रसगंगाधर (पण्डितराज जगन्नाथ - रसतरङ्गिणी संस्कृत व हिन्दी व्याख्या सम्पूर्ण प्रथम आनन)

१९८ रसगङ्गाधरः
किञ्चात्मनो निर्गुणतयात्मरूपरसगुणत्वं माधुर्यादीनामनुपपन्नम् । एवं
तदुपाधिरत्यादिगुणत्वमपि, मानाभावात्, पररीत्या गुणे गुणान्तरस्यानौ-
माधुर्याभावः सिध्यति, व्यञ्जकाभावस्य व्यङ्ग्यानावाऽगमकत्वात् । अत एव
'अङ्गोङ्ग्यवच्छेदेन रसोपकारकत्वम्' इति काव्यप्रदीपोक्तं गुणलक्षणं विवृण्वतो-
द्योतकृताप्युक्तम्—"एवं च यत्र रसस्तत्र माधुर्यादिकमस्त्येव, तस्य तद्धर्मत्वात् ।
क्वचित्तु व्यञ्जकाभावात्तदस्फुटत्वमित्यन्यत् । यथा 'अयं स रशनोत्कर्षी' इत्यादाविति
बोध्यम्" इति । तथा च शृङ्गारे माधुर्यस्य नियतत्वेन द्रुत्यभावोऽसम्भवः ।
प्रकृतमुपसंहरति—इत्थं चेत्यादिना । यदिषेषाणां कार्यकारणभावस्तत्सा-
मान्यस्यापि तथेति नियमस्तु परिदृश्यमानवैजात्यकार्यव्यतिरिक्तविषयक
एवेति प्रातिस्विकरूपेण कारणत्वोपपत्तावपि न सामान्येन माधुर्यवत्त्वादिना द्रुत्यादि-
कारणता सिध्यतीति तात्पर्यम् ।
युक्त्यन्तरमाह—किञ्चेति । आत्मनः = चिद्रूपस्य रसस्य काव्यात्मभूतस्य ।
ननु विभावाद्यभिव्यक्तस्य रत्यादेरेव रसत्वमिति वदतां प्राचां चिद्गुणत्वाभावो
माधुर्याविष्ट एवेत्यत आह—तदुपाधीति । चिद्रूपस्य रसस्योपाधया ये
रत्यादयस्तेषामपीत्यर्थः । अस्य वाक्यस्य पूर्ववाक्यस्थेनानुपपन्नमित्येनान्वयः ।
अनौचित्याच्चेति । चकारो हेतौ, यत। वैशेषिकनये गुणे गुणान्तरा-
भावेन रत्यादौ इच्छाविशेषात्मके गुणे माधुर्यादिगुणस्याभावोऽतो रत्यादौ
चिद्रूपरसोपाधौ माधुर्यादिस्वीकारे मानाभाव इत्याशयः । तथा च
मधुरा रतिः, मधुरो हास इत्यादिव्यवहारो यदि क्वचिद्दृश्यते तर्हि स
औपचारिकत्वेन व्याख्येयः । यद्वा मानमत्र व्यवहारसाक्षिकोनुभव एव सहृदयानाम् ।
तथा च रत्यादौ क्वचित् माधुर्यादिमत्त्वप्रतिपादकव्यवहारसत्त्वेपि करुणेऽपि शोक-
स्थायिभावके माधुर्यातिशयं स्वीकुर्वतां मते मधुरतरः शोक इति व्यवहारो यदि
भवेत् तदा स एव प्रमाणं भवेद् रत्यादौ माधुर्यादिसत्त्वे, न चैवं दृश्यते । क्वचित्तया
व्यवहारस्त्वत एवौपचारिकः । अतो व्यवहारसिद्धानुभवात्मकप्रमाणाभ वस्तात्पर्य-
विषयः प्रकृते । तथा च पररीत्येत्यादियुक्त्यन्तरमेवात्र । यत्तु रसचन्द्रिकायां
विवृतम्—'यदि माधुर्यादिगुणा रत्यादौ स्युस्तदा रसतामप्राप्तायामपि रतो द्रुतिरनु-
भूयेत, न च तथा, तथा च केन प्रमाणेन रत्यादिगुणत्व माधुर्यादीनामङ्गीकार्यमिति
अब प्रकारान्तर से भी गुणों के रसमात्रधर्मत्व का खण्डन किया जा रहा है—
रस को काव्य की आत्मा कहा गया है । यह आत्मभूत रस सगुण हो नहीं सकता,
क्योंकि वैसा मानने पर रस की चर्वणा विगलितवेद्यान्तर न हो सकेगी । ऐसी
स्थिति में काव्यात्मभूत रस को निर्गुण ही कहना उचित होगा । इसका संकेत
रस की चिद्रूपता के प्रतिपादन के अवसर पर किया जा चुका है । एवञ्च जब