रसगंगाधर (पण्डितराज जगन्नाथ - रसतरङ्गिणी संस्कृत व हिन्दी व्याख्या सम्पूर्ण प्रथम आनन)
Rasagangadhara of Panditaraja Jagannatha with Commentary
पण्डितराज जगन्नाथ (टीकाकार: डॉ. श्रीनारायण मिश्र) द्वारा
पृष्ठ 225, कुल 414 में से
संदर्भ में पढ़ेंप्रथमाननम् १९३
रसेषु चैतेषु निगदितेषु माधुर्यौजःप्रसादाख्यांस्त्रीन्गुणानाहुः । तत्र
‘शृङ्गारे संयोगाख्ये यन्माधुर्यं ततोऽतिशयितं करुणे, ताभ्यां विप्रलम्भे;
तेभ्योऽपि शान्ते । उत्तरोत्तरमतिशयितायाश्चित्तद्रुतेर्जननात्’ इति केचित् ।
‘संयोगशृङ्गारात्करुणशान्तयोस्ताभ्यामपि विप्रलम्भे’ इत्यपरे । ‘संयोग-
शृङ्गारात्करुणविप्रलम्भशान्तेष्वतिशयितमेव न पुनस्तत्रापि तारतम्यम्’
इत्यन्ये । तत्र प्रथमचरमयोर्मतयोः ‘करुणे विप्रलम्भे तच्छान्ते
चातिशयान्वितम्’ इति प्राचां सूत्रमनुकूलम् । तस्योत्तरसूत्रगतस्य
क्रमेणेति पदस्यापकर्षानपकर्षाभ्यां व्याख्याद्वयस्य संभवात् । मध्यस्थे
अथ गुणान्निरूपयति — रसेष्वित्यादिना । अत्राधिकरणे सप्तमी, प्राचीनैरेषां
रसाश्रितत्वाभ्युपगमात् । आहुरिति । भामहानुसारिणो ध्वन्यालोक-
कारादय इति शेषः । तत्रेत्यादिना काव्यप्रकाशोक्तिव्याख्यानभेदानुसारि-
पक्षमुपन्यस्यति । विश्वनाथस्याप्येतदेवाभिमतम्—‘सम्भोगे करुणे विप्रलम्भे
शान्तेऽधिकं क्रमात्’ इति वदतः । आनन्दवर्धनेन तु संभोगशृङ्गाराद् विप्रलम्भे करुणे
च माधुर्यातिशय उक्तः, तत्र चकारेण क्रमस्य विवक्षितत्वात् सम्भोगशृङ्गारापेक्षया
मधुरतरो विप्रलम्भः, ततोऽपि मधुरतमः करुण इति वदन्तोऽभिनवगुप्तपादा अपि
यथोत्तरमुत्कर्षतारतम्यं मन्यन्ते । तत्र विप्रलम्भः प्रकृष्टतरो भवति करुणो वेत्यत्र
पूर्ववासनाभेदकृतो विशेषः सहृदयविशेषे—इति मन्यामहे । उत्तरसूत्रम् = ‘बीभत्स-
इसी प्रकार, विदूषक के—
“अरे रे ! तत्काल उखाड़ी हुई हरी कुशाओं की गांठों से बनी हुई माला
फेरकर बाल विधवाओं के मन को धोखा देने वाले ब्राह्मणो !— — —” इत्यादि
कथन में पूजनीय ब्राह्मणों के प्रति ‘अरे रे’ इस तरह के अनुचित वचन का
प्रयोग दोष नहीं है, क्योंकि सम्पूर्ण वाक्यार्थ के ज्ञान से हास्य रस की परिपुष्टि
होती है ।
अनौचित्य के दोष होने और न होने के उक्त उदाहरण दिग्दर्शनार्थ प्रस्तुत
किये गये हैं । अतः रस-परिपार्क के प्रतिकूल अन्यान्य अनौचित्यों की निरा-
करणीयता और उसके अनुकूल अनौचित्यों की ग्राह्यता—अदोषता का अनुसन्धान
विद्वान् पाठकों को स्वयं करना चाहिए ॥
अब गुणों का निरूपण किया जा रहा है । उपर्युक्त नवविध रसों में माधुर्य,
ओजस् और प्रसाद ये तीन गुण कहे गये हैं। इनमें भी कुछ आचार्यों का मत
है कि संयोग-शृङ्गार में जितना माधुर्य होता उससे अधिक माधुर्य करुणरस में;
उससे भी अधिक विप्रलम्भ शृङ्गार में और इन सबसे अधिक शान्तरस में
होता, क्योंकि पूर्व-पूर्व रस की अपेक्षा उत्तरोत्तर रस से क्रमशः अतिशययुक्त