सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
रसगंगाधर (पण्डितराज जगन्नाथ - रसतरङ्गिणी संस्कृत व हिन्दी व्याख्या सम्पूर्ण प्रथम आनन)

रसगंगाधर (पण्डितराज जगन्नाथ - रसतरङ्गिणी संस्कृत व हिन्दी व्याख्या सम्पूर्ण प्रथम आनन)

Rasagangadhara of Panditaraja Jagannatha with Commentary

पण्डितराज जगन्नाथ (टीकाकार: डॉ. श्रीनारायण मिश्र) द्वारा

DevanagariHindipublished414 पृष्ठ

पृष्ठ 195, कुल 414 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 195

प्रथमाननम् १६३
उत्तमानां मध्यमानां नीचानामप्यसौ भवेत् ।
त्र्यवस्थः कथितस्तस्य षड्भेदाः सन्ति चापरे ॥
स्मितं च हसितं प्रोक्तमुत्तमे पुरुषे बुधैः ।
भवेद्विहसितं चोपहसितं मध्यमे नरे ॥
नीचेऽपहसितं चातिहसितं परिकीर्तितम् ।
ईषत्फुल्लकपोलाभ्यां कटाक्षैरप्यनुल्बणैः ॥
अदृश्यदशनो हासो मधुरः स्मितमुच्यते ।
वक्त्रनेत्रकपोलैश्चेदुत्फुल्लैरुपलक्षितः ॥
किंचिल्लक्षितदन्तश्च तदा हसितमिष्यते ।
सशब्दं मधुरं कायगतं वदनरागवत् ॥
हासस्येति न शोकादेः संक्रमणशीलत्वं न वा परस्थत्वम् । यदि तु शोकादिमान्
पुरुषो नालम्बनम् अपि तु शोकादिरन्यत्राज्ञातालम्बनकेपि संक्रामति इत्यभ्युपेयते
तदापि तस्यानुत्कटत्वेन न रसपर्यन्तं परिपाकः, हासे तु संक्रान्तेऽपि उत्कटत्वमनु-
भवबलादास्थेयम् । यदि च संक्रान्तेऽपि शोकादावुत्कटत्वमानुभविकं तर्हि शोका-
देरपि परस्थत्वे न विद्वेष इत्यास्तां तावत् । 'हसन्तमपरं दृष्ट्वा ...' इत्यादि-
पूर्वार्धबन्धस्तु शिथिलः । अत्र 'हसन्तमपरं द्रष्टुर्विभावस्सोपजायते' इति मधुसूदन-
शास्त्रिकल्पितं पाठं युक्ततरं मन्यामहे । अनुल्बणैः=सौन्दर्ययुक्तैः, असौन्दर्यजनक-
विकाससहितैरित्यर्थः । दशनः=दन्तः । काव्यगतमित्यपपाठः । कालगतमित्व-
प्युक्तम्, कायगतमिति युक्तमिति मर्मप्रकाशः । तत्र सम्पूर्णशरीरमान्दोलयदित्यर्थः ।
नाट्यशास्त्रे तु 'कालगतम्' इति पठ्यते ।
अन्य व्यक्ति को विभाव का ज्ञान न होने पर भी उसमें अभिव्यक्त हो
जाता है । अन्य स्थायिभावों में संक्रमणशीलता न होने से उनका यह भेद-द्वय
नहीं होता । यह हास्य उत्तमनिष्ठ, मध्यमनिष्ठ और अधमनिष्ठ होने के कारण
तीन अवस्थाओं वाला होता है । इसके प्रकारान्तर से छः भेद होते । उत्तम
पुरुष में 'स्मित' तथा 'हसित', मध्यम पुरुष में 'विहसित' तथा 'उपहसित' और
अधम रुपुष में 'अपहसित' तथा 'अतिहसित' हास्य होते । उस मधुर हास
को 'स्मित' कहते जिसमें हँसने वाले के गाल ज्यादा नहीं फूलते,
कटाक्ष आकर्षक होते और उसके दाँत दिखाई नहीं पड़ते । 'हसित' उसे कहा
जाता जिसमें हँसने वाले के मुख, नेत्र और कपोल खिल उठते और दांत भी कुछ
दिखाई पड़ने लग जाते । जिसमें शब्द भी निकलता हो, मुंह में लालिमा झलकती
हो, आंखें सिकुड़ जांय, और जो कोमल, मधुर हो एवं सम्पूर्ण शरीर को कम्पित
१३ र०