सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
रसगंगाधर (पण्डितराज जगन्नाथ - रसतरङ्गिणी संस्कृत व हिन्दी व्याख्या सम्पूर्ण प्रथम आनन)

रसगंगाधर (पण्डितराज जगन्नाथ - रसतरङ्गिणी संस्कृत व हिन्दी व्याख्या सम्पूर्ण प्रथम आनन)

Rasagangadhara of Panditaraja Jagannatha with Commentary

पण्डितराज जगन्नाथ (टीकाकार: डॉ. श्रीनारायण मिश्र) द्वारा

DevanagariHindipublished414 पृष्ठ

पृष्ठ 199, कुल 414 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 199

प्रथमाननम् १६७
केचित्त्तु 'प्राधान्य एवैषां रसत्वमन्यथालङ्कारत्वमेव । रसालङ्कारव्यपदेश-
स्त्वलंकारध्वनिव्यपदेशवत्, ब्राह्मणश्रमणन्यायात् । एवमसंलक्ष्यक्रमतायामेव ।
अन्यथा तु वस्तुमात्रम्' इत्याहुः । एते चासंलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्याः सहृदयेन
रसव्यक्तौ झगिति जायमानायां विभावानुभावव्यभिचारिविमर्शक्रमस्य
सतोऽपि सूचीशतपत्रपत्रशतवेधक्रमस्येवालक्षणात् । न त्वक्रमव्यङ्ग्याः,
रसाः प्रतीत्यैव च रस्यन्त इति । तत्राभिव्यक्तिः प्रधानतया वा भवत्वन्यथा वा ।
प्रधानत्वे ध्वनिः, अन्यथा रसाद्यलङ्काराः' इति । ब्राह्मणश्रमणन्यायादिति ।
यथा पूर्वावस्थामादाय श्रमणे ब्राह्मणत्वव्यपदेशस्तथा यत्र रत्यादौ रसरूपतामधिगत-
स्तत्रत्यं रसत्वं तत्रान्यशोभाकरे रत्यादौ समादायालङ्कारत्वेऽपि रसव्यवहारस्तत्र
रत्यादावित्यर्थः । एतन्मूलिकैव 'साम्प्रतिकाभावे भूतपूर्वगतिः' इति प्राचीनवैया-
करणानां परिभाषा । यद्वा रत्यादे रसालङ्कारत्वे रसपदं स्थायिभावपरमिति
बोध्यम् । एवम् = रसत्वम् । अन्यथा = संलक्ष्यक्रमत्वे । स्वयन्तु 'एवंवादिनि देवर्षौ'
इत्यादावानन्दवर्धनाद्यनुसारेण क्वचित् संलक्ष्यक्रमतायामपि रसत्वमुपपादयिष्यति ।
अत्र च व्यभिचारिभावभूताया लज्जायाः प्रतीतौ विलम्बेन सतोऽपि क्रमस्य
स्फुटमवभासनात् संलक्ष्यक्रमत्वम् । यदा तु लज्जाऽऽक्षिप्ता तदा रसप्रतीतौ सतोऽपि
क्रमस्य न बोध इति ध्येयम् । तदुक्तमभिनवगुप्तपादेन- 'रसस्त्वत्रापि दूरत एव
व्यभिचारिस्वरूपे पर्यालोच्यमाने भातीति तदपेक्षयाऽलक्ष्यक्रमतैव । लज्जापेक्षया तु
तत्र लक्ष्यक्रमत्वम्' इति । विभावादिप्रतीत्यनन्तरं रसव्यक्तौ जायमानायां पौर्वा-
पर्य्यरूपस्य क्रमस्य नाभावः, अपि तु प्रतीत्यभावमात्रमित्युपपादयति - एत इत्या-
जब ये हीं रस किसी अन्य पदार्थ के अङ्ग हो जाते तब इन्हें 'रसालङ्कार' कहा
जाता । परन्तु कुछ आचार्यों का मत है कि ये ( रस ) प्रधान होने पर हीं 'रस'
कहलाते, अप्रधान होने पर तो इन्हें 'अलङ्कार' हीं कहना चाहिए । इसी तरह ये
जब असंलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्य होते तभी रस-पदवाच्य होते, अन्यथा तो इन्हें वस्तु-मात्र
कहना उचित है, 'रस' नहीं । रसों को असंलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्य इसलिए नहीं कहा
जाता कि इनके विभावादि के परिज्ञान और इनकी व्यञ्जना में कोई क्रम होता
हीं नहीं, क्योंकि जब विभावादिपरिज्ञान रस-व्यञ्जना का हेतु है तब इन दोनों में
क्रम तो अनिवार्य है; कारण, समानकालिक दो पदार्थों में कार्यकारणभाव हो हीं नहीं
सकता । अतः विभावादि-प्रतीति और रस-व्यञ्जना में क्रम होता तो है हीं,
परन्तु विभावादि की प्रतीति के बाद अत्यन्त शीघ्रता से सहृदयों को रसाभिव्यक्ति
हो जाने के कारण इन दोनों के बीच वर्त्तमान क्रम का भी बोध उसी तरह
होता नहीं जिस तरह एक के ऊपर दूसरे के क्रम से रखे हुए कमल के सौ पत्तों