रसगंगाधर (पण्डितराज जगन्नाथ - रसतरङ्गिणी संस्कृत व हिन्दी व्याख्या सम्पूर्ण प्रथम आनन)
Rasagangadhara of Panditaraja Jagannatha with Commentary
पण्डितराज जगन्नाथ (टीकाकार: डॉ. श्रीनारायण मिश्र) द्वारा
पृष्ठ 238, कुल 414 में से
संदर्भ में पढ़ें२०६ रसगङ्गाधरः
यथा—
स्वेदाम्बुसान्द्रकणशालिकपोलपालि-
दोलायितश्रवणकुण्डलवन्दनीया ।
आनन्दमङ्कुरयति स्मरणेन काऽपि
रम्या दशा मनसि मे मदिरेक्षणायाः ॥
अत्र पूर्वार्धे । उत्तरार्धे तु माधुर्यमपि ।
झगिति प्रतीयमानार्थान्वयकत्वमर्थव्यक्तिः ॥
यथा ‘नितराम्’ इत्यादौ ।
स्वेदाम्बित्यादि । मदिरेक्षणायाः प्रेयस्याः कापि विलक्षणा रम्या या दशा
स्वेदाम्बुनो घर्मजलस्य सान्द्रैः कणैर्विन्दुभिः शालिन्यां शोभमानायां कपोलपालौ
दोलायिताभ्यां श्रवणकुण्डलाभ्यां वन्दनीया सा स्मरणेन मे मनसि आनन्द-
मङ्कुरयति । अत्र पद्ये ‘मनसि’ इति अपार्थम् । ‘रम्या दशा मयि परं...’
इति पठनीयम् ।
पूर्वार्धे इति । सुकुमारतेति शेषः । पूर्वार्धे दीर्घसमासान्माधुर्याभाव इत्यत्र
उत्तरार्धे सुकुमारतया माधुर्यस्यापि समुच्चय उक्तः । अत्रोपधेयसङ्करेऽप्युपाधीना-
मसाङ्कर्यं बोध्यम् ।
झगितीत्यादि । झगिति शीघ्रम्, प्रतीयमानोऽर्थानां पदार्थानामन्वयो यत्र बन्धे
स झगितिप्रतीयमानार्थान्वयकस्तस्य भाव इत्यर्थः । यत्राविलम्बेन वाक्यार्थबोध-
स्तत्रार्थव्यक्तिर्गुण इत्याशयः ।
जैसे—‘स्वेदाम्बु...’ आदि पद्य में
"मतवाली आँखों वाली रमणी की वह रमणीय दशा, जो पसीने की घनी
बूंदों से भरे उसके गालों पर झूलते कुण्डलों के कारण अत्यन्त अभिनन्दनीय और
पूर्णरूप से वर्णनातीत है, स्मरणमात्र से मेरे मन में आनन्द को अङ्कुरित कर
रही है ।।"
इस पद्य के पूर्वार्द्ध में उपरलिक्षित ‘सुकुमारता’ है जबकि उत्तरार्ध में ‘सुकु-
मारता’ के साथ-साथ माधुर्य गुण भी है। पूर्वार्द्ध में दीर्घसमास के कारण माधुर्य
गुण के लिए अपेक्षित ‘पृथक्पदत्व’ के अभाव में ‘माधुर्य’ मानना सम्भव नहीं ।
पदों के अर्थों का शीघ्र अन्वित हो जाना हीं ‘अर्थव्यक्ति’ गुण है ।
इसका भी उदाहरण ‘माधुर्य’ के उदाहरण के रूप में पूर्वनिर्दिष्ट ‘नितरां परुषा
सरोजमाला...’ इत्यादि पद्य हीं हैं ।