सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
रसगंगाधर (पण्डितराज जगन्नाथ - रसतरङ्गिणी संस्कृत व हिन्दी व्याख्या सम्पूर्ण प्रथम आनन)

रसगंगाधर (पण्डितराज जगन्नाथ - रसतरङ्गिणी संस्कृत व हिन्दी व्याख्या सम्पूर्ण प्रथम आनन)

Rasagangadhara of Panditaraja Jagannatha with Commentary

पण्डितराज जगन्नाथ (टीकाकार: डॉ. श्रीनारायण मिश्र) द्वारा

DevanagariHindipublished414 पृष्ठ

पृष्ठ 228, कुल 414 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 228

१९६ रसगङ्गाधरः
यथा भिन्नतयानुभवस्तथा द्रुत्यादिचित्तवृत्तिभ्यो रसकार्येभ्योऽन्येषां
रसगतगुणानामनुभवात्। तादृशगुणविशिष्टरसानां द्रुत्यादिकारण-
त्वात्कारणतावच्छेदकतया गुणानामनुमानमिति चेत् ? प्रातिस्विकरूपेणैव
इत्यादिना। प्रत्येक्षमत्र मानसं ग्राह्यम्। कारणतावच्छेदकेति। कारणे विशेषणी-
भूतं कारणतावच्छेदकमुच्यते। माधुर्यादिविशिष्टेषु रसेषु द्रुत्यादिकारणत्वमिति
तत्र रसेषु विशेषणतयाऽन्वितं माधुर्यादि कारणतावच्छेदकम् इति तात्पर्यम्। रसनिष्ठ-
द्रुत्यादिकारणता किञ्चिद्धर्मावच्छिन्ना, कारणतात्वाद्, दण्डादिनिष्ठघटादिकारणताव-
दित्यनुमानम्। तदाशयश्च यद्गुणविशिष्टः शृङ्गारो द्रुतिं जनयति तद्गुणो माधुर्य-
मित्यादिः। एतन्निरस्यति—प्रातिस्विकेत्यादिना। स्वं स्वं प्रति प्रतिस्वम्, तत्र
भवं तन्निष्ठं रूपं तद्व्यक्तित्वं तच्छृङ्गारत्वा दिकं प्रातिस्विकम्, तेन रूपेण तद्व्यक्ति-
त्वेन कारणतावच्छेदकेनैव शृङ्गारादीनां द्रुत्यादिकारणत्वोपपत्तौ सत्यां कारणता-
वच्छेदकतया गुणानां कल्पने गौरवात्। तदयं तात्पर्यर्थः—पूर्वोक्तेषु प्रथमे पक्षे
सम्भोगशृङ्गारकरुणविप्रलम्भशृङ्गारशान्तानां क्रमेण प्रकृष्टप्रकृष्टतरादिद्रुतिजनकत्वं
प्राचामभिमतम्। तथा च तत्तद्रसकार्येषु प्रतीयमानत्वदृढ॑जात्यस्य न
सामान्येन सम्भोगशृङ्गारादीना विजातीयद्रुतीः प्रति कारणत्वं निर्वहति, तद्द्रुति-
त्वस्यैव कार्यतावच्छेदकतया सामान्येनान्वयव्यतिरेकानुपपत्तेः। द्रुतीनां विजातीय-
त्वेपि तत्सर्वानुगतं द्रुतित्वं तु न कार्यतावच्छेदकम्, विशेषधर्मेण कार्यत्वार्युपपत्तौ
सामान्यधर्मस्यान्यथासिद्धत्वात्। अत एव स्मृतिं प्रत्यनुभवत्वेनैव कारणत्वं तार्किकाणा-
मिष्टम्, न ज्ञानत्वेन। तथा च तद्दुतेस्तद्रसान्वयव्यतिरेकानुविधायितया तद्रसत्वे-
नैव कारणत्वमिति तद्रसत्वमेव कारणतावच्छेदकमिति स्थितौ तदतिरिक्तस्य गुणस्यापि
कारणतावच्छेदकत्वकल्पने गौरवम्। अत्र गौरवं मानाभावस्याप्युपलक्षणं बोध्यम्।
माधुर्यैष्वपि तत्तद्रसाश्रितेषु तारतम्येन द्रुतिविशेषं प्रति तन्माधुर्यस्यापाततः कारण-
तावच्छेदकत्वप्रतीतावपि माधुर्यसामान्ये तदभावात्। द्वितीयेप्येतदेव स्थितम्।
तृतीयेऽपि पक्षे सम्भोगशृङ्गारापेक्षया करुणादिषु द्रुतेः प्रकृष्टतरत्वादयमेव न्यायः।
द्रुति आदि चित्तवृत्तियों से अतिरिक्त रसगत माधुर्यादि गुणों का मानस प्रत्यक्ष में
मान नहीं होता। माधुर्यादि गुणों से विशिष्ट रसों में द्रुत्यादि चित्तवृत्तियों की
जनकता होने से कारणीभूत रसों में विशेषणीभूत गुणों का कारणतावच्छेदक के
रूप में अनुमान , भी असंगत है। इसका कारण यह है कि जब माधुर्यादि गुणों का
भिन्न-भिन्न रसों में तारतम्य है तब भिन्न-भिन्न रसों की चर्वणा से होने वाली
द्रुत्यादिचित्तवृत्तियों में भी तारतम्य मानना हीं होगा। ऐसी स्थिति में तारतम्य-
युक्त द्रुत्यादि की कारणता जब तत्तद्रस में सिद्ध हो जाती तो तद्रसत्व—तद्-
व्यक्तित्व को कारणतावच्छेदक मानना हीं होगा, उसके अतिरिक्त माधुर्यादि को