् ।
उक्तार्थे दण्ड्युक्ति प्रमाणयति—यदाहुरित्यादिना । अत्र यादृशं शैथिल्यं
दण्डिनोक्तम् अल्पप्राणाक्षरोत्तरम् इति तद् ग्रन्थकृतो नाभिप्रेतम्, उदाहरणस्यानल्प-
प्राणवर्णसमूहघटितत्वात् । अतोऽत्र प्राक्तगाढत्वविपरीतमेव शैथिल्यं विवक्षितं
मन्तव्यम् । अनवरतेत्यादि । विद्वांस एव फलदातृत्वाद् द्रुमाः, तेषामनवरतं द्रोही
यो द्रारिद्र्यरूपो माद्यन् द्विपस्तस्योद्दामपौँघस्य विद्रावणे प्रौढः पञ्चाननः सिंह
इन्हीं नामों के दश अर्थगुण भी उनके द्वारा स्वीकृत हैं, किन्तु इनका स्वरूप
शब्दगुणों के स्वरूप से भिन्न है ।
अब क्रमशः पूर्वोक्त शब्दगुणों और अर्थगुणों के लक्षण-उदाहरण दिये जा
रहे हैं—
पदों के वस्तुतः भिन्न-भिन्न होने पर भी संहिता (= पूर्वापर के अत्यन्त
सान्निध्य) के कारण उन सब पदों के एक होने की प्रतीति के निमित्तभूत और
अनुप्रास-समूहघटित रचना-विशेष को ही ‘श्लेष’ कहा जाता । इसे ही दूसरे शब्द
में ‘गाढ़ता’ भी कहते ।
आचार्य दण्डी ने कहा भी है—‘जिसमें शिथिलता (गाढ़ता के विपरीत
विन्यास) न हो—शिथिलता का आधिक्य न हो, उसी रचना-विशेष को ‘श्लिष्ट’
(= श्लेष) कहा जाता ।’
जैसे—‘अनवरतविद्वद्द्रुम...’ इत्यादि वाक्य में उपर्युक्त लक्षण के घटित