रसगंगाधर (पण्डितराज जगन्नाथ - रसतरङ्गिणी संस्कृत व हिन्दी व्याख्या सम्पूर्ण प्रथम आनन)
Rasagangadhara of Panditaraja Jagannatha with Commentary
पण्डितराज जगन्नाथ (टीकाकार: डॉ. श्रीनारायण मिश्र) द्वारा
१५० रसगङ्गाधरः
द्वितीयो यथा —
न कपोत भवन्तमण्वपि स्पृशतु श्येनसमुद्भवं भयम् ।
इदमद्य मया तृणीकृतं भवदायुःकुशलं कलेवरम् ॥
अथवैवं विन्यासः—
न कपोतकपोतकं तव स्पृशतु श्येन मनागपि स्पृहा ।
इदमद्य मया समर्पितं भवते चारुतरं कलेवरम् ।'
दानवीरमुदाहरति — द्वितीयेत्यादिना ।
न कपोतेत्यादि । शिविपरीक्षार्थं कपोतवेषधारिणं धर्मं श्येनवेषधारीन्द्र
आचक्राम । तस्माच्च श्येनाद्विभ्यत् कपोतः शिविशरणमात्मरक्षार्थमाजगाम । तं च
कपोतं प्रति शिवेरियमूक्तिः । हे कपोत ? भवन्तं श्येनसमुद्भवमण्वपि भयं न
स्पृशतु, यतोऽद्येदं भवदायुःकुशलं क्षेमकरं कलेवरं मया तृणीकृतम् तृणवदुत्सृष्टं श्येनाय
क्षुन्निवृत्त्यै । तथा चैतेन मदीयेन शरीरेण पूर्णोदरः श्येनो भवन्तं नेच्छेदिति
पदार्थः ।
अत्र पद्ये श्येनस्य सम्बोध्यत्वाभावात् कपोतमात्रमुद्दिश्य प्रवृत्तः श्येनोऽनवहित-
शिविवचनः सहसैव कपोतं निपतेदिति तस्य भयशङ्कायां सत्यां पूर्वार्द्धमसङ्गतं
स्यादिति हेतोः श्येनाभिमुखीकारकं विन्यासान्तरमाह — अथवेत्यादिना ।
न कपोतकपोतकमिति । कपोतकपोतकयोरुभयत्र 'अल्पे' कन् प्रत्ययः । एतेन
उत्साह कर्ण की आत्म-स्तुति अथवा कविकृत कर्ण-स्तुति का अनुमापक हो
सकता है । इसके विपरीत 'यस्योद्दाम..........' इत्यादि पद्यद्वय में राजा और
बलि की स्तुतियों के वक्तृतातपर्यविषय होने से उनमें स्तुतियों की वाक्यार्थता
स्पष्ट है । अतः यहां तो वाक्यार्थभूत दानोत्साह एवं स्तुतियों में गुणप्रधानभाव का
स्वीकार उचित हीं है ॥
अब दयावीर का उदाहरण प्रस्तुत है—
“अरे कपोत ? इस बाज का भय तुझे जरा भी नहीं होना चाहिए, क्योंकि तेरे
जीवन की रक्षा के लिए मेरा यह शरीर तेरे बदले उस बाज को समर्पित है ।”
इस पद्य में कपोत सम्बोध्य है । किन्तु उसे उक्त आश्वासन देने पर भी उस
आश्वासन को न जानने वाला बाज कदाचित् सहसा हीं उसके ऊपर आक्रमण कर
सकता है । अतः बाज का ही सम्बोधन कर ऐसी रचना करनी चाहिए —
“अरे बाज ! इस क्षुद्र कपोत के बच्चे की तुझे जरा भी स्पृहा नहीं करनी
चाहिए । देख—उसके बदले मेरा यह शरीर, जो उससे स्वाद ओर मात्रा दोनों में
उत्कृष्ट है, तुझे समर्पित है ।”
प्रथमाननम् १५१
एषा शिवेः कपोतं श्येनं प्रति चोक्तिः । अत्र कपोत आलम्बनम् ।
तद्गतं व्याकुलीभवनमुद्दीपनम् । तस्य कृते स्वकलेवरार्पणमनुभावः । न
चात्र शरीरदानप्रत्ययाद्दानवीरध्वनित्वापत्तिरिति वाच्यम्, श्येनकपोतयो-
र्भक्ष्यभक्षकभावापन्नतवेन शिविशरीरस्यार्थिनोऽभावात्तदप्रतिपत्तेः । श्येन-
क्षुदस्य कपोतस्य यः क्षुद्रः पोतोऽर्भकः तस्मै स्पृहा कस्यापि न घटते यदि तत्स्थाने
ततोऽधिकं चारु शरीरं प्रत्यर्प्यते केनचिदिति मनाक्स्पृहाऽभावे श्येनगतत्वेनाभिमते
हेतुरुक्तः । पद्यार्थः स्पष्टः ।
कपोतं श्येनं प्रतीति । यथाक्रमं पूर्वमुत्तरं च पद्यमित्यर्थः । कपोत
आलम्बनमिति । पूर्वपद्ये कपोतः साक्षादेवाशम्बनम्, द्वितीयेऽपि कपोतकपोतकस्य
कपोतत्वात्स आलम्बनमित्युक्तम् ।
शरीरदानमित्यतः पूर्वं शिविकर्तृकं श्येनोद्देश्यकमिति योजनीयम् । आपन्नतवे-
नेति । कपोतशरीरस्य दानप्रतीतौ सत्यामपीति शेषः । अर्थिन इति । शिविशरीर-
विषयकार्थित्वसहितस्य श्येनस्याभावादित्यर्थः । अत्र विशेषणाभावप्रयुक्तो
विशिष्टाभावः । तदप्रतिपत्तेः = शिविशरीरकर्मकदानाप्रतीतेः । यमुद्दिश्य
ये दोनों पद्य राजा शिवि की क्रमशः कपोत और बाज के प्रति उक्तियाँ हैं ।
दोनों में हीं शिविनिष्ठ दया का आलम्बन कपोत है । उस कपोत की व्याकुलता
उद्दीपन विभाव है और उसके बदले शिवि द्वारा अपने शरीर का समर्पण अनुभाव है ।
धृति आदि संचारिभाव भी व्यङ्ग्य हैं हीं । अतः यहाँ दयावीर रस है । यद्यपि यहाँ
शिवि द्वारा किए जाने वाले अपने शरीर के दान से शिवि के दानोत्साह की प्रतीति
होती-सी दिखाई पड़ती तथापि इसे दानवीर का उदाहरण नहीं माना जा सकता, क्योंकि
यहाँ शरीर का समर्पण दान है हीं नहीं । दान तो तब सम्भव है जब कोई सम्प्रदान
(= लेने वाला) हो । यहाँ श्येन कपोत-शरीर का अभिलाषी है, शिवि के शरीर का
नहीं । सम्प्रदान वह होता जो देय वस्तु लेना चाहता हो या कुछ देने के लिए दाता
को प्रेरित करता हो । शिवि को श्येन शरीर-दान के लिए न तो प्रेरित करता और न
वह अब तक शिवि का शरीर लेने के लिए अपनी इच्छा हीं व्यक्त कर पाया है। अतः
शिवि के शरीर के समर्पण की दृष्टि से श्येन (बाज) सम्प्रदान हीं नहीं, फिर उसको
दान कैसे किया जा सकता । यदि शिवि को उनके शरीर के समर्पण की प्रेरणा न
देने पर और उस शरीर को खाने के लिए प्राप्त करने की इच्छा से रहित
होने पर भी श्येन को अर्घ्यादिदान में सूर्य आदि की तरह सम्प्रदान मान भी लिया
जाय तो भी यह समर्पण दान नहीं कहला सकता, क्योंकि किसी वस्तु के बदले में
कुछ देना विनिमय है, दान नहीं । दान तो वस्तुतः वह है जो विना कुछ लिए हीं
१५२ रसगङ्गाधरः
शरीरानिवेदनस्य कपोतशरीरत्राणोपाधिकतया विनिमयपदवाच्यत्वात् ।
तृतीयो यथा—
रणे दीनान्देवान् दशवदन विद्राव्य वहसि
प्रभावप्रागल्भ्यं त्वयि तु मम कोऽयं परिकरः ।
ललाटोद्यज्जवालाकवलितजगज्जालविभवो
भवो मे कोदण्डच्युतविशिखवेगं कलयतु ॥
किञ्चिद्दीयते स सम्प्रदानम्, तदभावे दानं न सम्पद्यते । अत एव च सम्प्रदानस्यापि
कारकत्वं निर्वहति । तथा च श्येनस्य प्रेरकरूपार्थित्वाभावात्सम्प्रदानत्वाभावे
तदुद्देश्यकदानानुपपत्ते रित्याशयः । अतश्च द्वितीये पद्ये 'भवते' इति न सम्प्रदाने
चतुर्थी, अपि तु 'क्रियार्थोपपदस्य० इत्येव, भवन्तमनुकूलयितुमिति चार्थः । ननु
'स्वशरीरं मह्यं दीयताम्' इत्येवं शिवेरयाचमानस्य श्येनस्य प्रेरकरूपार्थित्वाभावेऽपि
सम्प्रदानत्वं न विघटते, प्रवृत्तिनिवृत्त्यनुकूलव्यापारशून्यस्यापि सूर्यादेरर्घ्यादिकं प्रति
सम्प्रदानत्वस्य 'अनिराकरणात् कर्तुस्त्यागाङ्गं कर्मणेप्सितम्' इत्यादिवैयाकरण-
सम्प्रदायसिद्धत्वादित्यत आह—श्येनशरीरनिवेदनस्येत्यादि । कपोतशरीरत्राणे-
त्यनेन त्रातव्यकपोतशरीरकर्मकश्येनकर्तृकत्यागोऽभिप्रेतः स्वोपकाररूपः । उपकार-
श्चात्र लौकिकोऽभिप्रेतः । तथा च श्येनस्योपकारित्वप्रतीत्या तदुद्देश्यकं समर्पणं न
तात्त्विकं दानमिति सूच्यते ।
युद्धवीरमुदाहरति—तृतीय इत्यादिना । रण इत्यादि । हे दशवदन ? दीनान्
कातरान् देवान् रणे विद्राव्य पराजित्य प्रभावप्रागल्भ्यं शौर्यधृष्टतां वहसि त्वयि
वराके दीनदेवविद्रावणे रावणे मम शौर्यप्रकर्षवतो रामस्यायं परिकरो युद्धोद्यमः
कः ? न कोऽपि, क्षुद्रस्त्वं न मम प्रतिभट इति मम कोदण्डाद्धनुषश्च्युतस्य
विशिखस्य वेगं ललाटादुद्यन्त्या ज्वालया कवलितो भस्मसात्कृतो जगज्जालस्य
ब्रह्माण्डमण्डलस्य विभवो येन स भवो महेश्वरः कलयतु जानातु—इति पद्यार्थः ।
किया जाता । इस प्रकार कपोत के शरीर के बदले शिवि द्वारा अपने शरीर का
समर्पण जब दान हीं नहीं तो शिवि में दानोत्साह की प्रतीति कहाँ. हो सकती ?
अतः इस पद्य में दानवीरध्वनि नहीं मानी जा सकती ॥
अब युद्धवीर का उदाहरण दिया जा रहा है—
"अरे रावण ? युद्ध में दीन-हीन देवताओं को जीतकर तूं अपने पराक्रम की
महिमा बखान रहा है, फिर तेरे जैसे कायर के साथ लड़ने की मेरी तैयारी कैसी !
मेरे धनुष से छूटे बाणों के वेग का आकलन तो एक मात्र जगज्जनक भगवान् भव
(हर = शङ्कर) कर सकते जिन्होंने अपने ललाट से निकलने वाली प्रचण्ड ज्वाला से
इस भवजाल के वैभव को भस्मसात् कर दिया है ॥"
प्रथमाननम् १५३
एषा दशवदनं प्रति भगवतो रामस्योक्तिः । इह भव आलम्बनम् ।
रणदर्शनमुद्दीपनम् । दशवदनावज्ञाऽनुभावः । गर्वः संचारी । वृत्तिरत्र देवानां
प्रस्तावे तद्गतकातर्यप्रकाशनद्वारा वीररसानालम्बनत्वावगतयेऽनुद्धतैव ।
दशवदनप्रस्तावे तु देवदर्पदमनवीरत्वप्रतिपादनायोद्धतापि तस्यावज्ञया
रामगतोत्साहानालम्बनत्वेन तदालम्बनस्य रसस्याप्रत्ययान्न प्रकर्षवती ।
भगवतो भवस्य तु परमोत्तमालम्बनविभावत्वात्तत्प्रस्तावे तदालम्बनस्यौ-
जस्विनो वीररसस्य निष्पत्तेः प्रकृष्टोद्धता ।
अत्र देवानां दीनत्वविशेषणं तद्विद्रावणे रावणे क्षुद्रत्वं प्रतिपादयद्रामकर्तृकां
तदवज्ञां द्योतयति । अस्मदर्थस्य च प्रसङ्गादेव प्रतीतेरन्यथा तत्प्रयोगादपि तत्प्रती-
त्यभावादुभयत्रास्मच्छब्दोऽर्थान्तरसंक्रमितवाच्यध्वनिना शौर्यप्रकर्षविशिष्टं रामं
प्रतिपादयति, तेन च गर्वो व्यज्यते । पद्येऽत्र भव - शब्दप्रयोगौचित्यं चिन्त्यम् ।
अत्र देवरावणोभयालम्बनकस्य युद्धवीरस्य यथा प्रतीत्यभावस्तदुपपादयति—
वृत्तिरत्रेत्यादिना । प्रस्तावे = वर्णने । प्रकर्षवतीति । प्रकर्षश्चात्र वृत्ते
युद्धभूमि में रावण के प्रति भगवान् राम की यह उक्ति है । इसमें भगवान्
शङ्कर आलम्बन हैं । युद्धदर्शन उद्दीपन विभाव है । दशमुख रावण का तिरस्कार
अनुभाव है । व्यज्यमान रामनिष्ठ गर्व व्यभिचारिभाव है । यहाँ वृत्तियाँ
( वर्णरचना ) भी अर्थानुरूप शिथिल अथवा उद्धत ( प्रौढ़ ) हैं । जैसे—देवताओं
के प्रसङ्ग में ( रणे दीनान् देवान् ) देवों की कायरता के प्रतिपादन में अनुकूल
शिथिला ( कोमला ) वृत्ति है जिससे यह स्पष्ट हो जाता कि कायर देवता
वीररस के आलम्बन नहीं हैं । दशमुख के वर्णन (विद्राव्य············प्रागल्भ्यम्)
में उद्धता वृत्ति अवश्य है जिससे देवता के दर्प को चूर-चूर करने वाले रावण की
वीरता प्रकट होती; किन्तु 'त्वयि तु······' इत्यादि कथन से रावण की उपेक्षा प्रकट
हो जाने से रावण भी रामनिष्ठ युद्धोत्साह का आलम्बन नहीं हो सकता । अतः
रावणालम्बनक वीररस की भी प्रतीति नहीं होती । अत एव इस अंश में वृत्ति
उद्धता तो है परन्तु प्रकृष्टोद्धता नहीं है । यह विवक्षितार्थ के अनुरूप ही है ।
रामनिष्ठ उत्साह के भगवान् भव हीं परम उपयुक्त आलम्बन हैं । अतः उस प्रसङ्ग
में 'ललाटोद्यज्ज्याला·········' आदि में शङ्करालम्बनक वीररस की प्रतीति होने से
प्रकृष्टोद्धता वृत्ति है¹ । 'भव' के स्थान में 'हर' शब्द का प्रयोग उचित है ।
१. यद्यपि वृत्तियों में रसव्यञ्जकता साक्षात् नहीं होती तथापि तत्तद्रसोपयोगी
गुणों के अभिव्यञ्जक होने से वृत्तियों को भी रसाभिव्यञ्जन में सहकारी
माना जाता है ।
१५४ रसगङ्गाधरः
चतुर्थो यथा--
सपदि विलयमेतु राज्यलक्ष्मीरुपरि पतन्त्वथवा कृपाणधाराः ।
अपहरतुतरां शिरः कृतान्तो मम तु मतिर्न मनागपैति धर्मात् ॥
एषाऽधर्मेणापि रिपुर्जेतव्य इति वदन्तं प्रति युधिष्ठिरस्योक्तिः । अत्र
धर्मविषय आलम्बम् । 'न जातु कामान्न भयान्न लोभाद्धर्मं त्यजेज्जीवित-
स्यापि हेतोः' इत्यादिवाक्यालोचनमुद्दीपनम् । शिरश्छेदाद्यङ्गीकारो-
ऽनुभावः । धृतिः संचारिणी ।
इत्थं वीररसस्य चातुर्विध्यं प्रपञ्चितं प्राचामनुरोधात् । वस्तुतस्तु
बहवो वीररसस्य शृङ्गारस्येव प्रकारा निरूपयितुं शक्यन्ते । तथा हि—
प्राचीन एव 'सपदि विलयमेतु' इत्यादिपद्ये 'मम तु मतिर्न मनागपैति
रसप्रत्ययोपकारकत्वमेवेत्येतेन प्रकटम् ।
धर्मवीरमुदाहरति — चतुर्थ इत्यादिना । सपदीत्यादि पद्यार्थः स्फुटः ।
धर्मविषयः शत्रुः, यमुद्दिश्य धर्माचरणं प्रतिज्ञातम् । 'धर्मस्य विषयः सम्बन्ध्य-
नुष्ठानम्, धर्म एव वाऽनुष्ठानोद्देश्यतया विषयः' इति त्वपव्याख्यानम् । प्राचीने =
पूर्वोदाहृते । तदन्तर्गततया = धर्मान्तर्गततया । अत्रार्थे मन्वादिवचनं प्रमाणम् ।
तासां वाचामधिदेवता सरस्वतीत्यर्थः ।
अब 'धर्मवीर' का उदाहरण प्रस्तुत है—
“चाहे मेरी राज्यलक्ष्मी तत्काल हीं विनष्ट हो जाये या मेरे ऊपर तलवारों की
मार पड़े या मेरा शिर (प्राण) यमराज हर ले पर मैं धर्मपथ से जरा भी नहीं
हँट सकता ॥”
'अधर्मपथ पर चल कर भी शत्रु को जीतना चाहिए'—ऐसा कहने वाले व्यक्ति
के प्रति युधिष्ठिर की यह उक्ति है । यहाँ वह शत्रु आलम्बन है जिसके साथ
युधिष्ठिर ने धर्मपथावलम्बन की प्रतिज्ञा की है । 'काम की पूर्ति, भय या लोभ
से, यहाँ तक कि अपने प्राण बचाने के लिए भी धर्म का परित्याग नहीं करना
चाहिए' इत्यादि महाभारतादिप्रोक्त अनुशासनों का स्मरण उद्दीपन विभाव है ।
धर्मानुष्ठान के लिए अपने शिरश्छेदन आदि का स्वीकार अनुभाव है । धृति
सञ्चारिभाव है । अतः इन विभावादि से यहाँ धर्मवीर की व्यञ्जना होती है ॥
इस प्रकार वीर रस के उक्त चार भेदों का निरूपण प्राचीनमतानुसार किया
गया है । किन्तु वास्तविकता यह है कि जैसे शृङ्गार के अनेकानेक भेद हो सकते
उसी तरह वीर रस के भी बहुत भेद सम्भव हैं; केवल पूर्वोक्त चार हीं भेद नहीं ।
उदाहरणार्थ, 'सपदि विलयमेतु .........' इत्यादि पद्य का चतुर्थ पाद यदि 'मम तु
प्रथमाननम् १५५
सत्यात्' इति चरमपादव्यत्यासेन पद्यान्तरतां प्रापिते सत्यवीरस्यापि
संभवात् । न च सत्यस्यापि धर्मान्तर्गततया धर्मवीररस एव तद्वीरस्या-
प्यन्तर्भाव इति वाच्यम्, दानदययोरपि तदन्तर्गततया तद्वीरयोरपि
धर्मवीरात्पृथग्गणनानौचित्यात् ।
एवं पाण्डित्यवीरोऽपि प्रतीयते ।
यथा—
अपि वक्ति गिरां पतिः स्वयं यदि तासामधिदेवतापि वा ।
अयमस्मि पुरो हयाननस्मरणोल्लङ्घितवाङ्मयाम्बुधिः ॥
अत्र बृहस्पत्याद्यालम्बनः सभादिदर्शनोद्दीपितो निखिलविद्वत्तिर-
स्कारानुभावितो गर्वेण संचारिणा पोषित उत्साहो वक्तुः प्रतीयते । ननु
चात्र युद्धवीरत्वम्, युद्धत्वस्य वादसाधारणस्य वाच्यत्वाद्, इति चेत् ?
क्षमावीरे किं ब्रूयाः ?
वादसाधारणस्येति । प्रत्यवस्थानं युद्धम् । तच्च वादेऽपि वादिप्रतिवादि-
कथात्मके तुल्यमित्याशयः ।
क्षमेति । प्रतीकारेच्छायां जातायामपि विवेकात् प्रतीकाराकरणं क्षमा
मतिनं मनागपैति सत्यात्' इस रूप में परिवर्तित कर दिया जाय तो यही पद्य
सत्यवीर रस का उदाहरण बन सकता है। धर्माङ्गभूत सत्य के धर्मान्तर्गत होने से
सत्यवीर का धर्मवीर में अन्तर्भाव हो जाने के कारण धर्मवीर से अतिरिक्त सत्यवीर
मानने की कोई आवश्यकता नहीं—यह कहना भी अयुक्त है, क्योंकि तब तो दान
और दया के भी धर्मान्तर्गत होने से दानवीर तथा दयावीर को भी एक-एक भेद
मानना अनुचित हो जाएगा। अतः दानवीर आदि यदि धर्मवीर से भिन्न माने जायँ
तो सत्यवीर को भी उससे भिन्न हीं मानना चाहिए।
इसी प्रकार पाण्डित्यवीर की भी निम्ननिर्दिष्ट पद्य में प्रतीति होती । जैसे—
“लौकिक विद्वानों की तो कोई बात हीं नहीं, यदि बृहस्पति या साक्षात्
वाग्देवता सरस्वती भी मेरे विपरीत पक्ष का आलम्बन करें तो भी मेरे लिए अपने
पक्ष के समर्थन में कोई अन्तर नहीं पड़ने वाला है, क्योंकि भगवान् हयग्रीव के
स्मरण के प्रभाव से मैं सम्पूर्ण वाङ्मय-रूपी समुद्र को पार कर चुका हूँ।।”
यहाँ बृहस्पति आदि आलम्बन विभाव हैं। पण्डितों के वादार्थ आयोजित सभा
तथा उसमें किये गये काकु आदि उद्दीपन विभाव हैं। सभी विद्वानों का तिरस्कार
अनुभाव है और व्यज्यमान गर्व व्यभिचारिभाव है। इन सब से परिपुष्ट वक्ता का
पाण्डित्योत्साह पाण्डित्यवीर की अवस्था को प्राप्त है। घात-प्रतिघातस्वरूप युद्ध में
वाचिक-घात-प्रतिघातात्मक वाद (कथा) के भी समाविष्ट होने से यह
Here is the line-by-line transcription of the text from the image in pure Devanagari script:
१५६ रसगङ्गाधरः
यथा-
अपि बहलदहनजालं मूर्ध्नि रिपुर्मे निरन्तरं धमतु ।
पातयतु वाऽसिधारामहमणुमात्र न किंचिदाभाषे ॥
क्षमावत उक्तिरियम् । बलवीरे वा किं समादध्याः ?
यथा-
परिहरतु धरां फणिप्रवीरः सुखमयतां कमठोऽपि तां विहाय ।
अहमिह पुरुहूत पक्षकोणे निखिलमिदं जगदक्लमं वहामि ॥
पुरुहूतं प्रत्येषा गरुत्मत उक्तिः ।
बहलदहनजालम् = प्रचुरमग्निपुञ्जम् । धमतु = प्रज्वालयतु वायुसंयोगेन ।
फणिप्रवीरः = शेषनागः । अयताम् = प्राप्नोतु । जगदक्लममित्यत्र जगदण्डक-
मिति पाठो मर्मप्रकाशोक्तो न कमपि विच्छित्यतिशयं प्रकाशयति ।
युद्धवीर हीं है-ऐसा यदि कहा जाय तो भी क्षमावीर का अन्तर्भाव कहाँ कर
सकते ? जैसे-
"मेरा शत्रु चाहे मेरे शिर पर लहलहाती आग की भट्टी जलाये या तलवार
बरसाये, मैं तो उसके विरोध में कुछ बोलता तक नहीं, प्रतीकार करने की तो बात
हीं नहीं उठती ॥"
यह किसी क्षमाशील पुरुष की उक्ति है। यहां मूलवक्ता क्षमाशील पुरुष
के प्रति अपराध करने वाला व्यक्ति आलम्बन है। 'क्षमासारा हि साधवः'
इत्यादि क्षमाप्रशंसक शास्त्रवचन उद्दीपन विभाव हैं। शिर पर आग की भट्टी
जलाने आदि को स्वीकार कर लेना अनुभाव है। धृति आदि व्यभिचारिभाव हैं।
इन सबसे क्षमावीर का अभिव्यञ्जन होता हीं है।
इसी तरह बलवीर का समावेश उपर्युक्त चार भेदों में कहाँ किया जाय ?
बलवीर का यह उदाहरण है-
"हे इन्द्र ? शेषनाग इस पृथिवी को धारण करना छोड़ दे, कूर्मावतार भगवान्
भी इसे छोड़कर आनन्द करें। इस सम्पूर्ण जगत् को तो मैं अपने पंख के एक कोने
में ही धारण कर सकता हूँ ॥"
यह इन्द्र के प्रति गरुड़ की उक्ति है। इसमें शेषनाग आदि आलम्बन हैं। उनकी
प्रशंसा का श्रवण उद्दीपन हैं। पृथिवी के धारण के लिए किये गये इच्छादि अनुभाव
हैं। गर्व आदि व्यभिचारिभाव हैं। इन सबसे बलवीर रस की व्यञ्जना होती है।
इस प्रकार स्पष्ट है कि वीररस को पूर्वोक्त चार भेदों में हीं विभक्त करना केवल
प्रथमाननम् १५७
ननु 'अपि वक्ति—' 'परिहरतु धराम्—' इति पद्यद्वये गर्व एव नोत्साहः,
मध्यस्थपद्ये तु धृतिरेवच्छन्यते इति भावध्वनय एवैते न रसध्वनय इति चेत् ?
तर्हि युद्धवीरादिष्वपि गर्वादिध्वनितामेव किं न ब्रूयाः ? रसध्वनिसामान्यमेव
वा किं न तद्व्यभिचारिध्वननेन गतार्थयेः ? स्थायिप्रतीतिर्दुर्पह्नवा चेत् ?
प्रकृतेऽपि । अनन्तरोक्तपद्ये तु नोत्साहः प्रतीयते, दयावीरादिषु प्रतीयत
इति तु राज्ञामा(राजा)ज्ञामात्रम् ।
गर्व इति । पूर्वपद्ये स्वविद्याप्रकर्षज्ञानाधीनं परावहेलनम्, द्वितीये पुनः स्वबलो-
त्कर्षज्ञानाधीनं तदिति विवेकः । उत्साहो वीररसस्थायिरूपेण व्याख्यातपूर्वः । मध्यस्थं
पद्यम् 'अपि बहलदहनजालम्' इत्यादि । धृतिः = शोकभयादिजन्योपप्लवनिवारणक।-
रणीभूतश्चित्तवृत्तिविशेषो धैर्यादिशब्दाभिधेयः । रसध्वनिसामान्यम् = रसध्वनिमात्रम्,
सर्वं रसध्वनिमिति भावः । तद्व्यभिचारिध्वननेन = तत्तद्रसव्यभिचारिणां तत्र तत्र
रसध्वनिस्थाने ध्वननमिति सर्वत्रैव भावध्वनिस्वीकारेण । अनन्तरोक्तपद्ये = पाण्डित्य-
वीराद्युदाहरणत्वेनोपन्यस्ते पद्यसमूहे । उत्साहः पाण्डित्यक्षमाबलोपाधिकः स
क्रमेण । आज्ञामात्रमित्यनेन न युक्तिसिद्धमिति प्रदर्शितम् । तथा च सम्भवत्सु
चतुर्भ्योधिकेष्वपि वीरभेदेषु चतुर्णामेवाङ्गीकारः प्राचामालङ्कारिकाणां प्रौढिवादमात्र-
मित्याशयः सन्दर्भस्य ।
यादृच्छिक है, प्रामाणिक नहीं ।
अब प्रश्न यह है—'अपि वक्ति......' इत्यादि पद्य में पाण्डित्य का दर्प और
'परिहरतु धराम्........' इत्यादि पद्य में बल का दर्प हीं अभिव्यज्यमान है,
पाण्डित्योत्साह और बलोत्साह नहीं; एवमेव 'अपि बहलदहनजालम्' इस मध्यगत
पद्य में भी केवल धृति का अभिव्यञ्जन होता, क्षमोत्साह का नहीं; एवञ्च इन्हें क्रमशः
पाण्डित्यवीर, बलवीर ओर क्षमावीर के उदाहरण मानकर इनके आधार पर वीर
रस के पूर्वोक्त चातुर्विध्य का निराकरण कैसे किया जा सकता ? इसका उत्तर यह
है—यदि पाण्डित्योत्साह आदि के स्थान में पाण्डित्यदर्प आदि भावों की हीं
व्यञ्जना मान्य हो तब तो युद्धवीरादिस्थलों में भी युद्धदर्पादि की हीं प्रतीति मानिये,
युद्धोत्साह आदि की नहीं; एवञ्च युद्धोत्साहादि की व्यञ्जना के आधार पर वीररस
का उक्त चातुर्विध्य भी असंगत हो जाएगा । इस प्रकार सभी रसध्वनियों के स्थलों
में उन उन भावों की हीं अभिव्यञ्जना स्वीकार कर सभी रसध्वनियों का हीं उच्छेद
प्राप्त हो जाता । अतः यदि युद्धवीरादि-स्थलोंमें युद्धोत्साहादि की मुख्यतया व्यञ्जना
इष्ट हो तो पाण्डित्यवीरादि की भी ध्वनि अवश्य मन्तव्य है । युद्धवीरादि इसलिए
मान्य हैं कि इनके पूर्वनिर्दिष्ट उदाहरणों में युद्धोत्साहादि स्थायिभावों की प्रतीति
१५८ रसगङ्गाधरः
अद्भुतो यथा—
चराचरजगज्जालसदनं वदनं तव ।
गलद्गगनगाम्भीर्यं वीक्ष्यास्मि हृतचेतना ॥
कदाचिद्भगवतो वासुदेवस्य वदनमालोकितवत्या यशोदाया इयमुक्तिः ।
अत्र वदनमालम्बनम् । अन्तर्गतचराचरजगज्जालदर्शनमुद्दीपनम् । हृत-
चेतनत्वम् तेन गम्यं रोमाञ्चनेत्रस्फारणादि चानुभावः । त्रासादयो व्यभि-
चारिणः । नैवात्र विद्यमानापि पुत्रगता प्रीतिः प्रतीयते, व्यञ्जकाभावात् ।
चराऽचरेत्यादि । चराचरात्मकस्य जगज्जालस्य सदनमाश्रयः । अत्र विस्मय-
पोषकत्वादुद्देश्यविधेयभावव्यत्यासो गुण एव । गलद्गगनेत्यादि । गलद् यद्
गगनं तस्य गाम्भीर्यमिव गाम्भीर्यं यत्र । गगनस्योर्ध्ववीक्षणे गाम्भीर्यं प्रसिद्धम्,
तादृशं गगनं यदि निपतेत् तर्हि निपतितेऽपि तस्मिन् तद्गाम्भीर्यं स्यादेवेत्याशयः ।
एवमर्थे तु 'गलद्गगनगम्भीरम्' इति पाठः श्रेयान् स्यात् । अथवा गगनस्य गाम्भीर्यं
गगनगाम्भीर्यम्, तद् गलत्तिरस्कुर्वद्वदनम्, अन्तर्भावितण्यर्थत्वात् ।
का अपलाप नहीं किया जा सकता, परन्तु 'अपि व्यक्ति.........' आदि पद्यों में
पाण्डित्योत्साहादि की व्यञ्जना नहीं होती; अतः पाण्डित्यवीरादि मान्य नहीं हैं—
यह कहना सम्भव नहीं है, क्योंकि ऐसी नियुक्तिक मान्यता तो राजाज्ञा मात्र
में सम्भव है, विवेचकों की दृष्टि में नहीं । अतः पाण्डित्यवीरादि अनेकानेक
सम्भावित भेदों की उपेक्षा कर वीर रस के केवल दानवीरादि चार भेद मानना
असंगत है ॥
अद्भुत रस का उदारण निम्नलिखित है—
“हे कृष्ण ? तुम्हारे मुख को, जिसमें यह चराचरात्मक समस्त जगत् समाहित
है और जो आकाश की भी गम्भीरता को अपमानित कर रहा है, देखकर मेरी तो
चेतना हीं लुप्त हो गई है ।”
किसी समय श्रीकृष्ण के पूर्ववर्णित मुख को देखकर यशोदा की यह उक्ति है ।
यहाँ उपरिर्वाणत मुख आलम्बन है । मुख के अन्दर समस्त जगत् का दर्शन उद्दीपन
विभाव है । चेतना की लुप्तता और इससे प्रतीयमान रोमाञ्च और आंखों का
फैलना आदि अनुभाव हैं । गम्यमान त्रास आदि व्यभिचारिभाव हैं । अतः इन
सबसे अभिव्यज्यमान विस्मय का रसपर्यन्त परिपाक होने से यह अद्भुत रस का
उपयुक्त उदाहरण है । यद्यपि यशोदा की अपने पोष्य पुत्र श्रीकृष्ण में मातृसुलभ
प्रीति है अवश्य तथापि वह यहाँ व्यङ्ग्य नहीं है, क्योंकि उदाहृत पद्य में उसका
प्रथमाननम् १५९
प्रतीतायां वा तस्यां विस्मयस्य गुणत्वं न युज्यते । एवं कश्चिन्महापुरु-
षोऽयमिति भक्तिरपि तस्याः पुत्रे ममायं बाल इति निश्चयेन प्रतिबन्धा-
दुत्पत्तु मेव नेष्टे । अतस्तस्यामपि विस्मयस्य गुणीभावो न शङ्क्यः ।
यच्च सहृदयशिरोमणिभिः प्राचीनैरुदाहृतम्—
चित्रं महानेष तवावतारः क्व कान्तिरेषाऽभिनवैव भङ्गिः ।
लोकोत्तरं धैर्यमहो प्रभावः काप्याकृतिर्नूतन एष सर्गः ॥ इति,
प्रतीतायामित्यादि । यत्र विद्यमानत्वाद्वस्तुतस्तस्याः प्रतीतिः स्वीक्रियते तत्र
परस्परविरुद्धत्वात्तत्प्रतिबद्धोऽनुत्कटविस्मयो न संगच्छते, यत्र पुनरुत्कटो विस्मयः
स्पष्टं प्रतीयते तत्रैतत्प्रतिबद्धा प्रीतिर्न प्रतीयते इति युगपदुभयोरसम्भवान्न प्रीति-
विस्मययोरङ्गाङ्गिभावः शक्योपपाद इति तात्पर्यम् । प्रकृतपद्ये कथञ्चित् प्रतीय-
मानाऽपि प्रीतिरुत्कटं प्रतीयमानस्य विस्मयस्यात्मगुणीभावं न प्रतिपादयितुं क्षमा,
अनुत्कटत्वादिति मर्मप्रकाशव्याख्यानम् । प्रीतिश्चात्र वात्सल्यरूपा प्रकृष्टविषयिण्याः
परानुरक्तिरूपाया भक्तिपदाभिधेयाया विजातीयैव, अनयोरेव च प्रतिबध्यप्रतिबन्धक-
भावोऽनुभवानुरोधादिति बोध्यम् ।
प्राचीनैः = काव्यप्रकाशकारैः । चित्रमित्यादि । बलिर्वामनमभिधत्ते । तवैष महान्
नवश्चावतारश्चित्रम्, अलोकिकः । आश्चर्यमित्यपव्याख्यानम्, तथा सति स्थायिनो
वाच्यत्वापत्तेः । एषा साक्षात्क्रियमाणा तव कान्तिः क्व ? न कुत्रापीत्यर्थः । तव
अभिव्यञ्जक तत्त्व विद्यमान नहीं है । जहां प्रीति ( वात्सल्य ) व्यङ्ग्य होती वहाँ
विस्मय की प्रतीति होती ही नहीं, क्योंकि उत्कट-अनुत्कट वात्सल्यस्वरूप प्रीति-
विस्मय में विरोध होने से दोनों की एक साथ प्रतीति हो नहीं सकती । अतः उक्त
प्रीति का प्रकृत में प्रतीयमान उत्कट विस्मय कभी गुण (अङ्ग) नही हो सकताः इसी
प्रकार श्रीकृष्ण के प्रति यशोदा का पुत्रभाव होने से श्रीकृष्ण में उनके महापुरुषत्व
के कारण यशोदा की भक्ति भी नहीं हो सकती, क्योंकि पुत्रभाव का निश्चय भक्ति
का प्रतिबन्धक है । भक्ति सर्वदा भक्त की अपेक्षा भजनीय में जिस उत्कर्ष के ज्ञान की
आवश्यकता रखती पुत्र के विषय में तादृश उत्कर्ष का ज्ञान हो नहीं सकता । अतः
यशोदा का विस्मय उनकी श्रीकृष्णविषयक भक्ति का भी अङ्ग नहीं हो सकता ।
सहृदय शिरोमणि प्राचीन आचार्य ( मम्मट ) ने अद्भुत रस का यह
उदाहरण दिया है—
"हे भगवन् ? यह तुम्हारा वामन अवतार अत्यन्त अलौकिक है; तुम्हारी यह
छटा अन्यत्र कहाँ ! यह शरीर-संघटना भी अपूर्व है; तुम्हारा धैर्य; प्रभाव और
आकृति लोकोत्तर हैं; निश्चय ही यह एक नई सृष्टि है ।"
१६० रसगङ्गाधरः
तत्रेदं वक्तव्यम्—प्रतीयतां नामात्र विस्मय; परं त्वसौ कथंकारम्
[अद्भुतरस-]ध्वनिव्यपदेशहेतुः ? प्रतिपाद्यमहापुरुषविशेषविषयायाः
प्रधानीभूतायाः स्तोतृगतभक्तेः प्रकर्षंकत्वेनास्य गुणीभूतत्वात् । यथा महा-
भारते गीतासु विश्वरूपं दृष्टवतः पार्थस्य 'पश्यामि देवांस्तव देव देहे सर्वां-
स्तथा भूतविशेषसङ्घान्' इत्यादौ वाक्यसन्दर्भे । इत्थ चास्य रसालंका-
भङ्गिर्गमनादिक्रियाप्रकारोऽपि अभिनवैव, तव धैर्यमपि लोकोत्तरम्, प्रभावश्च तथा
लोकोत्तर एव, अहो इति हर्षे विस्मये वा, एषा तवाकृतिरपि अलौकिकी, एष सर्गः
शरीरं च नूतनोऽपूर्वः !
अत्र वामनालम्बनः कान्त्यादिदर्शनोद्दीपितो विस्मयो व्यज्यमानो रसो
मुख्यत्वात् ध्वनिपदव्यपदेश्य इत्याशयः काव्यप्रकाशकाराणाम् । तं निराचष्टे—
तत्रेत्यादिना। प्रतीयतामिति । सर्वेषां लोकोत्तरत्ववर्णनाद् व्यज्यतां विस्मयः
कथञ्चिदित्यर्थः । गुणीभूतत्वादित्यस्य भक्तेरिति शेषः । भक्तिर्नैवात्रेत्यत्र अत्रशब्देन
चित्रमित्यादि पद्यं विवक्षितम्, तथा गीतोक्तमपि, प्रकरणात्तत्रापि भक्तिप्रतीतेः ।
दूरेत्यादि । सर्वत्रैव पद्ये वामनस्य लोकोत्तरधर्मवर्णनात्स्तुतिः प्रतीयत
एवेत्याशयः ।
इदमत्र विवेचनीयम्—प्रबन्धकाव्यान्तर्गतम् अङ्गरसाभिव्यञ्जकं पद्यं तत्तद्रस-
ध्वनेरुदाहरणं भवितुमर्हति न वेति । तत्राद्ये निरपेक्षतयैव तस्य तत्त्वं निर्वाह्यम् ।
अन्त्ये तु स्वतः प्राधान्येऽपि अङ्गिरसापेक्षया प्राधान्याभावान्न तद् रसध्वनेरुदा-
हरणम् । तथा च प्रबन्धेऽङ्गिरसाभिव्यञ्जकं वाक्यं तत्तद्रसध्वनेरुदाहरणम्, अन्येषां
चोदाहरणानि यथायथं मुक्तकानि, तत्तद्रसप्रधानकाव्यगतानि तत्तदङ्गिरसाभिव्यञ्ज-
कानि, अङ्गयपेक्षयाऽधिकप्रकर्षवत्त्वादङ्गतयाभिमतान्यप्यनङ्गत्वं प्राप्तानां तत्त-
द्रसानामभिव्यञ्जकानि च वाक्यानीति । यथा तु सम्प्रदायस्तथा पूर्व एव पक्षः
समर्थ्यते ।
यह भगवान् वामन के प्रति बलि की उक्ति है । इस विषय में मेरा यही कथन
है कि यहाँ वामनालम्बनक बलिनिष्ठ विस्मय की प्रतीति भले हीं हो पर वह
अद्भुतरसध्वनिपर्यन्त प्रकर्ष को प्राप्त नहीं है, क्योंकि इसमें तो वामन के
विषय मे बलि में जो महापुरुषत्व-बोध है उससे बलि में उत्पन्न वामन-विषयक
भक्ति (=निरतिशय प्रेम ) हीं प्रधान रूप में अभिव्यक्त हो रही है, प्रतीयमान
विस्मय तो इसी भक्ति का पोषक—अङ्ग है, प्रधान नहीं । अतः इस विस्मय
की स्थिति तो वही है जो गीता में "हे भगवन् ! तेरे शरीर में तो मैं सभी
देवों और भूत-भौतिक पदार्थों को समाहित देख रहा हूँ" ऐसा कहने वाले
रत्वमुचितम्। भक्तिर्नैवात्र प्रतीयत इति चेद् ? दरमुकुलितलोचनं विदां-
कुर्वन्तु सहृदयाः ॥
हास्यो यथा—
श्रीतातपादैर्विहिते निबन्धे निरूपिता नूतनयुक्तिरेषा।
अङ्गं गवां पूर्वमहो पवित्रं न वा कथं रासभधर्मपत्न्याः ॥
तार्किकपुत्रोऽत्रालम्बनम्। तदीया निःशङ्कोक्तिरुद्दीपिका। रदन-
प्रकाशादिरुद्वेगादयश्चानुभावव्यभिचारिणः।
तातपादैः = पितृचरणैः। कथमित्यनेन गर्दभधर्मपत्न्या गर्दभ्या अपि पूर्वाङ्गं
गोपूर्वाङ्गवत् पवित्रम्, चतुष्पदस्त्रीपूर्वाङ्गत्वस्य पवित्रताधिकरणतावच्छेदकत्वेन
तातपादाभिमतस्य तत्रापि तुल्यत्वादिति सूच्यते।
तार्किकपुत्र इति। तार्किकोऽत्रालम्बनमिति युक्तम्, मूलवक्तुरेवालम्बन-
त्वौचित्यात्। अन्यथा सर्वत्र कवेरेवालम्बनत्वापत्तेः। यद्वा श्रोतुस्तार्किकपुत्रवचन-
श्रवणादेव हासो जायत इति यथाश्रुतं संगमनीयम्। तदीया=आलम्बनत्तृका।
रदनेत्यादि। रदनं दन्तः, तस्य प्रकाशादिरनुभावः, उद्वेगादयश्च वक्ष्यमाणलक्षणा
अर्जुन मे श्रीकृष्णालम्बनक विस्मय की है। अतः जैसे अर्जुन में प्रतीयमान
विस्मय अर्जुन की श्रीकृष्ण-विषयक भक्ति का अङ्ग है उसी तरह यह विस्मय भी
बलि की वामन-विषयक भक्ति का अङ्ग है। अत एव 'चित्रं महानेष.........'
इत्यादि पद्य में प्रतीयमान विस्मय अन्यत्र रसपर्यन्त प्रकर्ष को प्राप्त होने पर भी
प्रकृत में भक्ति का अङ्ग होने से अलङ्कार मात्र है जिसे 'ब्राह्मणश्रमण' न्यायानुसार
रसवदलङ्कार या रसालङ्कार कहा जा सकता है, रस नहीं। प्रकृत पद्य में भक्ति की
प्रतीति नहीं होती—यह तो नहीं कहा जा सकता, क्योंकि वामन के सब कुछ के
लोकोत्तरत्व-कथन पर जरा-सा दृष्टिपात करते हीं सहृदयों को बलिनिष्ठ वामन-
विषयक भक्ति की प्रतीति होने में कोई संशय नहीं रह जाता। अतः उक्त उदाहरण
असंगत है ॥
हास्य रस का उदाहरण निम्नलिखित है—
“मेरे पिता जी ने अपने निबन्ध (ग्रन्थ) में एक नई युक्ति बतलाई है कि यदि
चतुष्पद गाय के शरीर का पिछला भाग धर्मशास्त्र के अनुसार पवित्र है तो गर्दभी
के शरीर का पिछला भाग पवित्र क्यों न माना जाय ? अर्थात् वह भी पवित्र
है हीं ॥”
अपने कुतार्किक पिता की बात कहने वाला उसका पुत्र यहाँ हास्य का आलम्बन
है। उसका निःशङ्क उक्त कथन उद्दीपन विभाव है और उसका दांत विचकाना
एवम् उद्वेग आदि व्यभिचारिभाव हैं। इन सबसे हास्य रस की ध्वनि
१६२ रसगङ्गाधरः
अत्राहुः—
आत्मस्थः परसंस्थश्चेत्यस्य भेदद्वयं मतम् ।
आत्मस्थो द्रष्टुरुत्पन्नो विभावेक्षणमात्रतः ।।
हसन्तमपरं दृष्ट्वा विभावश्चोपजायते ।
योऽसौ हास्यरसस्तज्ज्ञैः परस्थः परिकीर्तितः ।।
व्यभिचारिण इति यथासंख्यमन्वयः ।
सम्प्रति हास्यभेदप्रभेदानाह—अत्राहुरित्यादिना । विभावेक्षणमात्रत
इति । विभावो हासजनको विकृतवेषादिः, तस्य दर्शनमात्रादुत्पन्न इत्यर्थः । परस्थं
वर्णयति = हसन्तमपरमित्यादिना । अयमाशयः—यदा विकृतवेषादिविभावज्ञान-
युक्तमेकं हसन्तं पुरुषं दृष्ट्वा परो विभावमपश्यन्नपि हसति तदा परस्थो हास्य-
रसः । तत्र च एक एव विभाव एकत्र हासं प्रसूय परत्र तं संक्रामयति । एतच्च
हासस्याम्लरसादिवत्संक्रमणस्वभावत्वादुपपद्यते । अत्र हसत एकस्य पुरुषस्य हास
एव परस्य विभाव इति रसचन्द्रिकाव्याख्यानमसत्, हासस्य विभावत्वानुल्लेखात्,
अभिनवभारत्यामस्य स्पष्टं निरासाच्च । अतो हास एकस्थो निमित्तमात्रं परस्थ
इति युक्तम् । यद्येक एव हासः संक्रमणशीलः परत्रापि मृगमदवासनावत् प्रसरति,
अतो निमित्तत्वमपि न घटते । अधिकरणभेदाच्च भेदबोध इति मन्तव्यम् ।
अन्यथा संक्रमणस्वभावताभङ्गप्रसङ्गः । यस्य तु हसन्तमपरं दृष्ट्वापि न हासः
स्तत्र पूर्ववासनाया अभावस्तदुद्बोधाभावो वा हेतुः । यदा त्वेकं शोकाद्याविष्टं
दृष्ट्वा परोऽपि शोकादिमान् भवति तदा तत्र परस्य विभावज्ञाने तदुत्थ आत्मस्थ एव
शोकादिर्न परस्थः, तत्रान्यस्यैव शोकादेराविर्भावात् । यत्र तु एकनिष्ठशोकाद्या-
लम्बनविभावाज्ञानेऽपि शोकादिः संक्रान्त इव प्रतीयते तत्रान्यः शोकादिरेवैकशोका-
दिज्ञानजन्य इति न तत्रापि शोकादेः संक्रमणम् । तस्य च परगतशोकादेः शोकाद्या-
विष्टचित्तः पुरुषः एव विभावः । अत एव शोकाद्याश्रयैकपुरुषदर्शनापरनिष्ठ-
शोकाद्योश्चेष्टादिहेतुकैकपुरुषनिष्ठशोकाद्यनुमितिव्यवहितत्वमानुभविकम् । न चैवं
होती है ॥
हास्य रस के विषय में पूर्वाचार्यों ने यह कहा है—
हास्य रस के दो भेद हैं—आत्मस्थ और परस्थ । विकृत वेश-भूषादिस्वरूप
विभाव के अवलोकन-श्रवणादि से सहृदय में उत्पन्न (=अभिव्यक्त ) हास रस
आत्मस्थ है। किन्तु 'हसते हुए किसी व्यक्ति को देखकर हँसने वाले अन्य
व्यक्ति में अभिव्यक्त हास्य रस रस परस्थ है। हास की संक्रमणशीलता ही इस
भेद का कारण है जिसके चलते विभावज्ञान से एक व्यक्ति में अभिव्यक्त हास्य
प्रथमाननम् १६३
उत्तमानां मध्यमानां नीचानामप्यसौ भवेत् ।
त्र्यवस्थः कथितस्तस्य षड्भेदाः सन्ति चापरे ॥
स्मितं च हसितं प्रोक्तमुत्तमे पुरुषे बुधैः ।
भवेद्विहसितं चोपहसितं मध्यमे नरे ॥
नीचेऽपहसितं चातिहसितं परिकीर्तितम् ।
ईषत्फुल्लकपोलाभ्यां कटाक्षैरप्यनुल्बणैः ॥
अदृश्यदशनो हासो मधुरः स्मितमुच्यते ।
वक्त्रनेत्रकपोलैश्चेदुत्फुल्लैरुपलक्षितः ॥
किंचिल्लक्षितदन्तश्च तदा हसितमिष्यते ।
सशब्दं मधुरं कायगतं वदनरागवत् ॥
हासस्येति न शोकादेः संक्रमणशीलत्वं न वा परस्थत्वम् । यदि तु शोकादिमान्
पुरुषो नालम्बनम् अपि तु शोकादिरन्यत्राज्ञातालम्बनकेपि संक्रामति इत्यभ्युपेयते
तदापि तस्यानुत्कटत्वेन न रसपर्यन्तं परिपाकः, हासे तु संक्रान्तेऽपि उत्कटत्वमनु-
भवबलादास्थेयम् । यदि च संक्रान्तेऽपि शोकादावुत्कटत्वमानुभविकं तर्हि शोका-
देरपि परस्थत्वे न विद्वेष इत्यास्तां तावत् । 'हसन्तमपरं दृष्ट्वा ...' इत्यादि-
पूर्वार्धबन्धस्तु शिथिलः । अत्र 'हसन्तमपरं द्रष्टुर्विभावस्सोपजायते' इति मधुसूदन-
शास्त्रिकल्पितं पाठं युक्ततरं मन्यामहे । अनुल्बणैः=सौन्दर्ययुक्तैः, असौन्दर्यजनक-
विकाससहितैरित्यर्थः । दशनः=दन्तः । काव्यगतमित्यपपाठः । कालगतमित्व-
प्युक्तम्, कायगतमिति युक्तमिति मर्मप्रकाशः । तत्र सम्पूर्णशरीरमान्दोलयदित्यर्थः ।
नाट्यशास्त्रे तु 'कालगतम्' इति पठ्यते ।
अन्य व्यक्ति को विभाव का ज्ञान न होने पर भी उसमें अभिव्यक्त हो
जाता है । अन्य स्थायिभावों में संक्रमणशीलता न होने से उनका यह भेद-द्वय
नहीं होता । यह हास्य उत्तमनिष्ठ, मध्यमनिष्ठ और अधमनिष्ठ होने के कारण
तीन अवस्थाओं वाला होता है । इसके प्रकारान्तर से छः भेद होते । उत्तम
पुरुष में 'स्मित' तथा 'हसित', मध्यम पुरुष में 'विहसित' तथा 'उपहसित' और
अधम रुपुष में 'अपहसित' तथा 'अतिहसित' हास्य होते । उस मधुर हास
को 'स्मित' कहते जिसमें हँसने वाले के गाल ज्यादा नहीं फूलते,
कटाक्ष आकर्षक होते और उसके दाँत दिखाई नहीं पड़ते । 'हसित' उसे कहा
जाता जिसमें हँसने वाले के मुख, नेत्र और कपोल खिल उठते और दांत भी कुछ
दिखाई पड़ने लग जाते । जिसमें शब्द भी निकलता हो, मुंह में लालिमा झलकती
हो, आंखें सिकुड़ जांय, और जो कोमल, मधुर हो एवं सम्पूर्ण शरीर को कम्पित
१३ र०
१६४ रसगङ्गाधरः
आकुञ्चिताक्षि मन्द्रं च विदुर्विहसितं बुधाः ।
निकुञ्चितांसशीर्षंश्च जिह्मदृष्टिविलोकनः ॥
उत्फुल्लनासिको हासो नाम्नोपहसितं मतम् ।
अस्थानजः साश्रुदृष्टिराकम्पस्कन्धमूर्धजः ॥
शार्ङ्गदेवेन गदितो हासोऽपहसिताह्वयः ।
स्थूलकर्णकटुध्वानो बाष्पपूरप्लुतेक्षणः ॥
करोपगूढपार्श्वश्च हासोऽतिहसितं मतम् ॥ इति ।
भयानको यथा —
श्येनमम्बरतलादुपागतं शुष्यदाननबिलो विलोकयन् ।
कम्पमानतनुराकुलेक्षणः स्पन्दितुं नहि शशाक लावकः ॥
जिह्मदृष्टीति । जिह्मा दृष्टिः—
लम्बिताकुञ्चितपुटा शनैस्तिर्यङ्निरीक्षणी ।
निगूढा गूढतारा च जिह्मा दृष्टिरुदाहृता ।। ( ना० शा० ८।७० )
इति भरतेन लक्षिता, तया विलोकनं यत्रेति व्यधिकरणपदो बहुव्रीहिः । 'जिह्मदृष्टि-
विलोचनः' इति पाठेऽपि व्यधिकरणबहुव्रीहिक्लेशो जायते । अस्थानजः =
अस्थाने अनवसरे शोकादिकाले जायमानः । मूर्धजस्य केशस्योत्कम्पमानत्वकथनेन
मूर्ध्नोऽपि तथात्वं सूच्यते ।।
सम्प्रति भयानकमूदाहरति - श्येनेत्यादिना । शुष्यदाननमेव बिलं यस्य स
लावकः पक्षिविशेषः ।
संवेगापतनं श्येनस्यैव लावके। सञ्चारिण इत्यनन्तरं भयानकस्य व्यञ्जका
इति बोध्यम् ।
कर देता हो उस हास को 'विहसित' कहते । इसीको भाषा में 'ठहाका' कहा
जाता । 'उपहसित' उस हास को कहा जाता जिसमें कन्धा और सिर सिकुड़
जाँय, नजर तिरछी हो जाय और नाक फूल जाय । जो हास अनवसर में ही उत्पन्न
हुआ हो, जिसमें आंखों में आंसू छलक आये हों और जिसमें कन्धा, शिर और
बाल हिलने लगते हों उसे शार्ङ्गदेव ने 'अपहसित' कहा है । जिस हास मे कर्णकटु
मोटी आवाज होती हो, आंखों से आंसू की धार बहने लगे और हँसने वाला अपने
हांथों से पेट को दबाने लगे उसे 'अपहसित' माना गया है ॥
अब भयानक रस का उदाहरण दिया जा रहा है :-
"जब बटेर ने आसमान से नीचे उतरते हुए बाज को देखा तो उसका गला
सूख गया, उसका देह कांपने लगा, उसकी आंखों में आंसू भर आये और वह वहाँ
से हिल भी न सका ॥"
प्रथमाननम् १६५
अत्र श्येन आलम्बनम् । सवेगापतनमुद्दीपनम् । आननशोषादयो-
ऽनुभावाः । दैन्यादयः संचारिणः ॥
बीभत्सो यथा—
नखैर्विदारितान्त्राणां शवानां पूयशोणितम् ।
आननेष्वनुलिम्पन्ति हृष्टा बेतालयोषितः ॥
शवा इहालम्बनम् । अन्त्रविदारणाद्युद्दीपनम् । आक्षिप्ता रोमाञ्च-
नेत्रनिमीलनादयोऽनुभावाः । आवेगादयः संचारिणः ॥
ननु रतिक्रोधोत्साहभयशोकविस्मयनिर्वेदेषु प्रागुदाहृतेषु यथालम्बना-
श्रययोः संप्रत्ययः, न तथा हासे जुगुप्सायां च । तत्रालम्बनस्यैव प्रतीतेः ।
आननेषु स्वकीयेष्वेव । शवा इति । विदारितान्त्राणां शवानां तद्विदारि-
काणां वेतालयोषिताञ्च जुगुप्साविषयतया समुच्चितं तदुभयमालम्बनम्, विकल्पितं
वाऽन्यतरदित्यभिप्रायेण शवानामालम्बनमुक्तम् । आन्त्रविदारणादित्यादिपदेन पूय-
शोणित नुलिम्पनग्रहणम् । आक्षिप्ताः = अनुमिताः, व्यक्ता वा । रोमाञ्चेत्यादि ।
जुगुप्साश्रयपुरुषान्तराक्षेपपक्षे तदाश्रिताः, श्रोतुरेवाश्रयत्वे तु श्रोत्राश्रिता एवैते ।
न तथेति । आलम्बनस्याश्रयस्य च पृथक् पृथक् सम्प्रत्ययो नेत्यर्थः । आल-
यहाँ बाज पक्षी आलम्बन विभाव है, उसका तेजी से नीचे उतरना उद्दीपन
विभाव है। गले का सूखना आदि अनुभाव हैं और विकलता आदि व्यभिचारिभाव
हैं। इस सबसे भयानक रस की अभिव्यक्ति हो जाती है॥
बीभत्स रस का उदाहरण इस प्रकार है—
"बेतालों की स्त्रियां युद्धभूमि में पड़े ढेर शवों को देखकर प्रसन्न होती हुईं
उन शवों की अंतड़ियों को अपने नखों से फाड़कर उनसे निकलते हुए मवाद
खून को अपने मुँह पर लेप रही हैं !!"
यहाँ शव ( अथवा शवों को नोचने-खसोटने वाली वेतालों की स्त्रियाँ )
आलम्बन हैं और अँतड़ी फाड़ना आदि उद्दीपन विभाव हैं। आक्षेपलभ्य रोमाञ्च
और आँखों का मूँदना आदि अनुभाव हैं और आवेग आदि व्यभिचारिभाव ।
इन सब से बीभत्सरस की अभिव्यक्ति होती॥
यहाँ एक प्रश्न उठता है—रति, क्रोध, उत्साह, भय, शोक, निर्वेद के एक-एक
आलम्बन और उनसे भिन्न एक-एक आश्रय होते। किन्तु हास और जुगुप्सा के
तो केवल आलम्बनों की प्रतीति होती, उनके आश्रयों की तो प्रतीति होती ही
नहीं। रस, अर्थात् अलौकिक हास और जुगुप्सा, का अनुभव करने वाले सहृदय
पाठक-श्रोता-द्रष्टा तो आश्रय हो नहीं सकते, क्योंकि जैसे लौकिक स्थायिभाव-
१६६ रसगङ्गाधरः
पद्यश्रोतुश्च रसास्वादाधिकरणत्वेन लौकिकहासजुगुप्साश्रयत्वानुपपत्तिरिति
चेत् ? सत्यम् । तदाश्रयस्य द्रष्टृपुरुषविशेषस्य तत्राक्षेप्यत्वात् । तदना-
क्षेपे तु श्रोतुः स्वीयकान्तावर्णनपद्यादिव रसोद्बोधे बाधकाभावात् ।
एवं च संक्षेपेण निरूपिता रसाः ॥
एषां प्राधान्ये ध्वनिव्यपदेशहेतुत्वम्, गुणीभावे तु रसालङ्कारत्वम् ।
म्बनस्यैवेत्येवकारेण आश्रयव्यवच्छेदः । रसास्वादेति । अलौकिकजुगुप्साद्या-
श्रयेत्यर्थः । अनुपपत्तेरिति । अलौकिकत्वलौकिकत्वयोः परस्परविरुद्धत्वेनैकस्यो-
भयधर्मविशिष्टजुगुप्साद्याश्रयत्वासम्भवादित्यर्थः । आक्षेप्यत्वादिति । तदुक्तं
साहित्यदर्पणे—
यस्य हासः स चेत् क्वापि साक्षान्नैव निबध्यते ।
तथाप्येष विभावादिसामर्थ्यादवसीयते ॥ इति ।
तदनाक्षेप इति । अनुभवविषयत्वमनाक्षेपे हेतुः ॥
रसालङ्कारत्वमिति । रसकर्तृकं स्वभिन्नशोभाधायकत्वमित्यर्थः । अत्र
विशेष आननानन्ते वक्ष्यते । एतदुक्तं लोचने—‘तस्मात् स्थितमेतत् —अभिव्यज्यन्ते
स्वरूप रत्यादि के आश्रय सहृदयभिन्न दुष्यन्त आदि हीं होते वैसे ही इनके आश्रय
को भी सहृदयभिन्न होना चाहिए । तात्पर्य यह है कि लौकिक रत्यादि के अधिकरण
को ही आश्रय कहा जाता । अलौकिक रत्यादि के अधिकरण लौकिक रत्यादि के
अधिकरण हो नहीं सकते । अतः सहृदयों को हास आदि के आश्रय कह नहीं सकते ।
ऐसी स्थिति में योग्य आश्रय के अभाव में हास्य और बीभत्स रसों की अभिव्यक्ति
कैसे होती ? इसका एक उत्तर तो यह है कि हास्य और बीभत्स रसों की प्रतीति
के आधार पर इनके आश्रयों के वर्णित न होने पर भी उनका आक्षेप कर लेना
चाहिए, क्योंकि अभिव्यक्ति अपनी सामग्री के बिना सम्भव नहीं है । यदि आक्षेप
करने में कोई अनौचित्य प्रतीत होता हो तो दूसरा उत्तर यह है कि इन दो रसों के
प्रसङ्ग में स्थायिभावों के आश्रय सहृदय हीं होते । उनके अलौकिक रस के आश्रय
होने के साथ-साथ लौकिक स्थायिभावों के भी आश्रय होने में कोई विरोध नहीं
है । यह अपनी हीं प्रियतमा के वर्णन को सुनकर स्वप्रियतमालम्बनक रसास्वाद
करने वाले सहृदयों में स्वीकार्य है हीं, क्योंकि वहाँ अन्य आश्रय की कल्पना
असम्भव है । अतः एक हीं सहृदय के अलौकिक एवं लौकिक रत्यादि का आश्रय
होने में कोई बाधा नहीं है ॥
इस प्रकार रसों का संक्षिप्त निरूपण किया जा चुका ॥
जब ये रस प्रधान रूप में अभिव्यक्त होते तब इन्हें ‘ध्वनि’ कहा जाता, किन्तु
प्रथमाननम् १६७
केचित्त्तु 'प्राधान्य एवैषां रसत्वमन्यथालङ्कारत्वमेव । रसालङ्कारव्यपदेश-
स्त्वलंकारध्वनिव्यपदेशवत्, ब्राह्मणश्रमणन्यायात् । एवमसंलक्ष्यक्रमतायामेव ।
अन्यथा तु वस्तुमात्रम्' इत्याहुः । एते चासंलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्याः सहृदयेन
रसव्यक्तौ झगिति जायमानायां विभावानुभावव्यभिचारिविमर्शक्रमस्य
सतोऽपि सूचीशतपत्रपत्रशतवेधक्रमस्येवालक्षणात् । न त्वक्रमव्यङ्ग्याः,
रसाः प्रतीत्यैव च रस्यन्त इति । तत्राभिव्यक्तिः प्रधानतया वा भवत्वन्यथा वा ।
प्रधानत्वे ध्वनिः, अन्यथा रसाद्यलङ्काराः' इति । ब्राह्मणश्रमणन्यायादिति ।
यथा पूर्वावस्थामादाय श्रमणे ब्राह्मणत्वव्यपदेशस्तथा यत्र रत्यादौ रसरूपतामधिगत-
स्तत्रत्यं रसत्वं तत्रान्यशोभाकरे रत्यादौ समादायालङ्कारत्वेऽपि रसव्यवहारस्तत्र
रत्यादावित्यर्थः । एतन्मूलिकैव 'साम्प्रतिकाभावे भूतपूर्वगतिः' इति प्राचीनवैया-
करणानां परिभाषा । यद्वा रत्यादे रसालङ्कारत्वे रसपदं स्थायिभावपरमिति
बोध्यम् । एवम् = रसत्वम् । अन्यथा = संलक्ष्यक्रमत्वे । स्वयन्तु 'एवंवादिनि देवर्षौ'
इत्यादावानन्दवर्धनाद्यनुसारेण क्वचित् संलक्ष्यक्रमतायामपि रसत्वमुपपादयिष्यति ।
अत्र च व्यभिचारिभावभूताया लज्जायाः प्रतीतौ विलम्बेन सतोऽपि क्रमस्य
स्फुटमवभासनात् संलक्ष्यक्रमत्वम् । यदा तु लज्जाऽऽक्षिप्ता तदा रसप्रतीतौ सतोऽपि
क्रमस्य न बोध इति ध्येयम् । तदुक्तमभिनवगुप्तपादेन- 'रसस्त्वत्रापि दूरत एव
व्यभिचारिस्वरूपे पर्यालोच्यमाने भातीति तदपेक्षयाऽलक्ष्यक्रमतैव । लज्जापेक्षया तु
तत्र लक्ष्यक्रमत्वम्' इति । विभावादिप्रतीत्यनन्तरं रसव्यक्तौ जायमानायां पौर्वा-
पर्य्यरूपस्य क्रमस्य नाभावः, अपि तु प्रतीत्यभावमात्रमित्युपपादयति - एत इत्या-
जब ये हीं रस किसी अन्य पदार्थ के अङ्ग हो जाते तब इन्हें 'रसालङ्कार' कहा
जाता । परन्तु कुछ आचार्यों का मत है कि ये ( रस ) प्रधान होने पर हीं 'रस'
कहलाते, अप्रधान होने पर तो इन्हें 'अलङ्कार' हीं कहना चाहिए । इसी तरह ये
जब असंलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्य होते तभी रस-पदवाच्य होते, अन्यथा तो इन्हें वस्तु-मात्र
कहना उचित है, 'रस' नहीं । रसों को असंलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्य इसलिए नहीं कहा
जाता कि इनके विभावादि के परिज्ञान और इनकी व्यञ्जना में कोई क्रम होता
हीं नहीं, क्योंकि जब विभावादिपरिज्ञान रस-व्यञ्जना का हेतु है तब इन दोनों में
क्रम तो अनिवार्य है; कारण, समानकालिक दो पदार्थों में कार्यकारणभाव हो हीं नहीं
सकता । अतः विभावादि-प्रतीति और रस-व्यञ्जना में क्रम होता तो है हीं,
परन्तु विभावादि की प्रतीति के बाद अत्यन्त शीघ्रता से सहृदयों को रसाभिव्यक्ति
हो जाने के कारण इन दोनों के बीच वर्त्तमान क्रम का भी बोध उसी तरह
होता नहीं जिस तरह एक के ऊपर दूसरे के क्रम से रखे हुए कमल के सौ पत्तों
१६८ | रसगङ्गाधरः
व्यक्तेस्तत्तद्भेदां च हेतुहेतुमद्भावासंगत्यापत्तेः ॥
अथ कथमेत एव रसाः, भगवदालम्बनस्य रोमाञ्चाश्रुपातादिभिरनु-
भावितस्य हर्षादिभिः परिपोषितस्य भागवतादिपुराणश्रवणसमये भगवद्भ-
क्तैरनुभूयमानस्य भक्तिरसस्य दुरपह्नवत्वात् । भगवदनुरागरूपा भक्ति-
श्चात्र स्थायिभावः । न चासौ शान्तरसेऽन्तर्भावमर्हति, अनुरागस्य
वैराग्यविरुद्धत्वात् ? उच्यते—भक्तेर्देवादिविषयरतित्वेन भावान्तर्गततया
रसत्वानुपपत्तेः ।
रतिर्देवादिविषया व्यभिचारी तथाऽञ्जितः ।
भावः प्रोक्तस्तदाभासा ह्यनौचित्यप्रवर्त्तिताः ॥
दिना । असंगत्यापत्तेरिति । हेतुहेतुमद्भावस्य पौर्वापर्यंनियतत्वादित्यर्थः ॥
भक्तिरसं निरस्यन् पूर्वपक्षमाह—अथेत्यादिना । प्राचाम् = काव्यप्रकाशकारा-
णाम् । अन्येषां भामहादीनामिदमुपलक्षणम् । स्वातन्त्र्ययोगात् = भरतादिमुनिवचना-
नामेव स्वातन्त्र्येण योगः, स्वातन्त्र्यवत्त्वम् कीदृशस्य रत्यादेर्भावितवम् कीदृशस्य च
स्थायित्वम् इत्यत्र, न त्वस्मदादीनाम् । अत्र एवात्र 'स्वातन्त्र्याऽयोगात्' इत्यपि
पाठान्तरं न विरुध्यते । मुनीनां नियोगपर्यनुयोगानर्हत्वमेव तेषां स्वातन्त्र्ययोगे,
अस्मदादीनां पुनस्तदर्हत्वमेव स्वातन्त्र्याऽयोगे हेतुः । शेषो ग्रन्थो निगदव्याख्यातः ॥
का ऊपर से सूई द्वारा वेधन करने में क्रम के वर्तमान होने पर भी उस क्रम का
बोध लोगों को नहीं होता ।
अब पुनः प्रश्न है—नौ हीं रस कैसे माने गये हैं, क्योंकि इनसे अतिरिक्त भक्ति
रस भी तो है ? भजनीय देव इसके आलम्बन विभाव होते, रोमाञ्च, अश्रुपात
आदि इसके अनुभाव और व्यज्यमान हर्ष आदि इसके व्यभिचारिभाव होते ।
भक्ति, अर्थात् भगद्विषयक परमानुराग, इसका स्थायिभाव है। भागवत आदि
पुराणों के श्रवण के समय भक्तों को इसका आस्वाद भी होता हीं है। ऐसी
स्थिति में इसे एक स्वतन्त्र रस अवश्य मानना चाहिए था; क्योंकि शृङ्गारादि में
तो इसका अन्तर्भाव असम्भव है। रही बात शान्तरस की, तो उसमें भी इसका
अन्तर्भाव नहीं हो सकता, क्योंकि शान्तरस का स्थायिभाव वैराग्य—निर्वेद है जो इस
भक्तिरस के परमानुरागस्वरूप भक्त्यात्मक स्थायिभाव से विपरीत है। अतः एक
अतिरिक्त भक्तिरस के प्रमाणसिद्ध होने से इसकी उपेक्षा कर नौ हीं रस मानना
अयुक्त है। इसका उत्तर देते हुए गङ्गाधरकार कहते कि देवादिविषयकरतिस्वरूप
यह भक्ति एक 'भाव' है, स्थायिभाव नहीं । अत एव काव्यप्रकाशकार ने कहा है—
"देवादिविषयक रति और विभावादि से अभिव्यञ्जित व्यभिचारी को 'भाव'
इति हि प्राचां सिद्धान्तात् । न च तर्हि कामिनीविषयाया अपि
रतेर्भावत्वमस्तु, रतित्वाविशेषात् । अस्तु वा भगवद्भक्तेरेव स्थायित्वम्,
कामिन्यादिरतीनां च भावत्वम्, विनिगमकाभावाद् इति वाच्यम् ।
भरतादिमुनिवचनानामेवात्र रसभावत्वादिव्यवस्थापकत्वेन स्वातन्त्र्य-
योगात् । अन्यथा पुत्रादिविषयाया अपि रतेः स्थायिभावत्वं कुतो न स्यात् ।
न स्याद्वा कुतः शुद्धभावत्वं जुगुप्साशोकादीनाम्, इत्यखिलदर्शनवैयाकुली
स्यात् । रसानां नवत्वगणना च मुनिवचननियन्त्रिता भज्येत इति यथा-
शास्त्रमेव ज्यायः ॥
एतेषां परस्परं कैरपि सहाविरोधः, कैरपि विरोधः । तत्र वीरशृङ्गारयोः,
अविरोध इति । ध्वन्यालोकवृत्तौ तु रौद्रशृङ्गारयोरप्यविरोध उक्तः । अयं
च विशेषेण विप्रलम्भेन सहेति बोध्यम् । अत्र चाविरोधे येन क्रमेण रसनिर्देशः स
क्रमोऽपि ग्राह्यः । अतो वीरस्य शृङ्गारेणाऽविरोधेऽपि शृङ्गारस्य वीरेण विरोधो
दर्पणाद्युक्तः संगच्छते, वीरचर्वणानन्तरं शृङ्गारचर्वणेऽविरोधोऽपि, विपर्यये विरोधात् ।
अधिकं दर्पणादिभ्यो ज्ञेयम् । शृङ्गारकरुणयोश्च विरोधो ध्वन्यालोकाद्यनुक्तोऽपि
यौक्तिकत्वादुक्तो गङ्गाधरकृता । विरोधश्चायमुभयोः प्रधानीभूतवाक्यार्थत्व एवेति
कहा गया है किन्तु शास्त्रीय तथा लौकिक मर्यादा का अतिक्रमण करने वाले रत्यादि
तथा अन्य भाव 'रस' एवं 'भाव' न होकर वस्तुतः 'रसाभास' और 'भावाभास'
कहलाते ॥”
इस पर पुनः एक प्रश्न है—यदि देवादि-विषयक रति 'भाव' है तो कामिनी-
विषयक रति को भी 'भाव' क्यों न मान लिया जाय, क्योंकि दोनों रति हीं तो हैं;
अथवा कामिनी विषयक रति को हीं 'भाव' और देवादि-विषयक रति को 'स्थायि-
भाव' क्यों न मान लिया जाय, क्योंकि इसमें जो वैपरीत्य (कामिनी-विषयक रति को
'स्थायिभाव' और भगवद्विषयक रति को 'भाव' मात्र मानना ) अभीष्ट है
उसमें विनिगमक ( =एक पक्ष का समर्थक युक्ति ) तो कोई है नहीं ? उत्तर में
कहा गया है कि भरत आदि मुनियों के वचन हीं यहां विनिगमक हैं, कारण यह
है कि किसे 'स्थायिभाव' कहा जाय और किसे 'भाव' मात्र—इसमें ये हीं काव्य-
तत्त्वद्रष्टा स्वतन्त्र हैं, हम साधारण जन नहीं । तभी तो पुत्र-पौत्रादि-विषयक रति
पूर्वपक्षी की दृष्टि में भी शृङ्गार का 'स्थायिभाव' नहीं है । यदि यदृच्छा से सभी
रतियां 'स्थायिभाव' हों तो पुत्रादिविषयक रति को भी 'स्थायिभाव' कहना हीं
होगा । साथ हीं, जुगुप्सा, शोक आदि भी फिर केवल 'भाव होंगे, स्थायिभाव
नहीं । ऐसी दशा में समस्त कवि-सम्प्रदाय तो अस्तव्यस्त होगा हीं, महामुनि द्वारा
रसों की नौ संख्या का नियम टूट जाने से उनके वचन से भी विरोध होगा ।